ਵਸਨੀਕ...:: ਲੇਖਕ : ਜੋਗਿੰਦਰ ਪਾਲ

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ :

ਵਸਨੀਕ...
ਲੇਖਕ : ਜੋਗਿੰਦਰ ਪਾਲ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ


ਕੋਈ ਛੱਤੀ ਵਰ੍ਹੇ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜਨਮ-ਨਗਰ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਉਹਦੇ ਗਵਾਚੇ ਹੋਏ ਰਸਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਸੁਪਨੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਭਰ ਗਏ ਨੇ ਤੇ ਭਰਦਿਆਂ ਹੀ ਬੜੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੱਕੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ ਨੇ।
ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਜਮਾਲ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ—'ਚੱਲ।' ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹੈ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਮਾਲ ਤੇ ਮੈਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਹਾਸਟਲ ਦੇ ਇਕੋ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਾਂ। ਜਮਾਲ ਕਾ ਜੱਦੀ ਘਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਮੇਰਠ ਵਿਚ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰਾ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਚ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਸੀਮਾਂ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਜਾ ਵੱਸਿਆ ਤੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ? ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਪੁੱਟੋ ਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਲਾ ਦਿਓ। ਵਧ ਤੋਂ ਵਧ ਇੰਜ ਹੋਏਗਾ ਕਿ ਨਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਹਵਾ-ਪਾਣੀ ਰਾਸ ਨਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਸੁੱਕ-ਸੜ ਜਾਣਗੇ।—ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਏਡਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਨਹੀਂ, ਸੁੱਕਦਾ-ਸੜਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਰਿਹਾਂ...ਪਰ ਉਗਦਾ-ਉਗਦਾ ਸਖ਼ਤ ਜਾਨ ਹੋ ਗਿਆਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਸੁੱਕਣਾ-ਸੜਨਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਬੇਵੱਸ ਆਦਮੀ ਤੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਜੋ ਉਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਉਸ ਉਪਰ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੋ ਕੇ ਏਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ, ਹੁੰਦਿਆਂ-ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਸੇ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸਨੂੰ। ਇਸ ਲੰਮੇਂ ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਇੰਜ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਚਾਹਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁਣ ਦਿੱਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ ਨੇ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿਤੇ ਇੱਥੋਂ ਵੀ ਪੁੱਟ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਾਲਣ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ ਜਦ ਕਿਸੇ ਭਲੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਮੈਂ ਲਹਿਰਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ-ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੀਆਂ ਮਾਸੂਮ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵੀ ਲਹਿਲਿਹਾਉਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਗੋਲ-ਮਟੋਲ ਪੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਿੱਕ ਵਿਚ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਮੂੰਹ ਗੱਡ ਲੈਂਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਇਸ ਆਨੰਦਮਈ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜਾਂ ਦੀ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਮਿੱਟੀ, ਭੁਰ-ਭੁਰ ਝੜਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਯਕਦਮ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਰੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਅੰਦਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਰ੍ਹਦੇ ਪਾਣੀ ਸਦਕਾ ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਨਿਖਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੇਰਾ ਸਿਆਲ ਕੋਟ ਮੇਰੀ ਆਤਮਾਂ ਵਿਚ ਵੱÎਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੋ ਇੱਛਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ ਨਸੀਬ ਹੋ ਜਾਏ। ਗਵਾਚੇ ਹੋਏ ਕੁੱਤੇ-ਬਿੱਲੀਆਂ ਵੀ ਚਾਰ ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪੂਛਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਦੂਰੋਂ-ਦੂਰੋਂ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਉਪਰ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਨੇ ਪਰ ਇਹ ਆਦਮੀ ਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੀ ਰਹਿਬਰੀ ਦੇ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਕਾਨੂੰਨ ਘੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨਾਂ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਸਦਕਾ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਗੱਲੋਂ ਉੱਡਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਤਮਾਂ ਤਕ ਉਸਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।
ਜਮਾਲ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਨੂੰ ਫੇਰ ਹਿਲਾਇਆ ''ਸੁਪਨੇ ਦੇਖ ਰਿਹੈਂ ?—ਆ ਘਰ ਚੱਲੀਏ।''
ਰੇਲ-ਗੱਡੀ 'ਚੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਸ ਲੰਮੇਂ ਫਾਸਲੇ ਵਿਚ ਉਹ ਬਾਂਕਾ ਮੁੰਡਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਕ ਦਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਸਫ਼ੈਦ ਝਾੜੀ ਵਿਚ ਕਿੱਥੇ ਛੁਪਿਆ ਬੈਠਾ ਸੀ।
ਉਸਨੇ ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਗੱਡੀ ਦਾ ਪਿੱਛਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੂਜਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਲਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਲ ਧਰੀਕਿਆ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਬੈਠ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।
'ਚੱਲੋ ਡਰਾਈਵਰ।'' ਫੇਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, ''ਅਜੇ ਤੀਕ ਸੁਪਨੇ ਈ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਏਂ ਮੋਹਨ—ਹੁਣ ਜਾਗ ਬਈ !''
ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੱÎਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਵਾਕਈ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂ।
''ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੇ ਦੋਸਤਮ !''
ਉਸਦੇ ਹੱਸਣ ਨਾਲ ਝਾੜੀ ਵਿਚ ਹਰਕਤ ਹੋਈ ਤੇ ਅਚਾਨਕ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਦਿਸ ਪਿਆ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਪੋਲੇ-ਪੈਰੀਂ ਚੱਲ ਕੇ ਉੱਥੇ ਛੁਪੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲਿਆ ਹਾਂ।
ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਗਰਟ ਸੁਲਗਾ ਕੇ ਡੱਬੀ ਤੇ ਮਾਚਿਸ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵਧਾਈ ਹੈ, ''ਲੈ ਇਹ ਇੰਪੋਟੇਡ ਸਿਗਰੇਟ ਪੀ—ਤੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੀ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਹਰੋਂ ਇਕ ਪੈਸੇ ਦਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਮਾਲ ਨਹੀਂ ਮੰਗਵਾਂਦਾ।''
ਮੈਂ ਸਿਗਰਟ ਲਾ ਲਈ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਅਚਾਨਕ ਹੱਸਣ ਲੱਗਾ ਪਿਆ ਹੈ।
'ਯਾਦ ਏ ਮੋਹਨ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸਿਗਰਟਾਂ ਵਾਲੀ ਡੱਬੀ ਲੁਕਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ। ਤੇ ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਡੱਬੀ ਲੱਭਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਰੂਮ ਦੀ ਇਕ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ।'' ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰ ਕੇ ਠਹਾਕਾ ਲਾਇਆ ਹੈ, ''ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਤਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਖ਼ੁਦਾ-ਬਖ਼ਸ਼ੇ, ਮੇਰੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਸੌਂਹਾਂ ਸੁਣ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇਰੀ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਸੀ—ਹਾ-ਹਾ—ਹਾ-ਹਾ—ਤੁਹਾਡੀ ਕਾਫਰਾਂ ਦੀ ਸੋਹਬਤ ਵਿਚ ਰਹਿ-ਰਹਿ ਕੇ ਸਾਡਾ ਈਮਾਨ-ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਆਨੇ ਸਤਿਆਨਾਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ !'' ਉਸਨੇ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਘੁੱਟਿਆ ਹੈ, ''ਏਧਰ ਵੇਖ, ਅਹੁ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇਵਾਲੀ ਦੀ ਗਲੀ।''
ਉਹ ਕੂਚਾ-ਬੰਦ ਗਲੀ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਰਾ ਜਿਹੀ ਝਪਕੀ ਹੈ ਤੇ ਗੱਡੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਜਮਾਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਲਾਹੌਰੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੀਲਾ ਨਾਲ ਮਿਲਵਾਇਆ ਸੀ। ਸ਼ੀਲਾ ਉਸ ਗਲੀ ਵਿਚ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਪੰਜਵੇਂ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ—-ਸ਼ੀਲਾ !...ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਾ ਚੱਲ ਮੋਹਨ ! ਅੱਗੇ ਹੋ ਜਾ...ਪਰ ਸੁਣ ਜ਼ਰਾ...ਨਹੀਂ, ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ! ਏਥੇ ਕੋਈ ਦੇਖ ਲਏਗਾ ! ਪਰ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹਾਂ ਨਾ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਾ ਚੱਲ—ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਜਾ। ਮੇਰੇ ਇਸ ਪਹਿਲੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਸ਼ੀਲਾ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਿਆਂ ਹੀ ਬੀਤ ਗਏ ਸੀ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਸ਼ਰੇਆਮ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਸੀਮਾ ਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਗਵਾਚ ਗਈ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਇਸ ਰੁਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਉਸ ਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਕਿੰਜ ਲੱਭਦਾ ? ਪਰ ਉਸਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਣ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਚੁੰਮਦਾ-ਚੱਟਦਾ ਹੋਇਆ ਬੇਸੁੱਧ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਜਿਹੀ ਹੋਈ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਕਿੰਨਾਂ ਝੱਲਾ ਏ !
ਸਾਡੀ ਗੱਡੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਸੜਕ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਏਨਾ ਹੱਸ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਟੋਏ ਹੀ ਟੋਏ ਪੈਂਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਗੱਡੀ ਦੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉੱਛਲਣ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਹੋਸ਼ ਠਿਕਾਣੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।
''ਹੌਲੀ, ਡਰਾਈਵਰ !''
''ਇਹਨਾਂ ਟੋਇਆਂ ਵਿਚ ਹੌਲੀ ਚੱਲਾਂਗਾ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੱਧ ਧੱਕੇ ਲੱਗਣਗੇ।''
''ਠੀਕ ਹੈ,'' ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ, ''ਪਰ ਏਨੀ ਤੇਜ਼ ਵੀ ਨਾ ਚੱਲ ਕਿ ਗੱਡੀ ਉਲਟ ਜਾਏ।''
ਇਸ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਤੇਜ਼ ਤੁਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਤੁਰਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾਂ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਲੰਗੜਾ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਕ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਲੂ ਛੋਲੇ ਵੇਚਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਸੰਘਣੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹਸੂੰ-ਹਸੂੰ ਕਰਦਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਮੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ੀਲਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਤਾੜ ਕੇ ਉਸਨੇ ਦਿਲ ਹੀ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਕਿੱਸਾ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਇੰਜ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਠੇਡਾ ਖਾ ਕੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਸੀ—'ਬਚ ਕੇ ਬਾਊ ਜੀ, ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿਣਾ ਏਂ ਤਾਂ ਬਚ ਕੇ ਚੱਲੋ !'...ਕੱਚੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮੋਟੀਆਂ ਚਿਤਾਵਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਭੂਤਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਛਾਉਣੀ ਪਾ ਕੇ ਬੈਠੀਆਂ ਕਿਸੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਮੌਕੇ ਦੀ ਤਾੜ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਝਿਜਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਮੌਕਾ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਦੀ ਤਦਬੀਰ ਨੂੰ ਲਾਂਭੇ ਰੱਖ ਕੇ ਬੇਧੜਕ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਪਿਆਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਮੈਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਹੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬਚ-ਬਚ ਕੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਬੜਾ ਹੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸੱਜਨ ਦੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ ਪਰ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਇਹੀ ਚੰਗਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਆਲੂ ਛੋਲੇ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਇਕ ਲੱਤ ਗੰਵਾਅ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਚਾਰ ਚੋਰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਫੇਰ ਬਾਕੀ ਦੀ ਉਮਰ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ।
ਉਹੀ ਦੁਕਾਨ ਹੈ।...ਪਰ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਹੁਣ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਹੋਟਲ ਖੋਲ੍ਹੀ ਬੈਠਾ ਹੈ—ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਉਹੀ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਹੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੇ ਝੁੰਡ ਮੰਡਲਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲੰਗੜਾ ਆਪਣਾ ਖੌਂਚਾ ਲਾਈ ਬੈਠਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ—'ਬਚ ਕੇ ਬਾਊ !...'
ਗੱਡੀ ਦਾ ਧੱਕਾ ਖਾ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਪਾਸੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੇ ਨੇ ਠੇਡਾ ਖਾਧਾ ਹੋਵੇ।
''ਹੌਲੀ ਚੱਲੋ ਡਰਾਈਵਰ।'' ਜਮਾਲ ਨੇ ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਫੇਰ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਸੜਕ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸਨੇ ਸਾਡੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਦੂਰ ਤਕ ਦੌੜ ਕੇ, ਮੁੜ ਕੇ ਸਾਡੀ ਵਿੰਡ ਸਕਰੀਨ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ—'ਮੋਹਨ-ਮੋਹਨ…'
ਨਹੀਂ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੜਕ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਅ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਹੈ ? ਪੁਸ਼ਤਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸੜਕ ਹੈ। ਬੇਜਾਨ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਲੱਖਾਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਾਂ ਵਿਚ ਰਚ-ਵੱਸ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਜਾਨ ਪੈ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ ? ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਚ ਦਾਦੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਦਾਦਾ ਸੁੱਤੇ-ਸੁੱਤੇ ਚੱਲ ਵੱਸੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਿਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਉਸੇ ਰਾਤ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਦੇ ਲਗਭਗ ਦਾਦੀ ਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਉਸਨੂੰ ਜਗਾਅ ਰਹੇ ਸਨ—'ਨਿੱਕੇ ਦੀ ਮਾਂ...' ਦਾਦਾ ਮੇਰੇ ਬਾਊ ਨੂੰ ਨਿੱਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ—'ਉੱਠ, ਨਿੱਕੇ ਦੀ ਮਾਂ !...' ਦਾਦੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰੋਂਦਿਆਂ-ਰੋਂਦਿਆਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਅੱਖ ਲੱਗੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਦਾਦਾ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਮਝੀ ਕਿ ਅਜੇ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਫੇਰ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ।
''ਉੱਠ ਨਿੱਕੇ ਦੀ ਮਾਂ, ਉੱਠ ਪੈ !''
ਹਾਏ ! ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਉਹੀ !'
'ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਤੇਨੂੰ ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਨਿੱਕੇ ਦੀ ਮਾਂ, ਸੋ ਆ ਗਿਆ।'' ਦਾਦੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਚੌਪਟ ਖੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
'ਮੈਂ ਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਨਿੱਕੇ ਦੀ ਮਾਂ, ਭਲਿਆ ਲੋਕਾ ਆਪੇ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਅ, ਉਹ ਕਮਲੀ ਤਾਂ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਸੁੱਤੀ ਹੋਵੇਗੀ।''
ਜਦ ਅਸੀਂ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਕਿੰਜ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਕਿੰਜ ਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ, ਦਾਦੇ ਦਾ ਹੀ ਤਾਂ ਬਣਵਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ !
ਠੀਕ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਬੰਦੇ ਦੀ ਜਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ...ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਬਲਕਿ ਜੋ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਾਦੀ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਖਿਡੌਣੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿੰਜ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਗਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਪੋਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਨਿੱਘ ਜਜ਼ਬ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਮਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਕੋਈ ਜਾਨਦਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਮੇਰੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮਰ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਦੀਆਂ ਝੁਰੜੀਆਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਉਸੇ ਦਾ ਰੂਪ ਤੇ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਚਿਹਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਏਨੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਮਿਲ ਬੈਠਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਜਿਹੇ ਬਣੇ ਦਾਦੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਘਿਓ, ਸ਼ਕਰ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਦੀਆਂ ਜੈਨਰੇਸ਼ਨ ਗੈਪ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਸੇ ਬਗ਼ੈਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿੰਜ ਸਮਝਾਵਾਂ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਮੇਰੀ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਦਾਦੀ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ...ਤਦੋਂ ਤਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੋਤਿਆਂ ਤੇ ਦੋਹਤਿਆਂ ਦਾ ਹਮਉਮਰ ਹਾਂ।
ਜਮਾਲ ਨੇ ਮੇਰਾ ਮੋਢਾ ਹਲੂਣਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ''ਕਿਉਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਿਉਂ ਹੱਸੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏਂ ?''
''ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਯਾਦ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਮਾਲ !''
'ਤਾਂ ਚੈਨ ਨਾਲ ਦੋ-ਚਾਰ ਅੱਥਰੂ ਵਹਾਅ ਲੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਖੀਂ-ਖੀਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਏ, ਭਲਾ ?...ਲੈ ਇਕ ਹੋਰ ਸਿਗਰਟ ਲਾ ਲੈ, ਤੇਰੀ ਭਾਬੀ ਹੁਣ ਸਿਗਰਟਾਂ ਛੂਹਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸਮੋਕਿੰਗ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।''
ਅਸੀਂ ਇਕ ਇਕ ਸਿਗਰਟ ਹੋਰ ਲਾ ਲਈ।
''ਮੋਹਨ ਤੂੰ ਆਪਦੀ ਦਾਦੀ ਤੋਂ ਸੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਤਕ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲੀਆਂ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੇਰੇ ਆਉਣੇ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਮਿਲੀ ਉਸ ਦਿਨ ਤਾਂ ਕਈ ਹੋਰ ਯਾਦ ਆ ਗਈਆਂ।'' ਜਮਾਲ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਆਇਆ, ''ਇਹ ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਬਈ ਇਕ ਦਿਨ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈਂ।''
'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਚੁੱਕਿਆਂ, ਮੇਰੇ ਬੀਜੇ ਦੀ ਮੋਹਲਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।''
''ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ?''
ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਕਿ ਛੇ ਦਿਨ ਕਿੰਜ ਉਹ ਕੰਮ ਨਿਪਟਾਂਦਿਆਂ ਬੀਤ ਗਏ ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਬੀਜਾ ਮੰਜ਼ੂਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।
''ਬੜਾ ਫਰਾਡ ਏਂ ! ਛੱਤੀ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆਇਆ ਏਂ ਤੇ ਬਸ ਇਕ ਦਿਨ ਲਈ...''
ਸੜਕ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਨੁੱਕੜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਡਰਾਈਵਰ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਮੋੜਨ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੱਬੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਜਮਾਲ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ, ''ਪਹਿਲਾਂ ਏਧਰੋਂ ਹੋ ਚੱਲੀਏ।''
''ਹਾਂ, ਚੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਵੇਖ ਲੈ।''
ਏਧਰ ਖੱਬੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ ਮੁੜਦਿਆਂ ਹੀ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਟੋਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਦੀ ਤਿਵੇਂ ਇਕ ਬਾਅਦ ਦੂਜੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ।
'ਚਾਚਾ, ਹੇਠਲੀ ਉਪਰ, ਸਵਾਰੋ ਸਵਾਰ ?'' ਮੈਂ ਫਜ਼ਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਦੁਕਾਨ-ਦੁਕਾਨ ਪੁੱਛਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲਾ ਉਪਰ ਆ ਜਾਏ ਚਾਚਾ, ਜਾਂ ਸਵਾਰ ਇਵੇਂ ਹੀ ਸਵਾਰ ਬਣਿਆਂ ਰਹੇ ?
''ਸਵਾਰੋ-ਸਵਾਰ !''
ਇਸ ਦੁਕਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਫਜ਼ਲੇ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ''ਬਸ ਹੁਣ ਹੋਰ ਨਹੀਂ !''
ਫਜ਼ਲੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਆਖ਼ਰੀ ਨੁੱਕੜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਡ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ !
''ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਨਾ ਬਸ !''
ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਗਲਾਮੇਂ ਤੋਂ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ ਹੈ।
ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਇਕ ਘਸੁੰਨ ਜੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਉਹ ਮੈਥੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਕੜਾ ਹੈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ।
ਮੈਂ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਉਹ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਹੈ। ''ਰੋ ਨਾ, ਆ ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਆ ਜਾ।''
ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਰੋਂਦਾ ਰੋਂਦਾ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹਾਂ।
ਜਮਾਲ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ''ਮੁਸਕਰਾ ਕਿਉਂ ਰਿਹਾ ਏਂ ?''
ਇਸ ਰਾਤ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਲੋਹੜੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਏਨੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਉਠ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਹੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕੋ ਜਗ੍ਹਾ ਜੁੜ ਕੇ ਬੈਠੇ ਅੱਗ ਸੇਕ ਰਹੇ ਹਨ।
ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਕਰਾਸ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਇਸ ਸੜਕ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਬੇਬੇ ਨੂਰਾਂ ਦੀ ਗਲੀ ਹੈ—ਹਾਂ, ਉਹੀ ਹੈ।
''ਬੇਬੇ !''
ਅਪਾਹਿਜ ਤੇ ਬੁੱਢੀ ਬੇਬੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਝੁੱਗੀ ਦੇ ਕੱਚੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਘਸੀਟਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚੋਂ ਝਾਕਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀਆਂ ਝੁਰੜੀਆਂ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖਾਰਦਾਰ ਰਸਤਿਆਂ ਵਿਚ ਅਟਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦਾ ਜਵਾਨ ਪੁੱਤ ਇਕ ਲੰਮੇਂ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਬੇਬੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਇਹਨਾਂ ਰਸਤਿਆਂ 'ਚ ਭਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਚਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
''ਬੇਬੇ !''
''ਕੌਣ ਐਂ ?''
'ਮੈਂ ਮੋਹਨਾਂ, ਬੇਬੇ—ਸਲਾਮਾਲੇਕੁਮ...ਅਹਿ ਜਲੇਬੀਆਂ ਲੈ ਦਾਦੀ ਨੇ ਭੇਜੀਆਂ ਨੇ !''
ਬੇਬੇ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਮੂਸਲਾਧਾਰ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵਰ੍ਹਣ ਲੱਗੇ ਹਨ—ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿ ! ਖਿਲਦਾ ਰਹਿ ! ਹੱਸਦਾ ਰਹਿ ! ਫਲਦਾ ਰਹਿ !
ਬੇਬੇ ਦੀਆਂ ਦੁਆਵਾਂ ਦੀ ਫੁਆਰ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਧੁਲ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜਮਾਲ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ''ਓਇ ਰੋ ਕਿਉਂ ਰਿਹੈਂ !''
ਗੱਡੀ ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਗਲੀ ਵਾਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਪਰਿਆ ਵਾਲੇ ਨੰਗੇ ਚਾਚੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ—ਚਾਚਾ, ਤੁਸੀਂ ਕੱਪੜੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ...ਨੰਗੇ ਆਏ ਪੁੱਤਰਾ ਤੇ ਨੰਗੇ ਹੀ ਜਾਣਾ...ਤੜਾਕ ! ਇੱਥੇ ਗੋਬਿੰਦ ਤਾਇਆ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਿਠਿਆਈ ਵਾਲੀ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਉਤਰ ਆਇਆ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਪੁੱਛੇ ਬਗ਼ੈਰ ਤੜਾਕ ਕਰਕੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਚੰਡ ਕੱਢ ਮਾਰੀ ਹੈ।
''ਕੰਜਰ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਈ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ !'' ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਤਾਇਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਰਦੂ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪਲੋਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕੰਜਰਾਂ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੇਰੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਇਆ ਢੈਲਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਬਰਫੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਟੁਕੜੀਆਂ ਦੇਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ''ਲੈ, ਖਾ ਲੈ।''
ਬਰਫੀ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਈ ਮੁੜਿਆ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਅਗੋਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਸਤੇ ਕਾਲਜ ਜਾਇਆ ਕਰਾਂ।
ਇਹ ਸਾਡੀ ਗਲੀ ਆ ਗਈ ਹੈ।
ਗਲੀ ਵਿਚ ਚੁੱਪ ਜਿਹੀ ਵਰਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਲਈ ਪੈਰ ਪੁੱਟਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਦਾਦੀ ਦਾ ਝੌਲਾ ਜਿਹਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਮੰਦਰੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਉਤਰ ਕੇ ਉਹ ਗਲੀ ਦੇ ਮੌੜ ਵੱਲ ਹੋ ਲਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਜਮਾਲ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਕਾਹਲੇ ਪੈਂਰੀ ਤੁਰਨ ਲੱਗਿਆ ਹਾਂ। ਜ਼ਰਾ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਮੁੜੀ ਹੈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਮੋੜ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ। ਸਾਰੇ ਓਵੇਂ ਹੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਖਲੋਤੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਘਰ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਆਪਣੇ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ !
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਾ ਬੂਹਾ ਖੜਕਾਇਆ ਹੈ। ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਓਪਰਾ ਆਦਮੀ ਹਾਂ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅੰਦਰੋਂ ਬੂਹਾ ਖੋਹਲੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਬਜਾਏ ਉਹ ਮੈਂ, ਜਿਹੜਾ ਮੈਂ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
'ਕੌਣ ਏਂ ?'' ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਹੈ।
ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਪੁਰਾਣੇ ਘਰ ਵਿਚਲੇ ਮੈਂ ਨੂੰ ਕਿੰਜ ਨਾ ਪਛਾਣਦਾ ? ਪਰ ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ''ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ ?''
ਨਹੀਂ, ਇਸ ਵਿਚ ਉਸ ਵਿਚਾਰੇ ਦਾ ਕੀ ਦੋਸ਼ ? ਉਸਨੇ ਮੇਨੂੰ ਕਦੀ ਵੇਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਛਾਣੇ ਕਿੱਦਾਂ ?
ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਓਵੇਂ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਬੰਦ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਖੜਕਾਇਆ ਹੈ ਤੇ ਜਵਾਬ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ ਤੇ ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਵੀ ਬੰਦ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੋਰ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਉਣ ਲਈ ਹੱਥ ਵਧਾਇਆ ਹੈ ਪਰ ਸਾਹਮਣੇ ਮਕਾਨ ਦੀ ਖਿੜਕੀ 'ਚੋਂ ਇਕ ਬੁਰਕੇ ਵਾਲੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਦੀ ਅਜ਼ਨਬੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹਾਂ, ''ਘਰ ਵਾਲੇ ਬਾਹਰ ਗਏ ਹੋਏ ਨੇ।''
ਜਮਾਲ ਨੇ ਬੜੀ ਦੁੱਖਭਰੀ ਨਰਮੀਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮੋਢਾ ਹਿਲਾਇਆ ਹੈ, ''ਚੱਲ, ਵਾਪਸ ਚੱਲੀਏ ਮੋਹਨ !''
ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਗਲੀ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਏ ਹਾਂ ਤੇ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠ ਹਾਂ। ''ਚੱਲੋ ਡਰਾਈਵਰ, ਹੁਣ ਘਰ ਚੱਲੋ।'' ਜਮਾਲ ਨੇ ਡਰਾਈਵਰ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨ ਹਟਾਅ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ''ਸਿਗਰਟ ਪੀਏਂਗਾ ?''
ਮੇਰੇ ਉਤਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸਨੇ ਦੋ ਸਿਗਰਟਾਂ ਸੁਲਗਾ ਕੇ ਇਕ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵਧਾਅ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਤੇ ਅਸਾਂ ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਲੰਮੇਂ ਲੰਮੇਂ ਸੂਟੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਅੰਦਰ ਏਨਾਂ ਧੂੰਆਂ ਭਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੁਝ ਰਿਹਾ।
ਗੱਡੀ ਤੇਜ਼ ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੋਈ ਭੇਡਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁਲ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਮਾਲ ਨੇ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਤੋੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
''ਇੱਥੇ, ਇਕ ਕੀਰਤਨ ਮੰਦਰ ਵੀ ਤਾਂ ਸੀ ?''
''ਹਾਂ, ਹਾਂ...ਉਹੀ ਮੰਦਰ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਘਰ ਹੈ !''
ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਘਰ ਹੁਣ ਇਨਸਾਨ ਵੱਸ ਗਏ ਨੇ।
''ਲੈ ਆਪਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।''
ਮੇਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਬੜਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਦਰ ਘੁਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਪਰੀਵਰਤਨ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਜਿਹੜਾ ਜਮਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਦਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਕਰਵਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗੇਟ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਤਾਂ ਜਮਾਲ ਦੇ ਘਰ ਵਾਲੇ ਲਾਨ 'ਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਸਾਡੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਅਹੁਲੇ ਹਨ।
''ਮੇਰੀ ਬੇਗ਼ਮ ਨੂੰ ਮਿਲੋ,'' ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਮਾਲ ਨੇ ਆਪਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ ਹੈ।
''ਸਲਾਮਾਲੇਮਕੁਮ !'' ਭਾਬੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ।
'ਵਾਊਲੇਕੁਮ ਅਸੱਲਾਮ ਭਾਬੀ ਜੀ !'' ਵਾਊਲੇਕੁਮ ਅਸੱਲਾਮ ਦੇ ਏਨੇ ਠੀਕ ਉਚਾਰਣ ਉਪਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਹਿਜੇ ਦੇ ਓਪਰੇਪਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਜਿਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਹੈ।
'ਸੁਣਿਆਂ ਬੇਗ਼ਮ !'' ਯੂ.ਪੀ. ਦੇ ਜਮਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ''ਕਿੰਨਾਂ ਸਹੀ ਤਲਫੁੱਜ਼ ( ਉਚਾਰਣ ) ਹੈ ਮੇਰੇ ਯਾਰ ਦਾ ! ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਢਾਈ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ, ਆਦਮੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਕ ਤੂੰ ਏਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਬਿਤਾਅ ਕੇ ਵੀ ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਪੰਜਾਬਣ ਏਂ !''
''ਤਾਂ ਫੇਰ ਕੀ ਏ ?'' ਭਾਬੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ''ਅਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਇਕ ਉਰਦੂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਈ ਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਰਦੂ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਆਉਂਦਾ ਈ ਕੀ ਏ ?''
''ਤੇਰੇ ਸਾਥ ਦਾ ਅਸਰ ਏ ਬੇਗ਼ਮ,'' ਫੇਰ ਜਮਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਭੌਂ ਪਿਆ, ''ਯਾਦ ਏ ਮੋਹਨ ! ਤੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਅਸਾਨੂੰ', 'ਤੁਹਾਨੂੰ' ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੈਂ ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਾਰਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਸਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬੋਲੇਂਗਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਹੋਸਟਲ ਦਾ ਕਮਰਾ ਬਦਲ ਲਵਾਂਗਾ ਪਰ ਆਪਣੀ ਬੇਗ਼ਮ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿੰਜ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ !''
ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹੱਸ ਪਏ ਹਾਂ।
''ਬਾਹਰ ਮੇਰੀ ਬਹੂ ਹੈ ਮੋਹਨ ਤੇ ਅਹਿ ਬੇਟੀ। ਇਸਦਾ ਮੀਆਂ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿਚ ਇੰਜੀਨਿਰ ਏ ਤੇ ਉਹ...''
ਉਸਦੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਜਿਹਨ ਵਿਚੋਂ ਉਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਜਮਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਕੱਢ, ਕੱਢ ਮੇਰੀ ਸਿਗਰਟਾਂ ਵਾਲੀ ਡੱਬੀ...ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾ ਰਿਹਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ ਉਦਾਸ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਓਵੇਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੇਨੂੰ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ।
''ਮੋਹਨ ਕੱਲ੍ਹ ਹੀ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਿਹੈ,'' ਜਮਾਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ''ਚੰਗਾ ਈ ਏ, ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਕਿ !''
''ਓ ਭਰਾ, ਨਾਰਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਿਹੈਂ ?''
''ਬਾਣੀਏਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਖਾਣਾ ਬਣਾ ਕੇ ਖਵਾ ਬੇਗ਼ਮ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਾਲ-ਚੌਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਦਾ ਸਾਡੇ ਖਾਣੇ ਦੀ ਲਜ਼ੱਤ ਆਉਂਦੀ ਰਹੇ...ਡਰਾਈਵਰ !'' ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਸੱਦਣ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ ਹੈ।
''ਜੀ, ਸ਼ਾਹ ਜੀ !''
'ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਮੇਰੇ ਬੈੱਡ ਰੂਮ ਵਿਚ ਹੀ ਰੱਖ ਦੇਵੀਂ।'' ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸ ਕਿਹਾ, ''ਇਕ ਹੀ ਰਹਿਮਤ ਦੀ ਰਾਤ ਸਹੀ। ਅਸੀਂ ਓਵੇਂ ਹੀ ਰੂਮ ਮੇਟ ਬਣ ਕੇ ਰਾਤ ਗੁਜਾਰਾਂਗੇ...ਬੇਗ਼ਮ, ਅੱਜ, ਸਿਰਫ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਸਿਗਰਟ ਪੀਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕਰਨਾ...ਇਹ ਲੈ ਮੋਹਨ, ਪੀ!'' ਉਸਨੇ ਇਕ ਸਿਗਰਟ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਇਕ ਆਪਣੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਾ ਲਈ ਹੈ। ''ਡਰਾਈਵਰ ਨਾਲ ਜਾਓ ਮੋਹਨ। ਮੂੰਹ ਹੱਥ ਧੋ ਲਓ, ਫੇਰ ਬੈਠਾਂਗੇ।''
ਡਰਾਈਵਰ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਪਲ ਪਰਤ ਆਏ ਹਨ ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹਰ ਜਨਮ-ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਲੈਣ ਆਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਜਨਮ-ਅਸ਼ਟਮੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਐਨ ਏਸੇ ਘੜੀ ਫੇਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਨਾ ਮਨਾਵਾਂ, ਜਨਮ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਧੂੰਮਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਗਾ-ਗਾ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਭੰਗੂੜਾ ਝੁਲਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਉਸਦੇ ਬਚਪਨ ਤੇ ਬੇਵੱਸੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਮਮਤਾ ਜਾਗ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਚਾਹੁਣ ਲੱਗਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਕਲਯੁਗ ਦੀ ਅਗਨੀ ਬਚਾਈ ਰੱਖਾਂ।
ਵਰਾਂਡੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਹਾਲ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਹਾਂ ਤੇ ਫੇਰ ਨੇੜੇ ਹੀ ਜਮਾਲ ਦੇ ਸੌਣ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਾਮਾਨ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਾਥਰੂਮ ਹੈ।
''ਮੂੰਹ-ਹੱਥ ਧੋ ਲਓ ਜੀ !''
ਉਸਦੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਂ ਸੂਟਕੇਸ ਵਿਚੋਂ ਢਿੱਲੇ ਕੱਪੜੇ ਕੱਢੇ ਹਨ ਤੇ ਬਾਥਰੂਮ ਵਿਚ ਵੜ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਹੱਥ-ਮੂੰਹ ਧੋ ਕੇ ਮੈਂ ਤੌਲੀਏ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਪੂੰਝ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਵਾਸ਼ ਬੇਸਿਨ ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਕਾਕਰੋਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਮੈਂ ਮੁਕਰਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸਲਾਮਾਲੇਕੁਮ ਕਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਜਮਾਲ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਣ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਰੁਸਤ ਕੀਤਾ ਹੈ—'ਵਾਊਲੇਕੁਮ ਅਸੱਲਾਮ !' ਤੇ ਕਾਕਰੋਚ ਨੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਖੰਭ ਫੈਲਾਏ ਹਨ, 'ਵਾਊਲੇਕੁਮ ਅਸੱਲਾਮ !' ਤੇ ਮੇਰੇ ਦੇਖਦੇ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਕਿਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕੱਪੜੇ ਬਦਲ ਕੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹਾਲ ਵਿਚ ਪਰਤਿਆ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜਮਾਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ''ਆਓ।''
ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਸੋਫੇ ਵਿਚ ਧਸ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੰਪੋਰਟਿਡ ਸਿਗਰਟਾਂ ਵਾਲੀ ਡੱਬੀ ਕੱਢਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਮੈਨੂੰ ਡੱਬੀ ਫੜਾ ਕੇ ਉਹ ਦੱਸਣ ਲੱਗਿਆ ਹੈ, ''ਇਸੇ ਹਾਲ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਹੂ, ਉੱਥੇ ਜੰਗਲੇ ਵਿਚ।''
'ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਏ।'' ਮੈਂ ਉਸ ਜੰਗਲੇ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗਿਆ ਹਾਂ।
''ਓਇ,'' ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਬੁੜ੍ਹਕ ਕੇ ਉੱਠਿਆ ਹੈ, ''ਮੇਰੀ ਨਮਾਜ਼ ਦਾ ਟਾਈਮ ਹੋ ਰਿਹੈ, ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਆਇਆ...''
ਉਹ ਉਠ ਕੇ ਬਾਹਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਜੰਗਲੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਜੰਗਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਖੜੇ ਹੋਏ ਸੀਮਿੰਟ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੂਰਤੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਏਗੀ। ਮੈਂ ਉਧਰ ਘੂਰ ਘੂਰ ਕੇ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤੇ ਇੰਜ ਦੇਖਦੇ ਦੇਖਣੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਯਕਦਮ ਕਈ ਘੰਟੀਆਂ ਵੱਜਣ ਦੀ ਸਦਾ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਿੱਧੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਜਾ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਬੋਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਕੀ ਜੈ ! ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੈ ਜੈ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ !...ਲਓ ਬੇਟਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਲਓ !...ਦਾਦੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਏਨੀ ਮਿਠਿਆਈ ਤੂੰਨ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਥੋਂ ਬੋਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਮੈਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—'ਬੋਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਕੀ ਜੈ !'...ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਬੰਸਰੀ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾ ਲਈ ਹੈ ਤੇ ਕਾਲੇ ਕਾਹਨਾਂ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਦੀ ਤਾਣ ਉੱਤੇ ਮੱਖਣ ਵਰਗੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੱਚ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਨੱਚ-ਨੱਚ ਕੇ ਬੇਸੁੱਧ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਚਾਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਇੰਜ ਹੀ ਬੇਸੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਰਹਿਣ—ਹਾਲ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਸੰਗਤ ਪੰਡਿਤ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਮਾਰਦੀ ਹੋਈ ਗਾ ਰਹੀ ਹੈ—ਰਾਧੇਸ਼ਿਆਮ !...ਰਾਧੇਸ਼ਿਆਮ !...ਰਾਧੇ...ਭਗਵਾਨ ਬਿੰਦਰਾਬਨ ਛੋਡ ਚੁਕੇ ਹੈਂ। ਪਰ ਰਾਧਾ ਉਵੇਂ ਹੀ ਨੱਚੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹੋਠਾਂ ਨਾਲ ਮੁਰਲੀ ਦੀ ਤਾਣ ਜਿਵੇਂ ਦੀ ਤਿਵੇਂ ਛੇੜ ਰਹੇ ਹੋਣ...ਨਹੀਂ, ਵਿਚਾਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕੋ ਨਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਦੱਸੋ ਨਾ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਗਿਆਂ ਤਾਂ ਇਕ ਯੁੱਗ ਬੀਤ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਹਾਲ ਵਿਚ ਸਿਸਕੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ—ਰਾਧੇ ਨੂੰ ਨੱਚੀ ਜਾਣ ਦਿਓ। ਇਸਨੂੰ ਰੋਕੋ ਨਾ। ਸਿਸਕੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਿਸਕੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਮੋੜਿਆ ਹੈ—ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲ ਤਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਿਵਾਏ ਮੇਰੇ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ...ਮੈਂ ਫੇਰ ਭਗਵਾਨ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰਾਂ ਭੂਆਂ ਲਈਆਂ ਹਨ...ਭਗਵਾਨ ਉੱਥੇ ਓਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਰਾ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਕੇ ਕੰਧ ਨਾਲ ਢੋਅ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਬੰਸਰੀ ਹੈ ਨਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਤੇ ਸਿਰ ਬੇਮੁਕਟ ਹੈ ਬਾਹਾਂ ਲਟਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਮੈਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਇਕੱਲੇਪਨ ਉੱਤੇ ਤਰਸ ਆਉਣ ਲੱਗਾ ਹੈ।
''ਭਗਵਾਨ !'' ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਹੌਂਸਲਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮੂੰਹ ਖੋਹਲਿਆ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਅਚਾਨਕ ਉਚਕ ਕੇ ਸਿੱਧੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ''ਓਇ ਮੇਰੀ ਨਮਾਜ਼ ਦਾ ਵਕਤ ਲੰਘਿਆ ਜਾ ਰਿਹੈ ਬਈ !''
ਮੈਂ ਅੱਖਾਂ ਮਲ ਕੇ ਜਦ ਉਧਰ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦

ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ...:: ਲੇਖਕ : ਜੋਗਿੰਦਰ ਪਾਲ

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ :
ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆਂ...
ਲੇਖਕ : ਜੋਗਿੰਦਰ ਪਾਲ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ

ਅਸਲਾਮ ਆਲੇਕੁਮ!—ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਬੈਠਣ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਉਜਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਲੋਕੀ ਮੇਰੀ ਦਾਸਤਾਨ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਨਮੋਸ਼ੀ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਏ। ਮੈਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮਹਿਮਾਨ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਮੈਥੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਖਾਤਰ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਤੁਰਦਾ ਹੈ—ਲਓ, ਬੈਠ ਗਿਆ—ਬੁਢੇਪੇ ਨੇ ਬੁਰੇ ਹਾਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਕਿਤੇ ਬੈਠ ਜਾਣ ਦੀ ਢੋਈ ਮਿਲ ਜਾਏ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰੀ ਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਦੀ ਉਹ ਦਿਨ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕੀਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਰੋਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਗਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਚੁੱਕਿਆ ਹੁੰਦਿਆ ਸੀ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸੀ।—ਅਸਲਾਮ ਆਲੇਕੁਮ!—ਆਓ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਬੈਠ ਜਾਓ! ਮੈਂ ਅਜੇ ਆਪਣੀ ਦਾਸਤਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਆਪਣੀ ਦਾਸਤਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿੱਥੋਂ ਕਰਾਂ। ਬੁਢੇਪੇ ਦੀ ਇਹੋ ਇਕ ਮੁਸੀਬਤ ਏ ਕਿ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋ ਕੇ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਚਿੜਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਸੋਟਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੰਘਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸਦੇ ਮਗਰੇ-ਮਗਰ ਦੌੜਿਆ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਮਜ਼ਾਲ ਜੇ ਵਿਚਾਰੇ ਦੇ ਹੱਥ ਉਸਦੀ ਬਾਂਹ, ਮੋਢਾ, ਸਿਰ ਜਾਂ ਪੈਰ ਹੀ ਆ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਬੀਤ ਗਈ, ਉਹ ਬੀਤ ਗਈ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਏ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬੀਤੀ ਹੈ ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਬੀਤੀ—ਕਈ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਇਕ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਕਿਸ ਮੁਰਦੇ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਾਂ ਕਿ ਆ ਭਾਈ, ਪਹਿਲਾਂ ਗਵਾਹੀ ਦੇਅ—ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਏ ਤੁਸੀਂ ਅਣਹੋਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਗਏ ਹੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਬਗ਼ੈਰ ਹੀ ਹਰੇਕ ਘਟਣਾ ਉੱਤੇ ਯਕੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋ। ਪਰ, ਤੁਸੀਂ ਦਾਸਤਾਨ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਵਕਤ ਕੱਟਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਤਾਂ ਵਕਤ ਨੂੰ ਭੋਗਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਭੋਗਣਾ ਹੋਏ, ਉਹ ਮੋਈਆਂ-ਹੋਈਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂਕਿ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕੇ—ਪਰ ਝੂਠ ਜਾਂ ਸੱਚ ਦੇ ਸਿਰਫ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਤਾਂ ਭੋਗਦੇ ਰਹਿਣ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੜੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨਾਲ ਵਾਹ ਪੈਂਦਾ ਏ, ਪਰ ਕੀਤਾ ਕੀ ਜਾਏ?—ਅਸਲਾਮ ਆਲੇਕੁਮ—ਬੈਠੋ, ਮੈਂ ਅਜੇ ਆਪਣੀ ਦਾਸਤਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਸੁਣਾਉਣੀ ਹੋਏ ਤਾਂ ਇਕੋ ਬੇ-ਲਗਾਮ ਛਿਣ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਪਟਰ-ਪਟਰ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।  ਦਾਸਤਾਨਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਦਾਸਤਾਨ ਸੁਣਾਉਣ 'ਤੇ ਅੜ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਕਿਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਹੀ ਆ ਨਿਕਲਦਾ ਹਾਂ—ਨਹੀਂ, ਮੇਰੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ
ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ! ਓਦੋਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕੁਝ ਕਹੇ ਬਗ਼ੈਰ ਹੀ ਗੱਲ ਖ਼ੁਦ ਆਪੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੋਚ ਲੈਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਜੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਖਾਹਮ-ਖਾਹ ਵਿਚਕਾਰ ਘਸੀਟ ਲਿਆ ਏ?—ਖ਼ੈਰ, ਜਵਾਨੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਛੱਡੋ—ਏਨੀਆਂ ਹੌਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀ ਨੇ ਕਿ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਥਾਵੇਂ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਗੁਬਾਰੇ ਵਾਂਗ ਭਰ-ਭਰ ਕੇ ਉੱਥੇ, ਉਪਰ, ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਨੇ—ਮਸਲਾ ਤਦ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਬੁਢੇਪੇ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਦੀ ਜੁੰਮੇਵਾਰੀ ਓਟ ਬਹਿੰਦੇ ਹੋ—ਬੁਢੇਪੇ ਵਿਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਏਨੀ ਭਾਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਦਿਲ-ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੂੰਹ ਤੀਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਦੇ—ਮੇਰੀ ਉਮਰ?—ਤੁਸੀਂ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰੋਗੇ ਕਿ ਜਦ ਮੈਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਦ ਪੂਰੇ ਇਕ ਸੌ ਦੋ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਇੰਜ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਹਰ ਸਾਲ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ-ਇਕ ਸਾਲ ਕਰਕੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਤੇ ਇੰਜ ਅੱਜ ਪੂਰੇ ਇਕ ਸੌ ਦੋ ਸਾਲ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਨੇ, ਯਾਨੀ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜਿੰਨਾਂ ਵੀ ਜਿਊਣਾ ਸੀ, ਜਿਊਂ ਚੁੱਕਿਆਂ...ਤੇ ਹੁਣ ਜੋ ਜਿਊਂ ਰਿਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਉਪਰ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਜਿਊਂ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਾਫੀ ਬੁੱਢਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸਖ਼ਸ਼—ਬੱਚਾ ਜਾਂ ਬੁੱਢਾ—ਹਰਦਮ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਖਾ-ਪੀ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੀ ਜਿਊਂ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਤੇ ਸਿਹਤ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਜਾਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?—ਰਾਜ਼-ਰੂਜ਼ ਕੀ, ਬਸ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਮਰਿਆ ਕਿ ਅਜੇ ਮੇਰੀ ਦਾਸਤਾਨ ਅਧੂਰੀ ਹੈ—ਫੇਰ ਵੀ ਕੀ? ਸਿਹਤ ਵੀ ਕੋਈ ਰਾਜ਼ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖੁੱਲ੍ਹਮ-ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਬੀਤੀ ਹੈ...ਚੰਗੀ ਖ਼ੁਰਾਕ?—ਚੰਗੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ! ਜੋ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਮਿਲਿਆ...ਅੱਲਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਕੇ ਖਾ ਲਿਆ—ਜੇ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ?—ਹਾਂ, ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਬਈ ਆਪਣਾ ਅਜ਼ਮ (ਵਿਸ਼ਵਾਸ) ਖਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ...ਹਾਂ, ਅਜ਼ਮ ਨਾਲ ਢਿੱਡ ਤਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਖਾਂਦਿਆਂ-ਖਾਂਦਿਆਂ ਦੰਦ ਜ਼ਰੂਰ ਝੜ ਜਾਂਦੇ ਨੇ—ਹਾਂ, ਢਿੱਡ ਭਰ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ
ਮਿਟਦੀ।—ਅਸਲਾਮ ਆਲੇਕੁਮ! ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਦਾਸਤਾਨ ਸੁਨਣ ਆਏ ਹੋ?—ਆਓ, ਮੈਂ ਅਜੇ ਆਪਣੀ ਦਾਸਤਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਟਾਲ-ਮਟੋਲ ਤੋਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਿਹਾ...ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਦਾਸਤਾਨ ਤਾਂ ਸੁਨਾਉਣੀ ਹੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਪਿਛਲੀ ਦਾਸਤਾਨ ਖੋਹਲ ਕੇ ਨਾ ਸੁਣਾਅ ਲਵਾਂ ਤਾਂ ਇੰਜ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਠਾਹਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸਕਿਆ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਅਜੇ ਤੀਕ ਉੱਥੇ ਵੀ ਅੱਪੜ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ...ਪਰ, ਅਜ਼ੀਬ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਅਬਦ (ਅੰਤਕਾਲ) ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧ ਰਹੇ ਨੇ ਤਿਉਂ-ਤਿਉਂ ਆਪਣਾ ਅਜ਼ਲ (ਅਨਾਦੀਕਾਲ) ਦਿਮਾਗ਼ 'ਚੋਂ ਮਿਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਸ, ਏਨਾ ਚੇਤੇ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਸੁਨੇਹਾਂ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਿਆ ਸੀ। ਹਾਂ, ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਬੜਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੁਨੇਹਾਂ ਸੀ—ਸ਼ਾਇਦ ਨਸਰ ਵਿਚ ਸੀ—ਨਹੀਂ, ਨਜ਼ਮ ਵਿਚ ਸੀ। ਹਾਂ, ਨਜ਼ਮ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਗੁਣਗੁਣਾਉਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਤੇ ਗੁਣਗੁਣਾਉਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਏਦਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਂ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਸਾਂ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਭੁੜਕੇ ਉਸੇ ਪਲ ਮੈਨੂੰ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਥਣ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਤੁੰਨ ਦੇਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨੂੰ ਹਲਕ ਵਿਚ ਟਪਕਦਿਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਰੋਂਦਾ-ਰੋਂਦਾ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸਾਂ—ਨਹੀਂ, ਬਹੁਤਾ ਵਿਸਥਾਰ ਮੈਨੂੰ ਚੇਤੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਇੰਜ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੋਏਗਾ—ਹਾਂ, ਉਸ ਸੁਨੇਹਾਂ ਬੜਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੀ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ?—ਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਨਾਂਅ ਸੀ?—ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੁਨੇਹਾਂ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ-ਛਡਾਅ ਕੇ ਮੈਂ ਦਿਮਾਗ਼ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਘੱਟੋਘਟ ਏਨਾ ਹੀ ਚੇਤੇ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਸੁਨੇਹਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਸੀ, ਜਾਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਘੱਟੋਘਟ ਇਹ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹ ਸੁਨੇਹਾਂ ਦੇਣਾ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸੀ?—ਪਰ ਉਹ ਹੈ ਕਿੱਥੇ?—ਸ਼ਾਇਦ ਉਸੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਏ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸਨੂੰ ਜਾਂ ਕਿਸਦੇ ਸੁਨੇਹੇਂ ਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਹਰੇਕ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਇੰਜ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦੇ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਪਾਗਲ
ਹੋਵਾਂ—ਅਸਲਾਮ ਵਾਲੇਕੁਮ!—ਆਓ, ਅਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਦਾਸਤਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ—ਜ਼ਰਾ ਰੁਕੋ...ਨਹੀਂ, ਕਿਤੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਜਣ ਨਹੀਂ? ਕਿਉਂਕਿ, ਐਨ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਸੀਂ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ—ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੁਨੇਹੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ? ਹਾਂ, ਦੇਖਿਆ ਤੁਸੀਂ ਜਿਸਦੀ ਸਾਨੂੰ ਉਡੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਸੀਂ ਖਾਹਮ-ਖਾਹ ਹੌਂਸਲਾ ਛੱਡ ਬੈਠਦੇ ਹਾਂ—ਵਾਹ ਸਾਹਬ, ਵਾਹ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੇ ਇਕ ਸੌ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਮੈਂ—ਨਹੀਂ, ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਇੰਜ ਆਖੋ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੀ ਤਾਂ ਇਕਵੰਜਾ ਸਾਲ ਦੇ ਸੀ, ਯਾਨੀ ਮੇਰੇ ਇਕਵੰਜਾ ਸਾਲ ਰਹਿ ਗਏ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ—ਹਾਂ ਸਾਹਬ, ਇਹ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲਣੋ ਰਹੇ—ਪਰ ਨਹੀਂ, ਇੰਜ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਵਾਕਈ ਮੇਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਫਕੀਰ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਅਜੇ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਸਦੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹੱਸ ਕੇ ਟਾਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਬੜੀ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਸੀ ਕਿ 'ਜ਼ਿੰਦਗੀ-ਭਰ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਇਕ ਇੱਛਾ ਵੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੋਇਆਂ 'ਚ ਕਿੰਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ!' ਮੈਂ ਨਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੌਂਦਲਿਆ-ਭੰਵਤਰਿਆ ਜਿਹਾ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਤੇ ਉਹ ਬੋਲਿਆ ਸੀ—'ਜੇ ਤੂੰ ਤਸੱਲੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੇਂ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਦੋਜਖ਼ ਦੀ ਭੱਠੀ ਬਾਲ ਕੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾ ਤੇ ਦੇਖ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਬਲੇ ਬਗ਼ੈਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ! ਆਦਮੀਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਵਜ਼ੂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਜ਼ੂਦ ਹੀ ਨਾ ਬਣਿਆ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਅੱਗ ਕੀ ਸਾੜੇਗੀ?'—ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਗਹੂ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ ਤਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਠਹਾਕੇ ਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਠਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ।...!...

ਉਸ ਸੁੰਨਸਾਨ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਨੱਠ ਕੇ ਮੈਂ ਇਕ ਭੀੜ ਭਰੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਾਹ ਲਿਆ ਸੀ—ਖ਼ੈਰ, ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਛੱਡੋ, ਗੱਲ ਇਹ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਸੀ...ਠੀਕ ਹੈ, ਮੇਲ ਤਾਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਤਾਂ ਮੇਲ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਨਾ। ਐਨ ਸੰਭਵ ਹੈ ਤੁਹਾਡੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਮੇਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸੇ ਛਿਣ ਜੰਮ ਪੈਂਦੇ—ਖ਼ੈਰ ਫੇਰ ਵੀ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ ਕਿ ਆਖ਼ਰ ਸਾਡੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋ ਹੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਦੱਸਿਓ ਬਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸ ਸੁਨੇਹੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਸੀ? ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਚੇਤੇ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਸੁਨੇਹਾਂ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰਿਆ ਸਾਂ—ਝਿਜਕੋ ਨਾ, ਜੋ ਹੈ ਸੋ ਬੋਲ ਦਿਓ। ਸ਼ਾਇਦ ਬਾਕੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਆਪੇ ਚੇਤੇ ਆ ਜਾਵੇ...ਕੀ? ਕੋਈ ਐਸੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ?—ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ!—ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲ ਵੱਡੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗੱਲ ਸਿਰਫ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ...ਤੁਹਾਡੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਪੈਰ ਭਾਰੀ ਹੈ?—ਤੇ ਉਹ ਬੱਚਾ ਜੰਮਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਗਈ ਹੋਈ ਹੈ?...ਅੱਛਾ, ਅੱਛਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਹੈ—ਨਹੀਂ, ਫੇਰ ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਨੇਹਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਰਸ ਲਈ ਹੋਵੇ; ਜਿਸਨੇ ਅਜੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਹੈ—ਹਾਂ, ਕੋਈ ਵਾਰਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਕੀ ਦੇ ਕੇ ਮਰੋਗੇ?—ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ?—ਨਾਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋਵੋ, ਜਵਾਬ ਦਿਓ—ਪਰ ਨਹੀਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਲਓ। ਮੈਂ ਅਜੇ ਤੀਕ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕੀ ਬੈਠਾ ਸਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪੇ ਸੁੱਝ ਪਏ ਤੇ ਮੇਰੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਨੌਬਤ ਹੀ ਨਾ ਆਏ—ਗੱਲ ਕੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਨਿਕਲਦੀ ਪਈ ਹੈ—ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਹਾਡੀ ਭੁੱਖ ਕਾਰਣ ਹੀ ਮੇਰਾ ਇਹ ਹਾਲ ਹੈ—ਤੋ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ ਲੈ ਆਓ, ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਬਿਸਮਿਲਾ ਕਰਾਂਗੇ—ਕਿਉਂ?—ਕੀ—ਖਾਣ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ?—ਹ-ਹ—ਹਾ-ਹਾ!—ਇਸੇ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਏ ਓ। ਭੁੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਓ, ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਬੁਲਾਓ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਤੋਂ ਤੁਰੇ ਆਉਣਗੇ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਭੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਾਧਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਬਰ-ਸੰਤੋਖ ਕਰਕੇ ਬੈਠ ਜਾਣਗੇ ਤੇ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਬੋਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ ਸੱਚੇ ਹਮਵਤਨ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣਗੇ—ਭੁੱਖ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬੜਾ ਪੱਕਾ ਤੇ ਪੀਢਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਾਹੇਬੀਨ...ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਉਸੇ ਦਰਦ ਤੇ ਤੜਪ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਇਮ ਹੈ! ਹਾਂ, ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦਾ, ਭਰਾ-ਭੈਣ ਦਾ, ਪਤਨੀ- ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੀ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟਾ ਹੈ। ਠਹਿਰੋ, ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਉਹ ਸੁਨੇਹਾਂ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਅੱਡੀ ਲਾ ਕੇ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਨਾਲ ਦੌੜਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਂ, ਹਾਂ ਉਹੀ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਇਕ ਸਦੀ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਠਹਿਰੋ ਸਾਹੇਬੀਨ, ਬੇਸਬਰੇ ਨਾ ਹੋਵੋ। ਹਾਂ, ਹਾਂ ਉਹ ਸੁਨੇਹਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਹੈ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹੜੀ ਟੇਢੀ-ਮੇਢੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਧਾ-ਸਾਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦਬਾੱਮ (ਸੱਚ ਖੰਡ ਜਾਂ ਬੈਕੂੰਠ ਜੋ ਨਸ਼ਵਰ ਨਹੀਂ) ਵਿਚ ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।—ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਏਸੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਰੋਟੀ-ਰੋਜ਼ੀ ਦਾ ਹੀਲਾ-ਵਸੀਲਾ ਕਰੋ—ਅਸਲਾਮ ਆਲੇਕੁਮ!—ਅਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਦਾਸਤਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
***

ਬੈਕ ਲੇਨ (ਪਿਛਲੀ ਗਲੀ)...:: ਲੇਖਕ : ਜੋਗਿੰਦਰ ਪਾਲ

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ :
ਬੈਕ ਲੇਨ (ਪਿਛਲੀ ਗਲੀ)
ਲੇਖਕ : ਜੋਗਿੰਦਰ ਪਾਲ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ


ਲਾਲ ਪੱਗ ਵਾਲੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਹੈ।
''ਕਿੱਧਰ ਜਾ ਰਿਹੈਂ ਓਇ...?''
ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ।
''ਜਾਹ। ਖਬਰਦਾਰ, ਜੇ ਏਧਰ ਉਧਰ ਵੇਖਿਆ...ਨੱਕ ਦੀ ਸੀਧ ਵਿਚ ਤੁਰਿਆ ਜਾਵੀਂ।''
ਚਲੋ, ਛੁੱਟੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਲੋਕ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ-ਰੋਕ ਕੇ ਖਬਰਦਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਐਸਾ-ਵੈਸਾ ਆਦਮੀ ਵੀ ਨਹੀਂ! ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਨੱਕ ਦੀ ਸੀਧ ਵਿਚ ਤੁਰਦਾ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਵੇਖੇ, ਤੁਰਨਾ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਨਾ, ਜਿੱਧਰ ਉਸਦੇ ਨੱਕ ਨੇ ਮੂੰਹ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ—ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਸਾਦੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਗਰੀਬ ਵਿਚਾਰਾ ਬੋਲੇ ਤਾਂ ਕੀ ਬੋਲੇ?
ਮੈਂ ਸਿਰ ਹਿਲਾ-ਹਿਲਾ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਲਾਲ ਪੱਗ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵਾਰੀ–ਵਾਰੀ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਨੱਕ ਦੀ ਸੀਧ ਵਿਚ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਵੀ ਫੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।
''ਰੁਕੀਂ ਓਇ...!''
ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪੈਰ, ਤੁਰਦੇ-ਤੁਰਦੇ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਅਣਇੱਛਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਯਕਦਮ ਰੁਕ ਗਏ ਨੇ। ਮੈਂ ਹਾਂ ਕੌਣ, ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰੁਕਾਂ ਜਾਂ ਤੁਰਾਂ? ਉਸਨੇ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ''ਇਸ ਝੋਲੇ 'ਚ ਕੀ ਐ?'' ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ 'ਤੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਚਾਦਰ ਦਾ ਝੋਲਾ ਜਿਹਾ ਬਣਾਅ ਕੇ ਸੱਜੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਲਮਕਾਅ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
''ਬੋਲ...!''
ਮੈਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਝੋਲੇ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਵੱਲ ਸਰਕਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਏਨਾ ਓਹਲਾ ਤਾਂ ਹੋਣਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਲ ਟੁੱਟੇ ਤਾਂ ਖੱਲ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਨਾ ਖਿੱਲਰੇ!
'ਬੋਲਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਝੋਲੇ 'ਚ ਕੀ ਲੁਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਐ?''
ਲਾਲ ਪੱਗ ਵਾਲੇ ਨੇ ਝਪਟ ਕੇ ਝੋਲੇ ਨੂੰ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਟਟੋਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਮੂੰਹ ਲਟਕਾਅ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ''ਇਹ ਤਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਆ ਓਇ।''
ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਫੁੱਲ ਕੇ ਪਾਟੇ-ਪੁਰਾਣੇ ਫੁਟਬਾਲ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ...ਮੁਨੂੰ ਕਬਾੜੀਏ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੀ ਚਵਾਨੀ ਤਾਂ ਦੇ ਹੀ ਦਵੇਗਾ—ਭੈਭੀਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ ਮੈਂ ਸ਼ਾਇਦ ਨਿੰਮ੍ਹਾਂ-ਨਿੰਮ੍ਹਾਂ ਮੁਸਕਰਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
'ਹੱਸ ਕਿਉਂ ਰਿਹੈਂ ਓਇ? ਮੈਨੂੰ ਮੂਰਖ ਸਮਝਦਾ ਪਿਆ ਐਂ!''
ਮੈਂ 'ਨਹੀਂ' ਕਹਿਣ ਲਈ ਬੜੀ ਸਭਿਅਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਝੂਠ-ਮੂਠ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹ ਮੂਰਖ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਗੁੱਸਾ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
'ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਦਮਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੂਬ ਜਾਣਦਾਂ। ਖ਼ਾਲੀ ਝੋਲਾ ਲਮਕਾਈ, ਮੌਕੇ ਦੀ ਤਾੜ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਓ।''
ਇਹ ਗੱਲ ਉਸਦੀ ਝੂਠੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੀ ਇੰਜ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਹਰੇਕ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਝੋਲਾ ਲਟਕਾਈ ਇਸੇ ਤਾੜ ਵਿਚ ਭੌਂਦਾ–ਭਟਕਦਾ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਪਤਾ, ਕਦੋਂ ਕੀ ਹੱਥ ਲੱਗ ਜਾਵੇ!
''ਦੌੜ ਜਾ, ਵਰਨਾ ਖ਼ੂਨ ਪੀ ਜਾਵਾਂਗਾ।''
ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਿਆ ਹਾਂ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਵੀ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਪੀਣ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪੀਂਦੇ ਨੇ, ਫੇਰ ਆਦਮੀ ਕਿਉਂ ਆਪਣਾ ਪਾਰਾ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਆਦਮੀ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਪਿਆਸਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅੱਜ ਸਵੇਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਖਾਣ ਲਈ ਰੋਟੀਆਂ ਵਾਲੀ ਪੋਟਲੀ ਖੋਹਲ ਕੇ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਜ਼ਰਾ ਪਿੱਠ ਮੋੜੀ ਸੀ, ਫਕੀਰੇ ਨੇ ਝਪਟਾ ਮਾਰ ਕੇ ਰੋਟੀਆਂ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਦੌੜ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਕੀਰਾ ਮੇਰਾ ਕੁੱਤਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਝੁੱਗੀ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ...ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਦੌੜਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਸਭਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚ-ਬਚਾਅ ਕੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ ਉਹ। ਦੱਸਣ, ਮੈਂ ਇਹ ਲੱਗਿਆ ਸਾਂ ਕਿ ਫਕੀਰੇ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਬਕਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੇਰੀ ਜੀਭ ਦੰਦਾਂ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਕੱਟੀ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਖ਼ੂਨੋ-ਖ਼ੂਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤੇ—ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਰਣ ਸੀ ਕਿ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਸਵਾਦ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੀਕ ਆਪਣਾ ਹੀ ਖ਼ੂਨ ਮਜ਼ੇ ਲੈ-ਲੈ ਕੇ ਅੰਦਰ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਆਪਣੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਜੁਗਾੜ, ਜੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਸਾਰੇ ਝੰਜਟਾਂ ਤੋਂ ਮੁੱਕਤੀ ਪਾ ਜਾਏ...
ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਰੌਅ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੋਠੀਆਂ ਅੱਗੇ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕੰਮ? ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੀਂ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੇ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਚਾਰ ਕੁ ਫੁੱਟ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਕੰਧ ਤੀਕ ਪਥਰੀਲੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਬਗੀਚੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਨੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੇ ਕੰਧ ਪਿੱਛੋਂ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਘੁਸਰ-ਮੁਸਰ ਕਰਕੇ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ ਨੇ।
ਮੈਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਕੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਅ ਲਿਆ ਹੈ।
ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਲੀ ਸੜਕ ਏਨੀ ਸਾਫ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਕਿਸੇ ਧੱਬੇ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਹਾਂ, ਏਨੇ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਕੀ ਕੰਮ? ਇਕ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ ਜਿਹੜਾ ਇੱਥੇ ਗੰਦਾ, ਗੰਦ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕੋਠੀ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੂੜਾ-ਕਚਰਾ ਕੋਠੀ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਗਲੀ ਦੇ ਬਜਾਏ ਅੱਗੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਮੁਨੂੰ ਕਬਾੜੀਏ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਕਬਾੜ ਘੱਟ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਰੱਖ ਲੈ, ਪਰ ਪੈਸੇ ਪੂਰੇ ਦੇਵੀਂ। ਪਰ ਮੁਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕੋਰਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਪੈਸੇ ਤਾਂ ਕੰਮ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਮਿਲਦੇ ਐ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦੈਂ ਓਇ?' ਸੋ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਕੋਠੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਢੇਰ ਸਾਰੀ ਗੰਦਗੀ ਵਿਚੋਂ, ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛਾਂਟ-ਛਾਂਟ ਕੇ ਝੋਲੇ ਵਿਚ ਭਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
ਮੈਂ ਪਿਛਲੀ ਗਲੀ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਘੁੰਮ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਤੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਨਾਸਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਬੂ-ਬਾਸ ਘੁਸਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਚੁਸਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਜਾਣੀਆਂ-ਪਛਾਣੀਆਂ ਬੂਆਂ ਦੇ ਵਰੋਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੇ-ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਹੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਆਂ। ਪਿਛਲੇ ਹਫਤੇ ਏਸੇ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਹਾਸਾ ਰੁਕਣ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਇਕ ਮੁਰਗਾ—ਉਹ-ਹਾਂ, ਓਹੀ ਹੈ—ਉਹ ਮੁਰਗਾ ਆਪਣੀ ਮੁਰਗੀ ਪਿੱਛੇ ਨੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਅਚਾਨਕ ਉੱਛਲ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਆ ਬੈਠਿਆ ਤੇ ਹਿੱਕ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਬਾਂਗਾਂ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਉਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਕਰਾਰੀ ਬਾਂਗ ਤੇ ਖੰਭਾਂ ਦੀ ਫੜਫੜਾਹਟ ਹੇਠ ਮੈਂ ਆਂਡੇ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਫੁੱਟ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਹਨੇਰੇ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਚਾਨਣ ਦੇ ਜਲ-ਥਲ ਵਿਚ ਨਹਾਅ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਬਾਬੂ ਕੁੱਤਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਗਲੀ ਵਿਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਬਾਬੂ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਨਾਂਅ ਮੇਰਾ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ ਹੀ ਕੀ? ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਬੂ ਆਖ ਕੇ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਬੜੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਚਾਰ ਨੰਬਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨੌਕਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਆਪਣੇ ਘਰਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਖਾ-ਖਾ ਕੇ ਸੁੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਦਵਾਈ ਲਈ ਪੈਸੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਬਾਬੂ, ਬੀਮਾਰੀ ਹੱਸ ਖੇਡ ਕੇ ਝੱਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਏ।' ਉਹ ਵਿਚਾਰਾ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ—'ਰੋ ਨਾ ਬਾਬੂ।' ਬਾਬੂ! ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ ਬਾਬੂ ਕੁੱਤਾ ਵੀ ਕੋਲ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ? ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਉਸ ਮੁੰਡੂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਭੜਕ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚਾਰੇ ਬੇਦੋਸੇ ਦੀ ਪਿੰਜਨੀ ਨੂੰ ਜਾ ਮੂੰਹ ਪਾਇਆ ਸੀ! ਬਾਬੂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੇ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਬੂ ਸੰਘ ਕੇ ਪੂਛ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਨਾ ਦੇਖ ਕੇ ਬੰਦ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਘੁਰਘੁਰਾਉਂਦਾ ਹੈ—'ਹਾਂ, ਹਾਂ, ਦੇਖ ਲਿਐ ਮੈਂ ਬਾਬੂ...ਦੱਸ ਕੀ ਗੱਲ ਆ?'
ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਭੁੰਆਂ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਡਬਲਰੋਟੀ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਢਿੱਡ ਖ਼ਾਲੀ ਢੋਲਕੀ ਵਾਂਗ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ—'ਉਰੇ ਆ!'
ਮੈਂ ਗਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਬੈਠ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਖੋਹਲ ਕੇ ਡਬਲਰੋਟੀ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਓ ਮੂਰਖਾ, ਮਿੱਟੀ 'ਚ ਕਿਉਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ? ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਤਾਂ ਅਖਾਂ 'ਤੇ ਬਿਠਾਈ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਆ, ਕਮਲਿਆ।'
ਮੈਂ ਡਬਲਰੋਟੀ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਝਾੜ ਕੇ ਅੱਧੀ ਉਸਨੂੰ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਅੱਧੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਮਾਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਨੂੰ ਚੇਤੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਮੈਂ ਛੋਟੂ ਦੇ ਹੱਥ ਫਕੀਰੇ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਭੇਜੀ ਸੀ। ਭੁੱਖਾ ਆਦਮੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪ ਹੀ ਖਾ ਲਈ ਹੋਵੇਗੀ।—ਮੈਂ ਹੱਸਣ ਲੱਗਿਆ ਹਾਂ, ਖਾਲੀ ਢਿੱਡ ਵਿਚ ਡਬਲਰੋਟੀ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਉੱਤੇ ਕਿ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕੁੱਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸਦੀ ਤਾਂ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਜਾਨ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਦਮੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਿਛਲੀਆਂ ਦੋ ਲੱਤਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਅਗਲੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਵਾਂਗ ਜੋੜ ਕੇ ਸਾਥੋਂ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਭੀਖ ਮੰਗਦਾ ਰਹੇ—ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਫਕੀਰੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਬਾਬੂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਨੇ ਭੌਂਕ ਕੇ ਮੈਥੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ—ਹੋਰ ਲਿਆਵਾਂ?
ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰਲੀ ਸੜਕ ਵਾਲਾ ਚਿੜਚਿੜਾ, ਬੁੱਢਾ ਹਲਵਾਈ ਜਦੋਂ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਉਂਘ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਬੂ ਮੌਕਾ ਤਾੜ ਕੇ ਉਸਦੀਆਂ ਥਾਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਉਡਾਅ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਢਾ ਵਿਚਾਰਾ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਗਿਣ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਘਟ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪਣੀ ਬੁੱਢੀ ਯਾਦਆਸ਼ਤ ਤੇ ਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ ਉੱਤੇ ਕੁੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਏਗਾ—'ਹਰਾਮ ਦੀ ਔਲਾਦ, ਆਵਾਰਾਗਰਦੀ ਕਰਦਾ ਫਿਰਦੈ। ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲ ਲਏ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਲੱਡੂ ਵੱਟਦਾ ਰਹਾਂ?'
ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਬਾਬੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—''ਆ, ਅੱਜ ਬੁੱਢੇ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਵਟਾਅ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਆਂ।'' ਬਾਬੂ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਟ-ਬੂਟ ਪਾ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਕੇ ਬੜੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਭੌਂਕਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—'ਦੋ ਡਬਲਰੋਟੀਆਂ ਦੇਅ...ਜਲਦੀ ਕਰ।'
ਬਾਬੂ ਨੇ ਫੇਰ ਮੈਥੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ—ਬਸ, ਜਾਂ ਹੋਰ...?
''ਨਹੀਂ, ਏਨੀ ਈ ਬੜੀ ਐ। ਆ ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰੀਏ।''
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਕੂੜੇ ਦੇ ਡਰੱਮ ਨੂੰ ਉਲਟ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਬਾਬੂ ਮੇਰੀ ਸਹੂਲੀਅਤ ਲਈ ਪੰਜੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਸਾਰਾ ਕੁੜਾ ਖ਼ੂਬ, ਖਿਲਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ...ਤੇ ਫੇਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਤਲਬ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚੁਣ-ਚੁਗ ਕੇ, ਕੂੜਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਓਵੇਂ ਹੀ ਡਰਮ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹਰ ਕੋਠੀ ਦਾ ਡਰੱਮ ਉਲਟਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਗੰਦਗੀ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੱਬ ਬਚਾਵੇ, ਮੇਰਾ ਧੰਦਾ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਉਘਾੜਨਾ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੇ ਗੰਦ ਢਕਿਆ, ਕੱਜਿਆ ਨਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਕਈ ਰੋਗ ਫੈਲਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੂੜੇਦਾਨਾਂ ਦੇ ਢੱਕਣ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਰਹਾਂ ਤਾਂ ਭੁੱਖਾ ਮਰ ਜਾਵਾਂ।
'ਆ!'' ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਨੰਬਰ ਵਾਲੇ ਦਾ ਡਰੱਮ ਉਲਟ ਕੇ ਬਾਬੂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਡਰੱਮ ਵਿਚੋਂ ਰੱਦੀ ਕਾਗਜ਼, ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਖ਼ਾਲੀ ਅਧੀਏ-ਪਊਏ ਤੇ ਸਿਗਰੇਟਾਂ ਦੇ ਬੇਹਿਸਾਬ ਟੋਟੇ ਨਿਕਲਣਗੇ। ਮੁਨੂੰ ਕਬਾੜੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਕਾਗਜ਼ ਲਿਆਇਆ ਕਰ। ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆਵਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਕਾਗਜ਼? ਘਰਵਾਲੇ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਭੁਸ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਏਨਾ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕੀ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ! ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਬ ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਦਿਨ ਆਪਣੀਆਂ ਊਲ-ਜਲੂਲ ਸੋਚਾਂ ਨਾਲ ਕੋਰੇ ਕਾਗਜ਼ ਕਾਲੇ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਰੱਦੀ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਭਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਵਾਨ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਗਰਮਾਅ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ...ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਖ਼ਾਲੀ ਬੋਤਲਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਝੋਲੇ ਵਿਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ—ਕੀ ਮਜ਼ਾਲ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਇਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਬਾਕੀ ਬਚੀ ਹੋਵੇ। ਸਾਲਾ ਨੌਕਰ ਹਰ ਬੋਤਲ ਵਿਚੋਂ ਬਚੀ-ਖੁਚੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੋਲ ਕੇ ਗਟਾਗਟ ਚਾੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਏਨੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬੂੰਦ-ਬੂੰਦ ਵੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲਿਆ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਮੌਜ਼ਾਂ ਲੱਗ ਜਾਇਆ ਕਰਨ। ਹਾਂ, ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਡਰੱਮ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਪੂਰਾ ਅੱਧ-ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਅਧੀਆ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਵਰਨਾ ਉਸ ਮਾਂ ਦੇ ਯਾਰ ਦੇ ਹੱਥੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਕੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦੀ ਖਾਤਰ ਇੱਥੇ ਸੁੱਟ ਦੇਂਦਾ? ਮੈਂ ਉਸੇ ਪਲ ਕੰਮ-ਧੰਦਾ ਛੱਡ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਹੌਂਕਦਾ ਹੋਇਆ ਸਿੱਧਾ ਆਪਣੀ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਸਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਲੀ ਪੇਟ ਬੋਤਲ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਮੂਧੇ ਮੂੰਹ ਪਿਆ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਫਕੀਰਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਘੁਰਕ-ਘੁਰਾਅ ਕੇ ਮੇਰੇ ਦੰਦੀਆਂ ਵੱਢਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਭਾਗ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ ਨੇ ਤੇ ਦੁਧੀਆ-ਚਮੜੀ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ ਮੇਰੀ ਘਰਵਾਲੀ ਸੱਚਮੁਚ ਕਿਤੋਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੱਸਣ ਲਈ ਆ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮ-ਚੱਟ ਕੇ ਮੇਰੀ ਜਨਮਾਂ-ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਥਕਾਣ ਚੂਸੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।...ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਤਾਂ ਫਕੀਰੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿਲ ਖੋਹਲ ਕੇ ਸੁਣਾਈਆਂ ਤੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਨਮੋਸ਼ੀ ਵਿਚ ਪਿਆ ਉਸਦੀਆਂ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਫੇਰ ਸਿਰ ਉਪਰ ਚੁੱਕੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ—'ਹੁਣ ਬਸ ਵੀ ਕਰ ਪਿਓਆ ਮੇਰਿਆ, ਜੋ ਹੋ ਗਿਆ, ਸੋ ਹੋ ਗਿਆ।' ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਦੀਆਂ ਰੱਦੀ ਸੋਚਾਂ ਦਾ ਬੰਡਲ ਬੰਨ੍ਹਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪ ਕਿੰਨਾਂ ਬੋਝਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਂ, ਪਰ ਮੁਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਦਸ ਪੈਸੇ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ—ਹੁਣ ਸਿਗਰੇਟਾਂ ਦੇ ਟੋਟਿਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਏਨੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟੋਟੇ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਉਂਗਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੜਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਏਗਾ।—ਓ ਭਰਾ, ਕੁਝ ਸੋਚਣਾ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸੋਚ, ਜਿਸ ਲਈ ਸੋਚਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੀ ਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਵੜੀ ਜਾਓ ਤੇ ਸੋਚੀ ਜਾਓ—ਮੈਂ ਦੋ ਚਾਰ ਸਿਗਰੇਟਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰਾ ਵੱਡੇ ਟੁਕੜੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜੇਬ ਵਿਚ ਪਾ ਲਏ ਨੇ। ਇਕ-ਇਕ ਦੋ-ਦੋ ਸੂਟੇ ਤਾਂ ਨਿਕਲ ਹੀ ਆਉਣਗੇ।—ਓਇ ਬਸ!—ਮੈਂ ਬਾਬੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਮਲਵੇ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਡਰੱਮ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹਾਂ।
ਅਜੇ ਤੀਕ ਮੈਂ ਇਹੀ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੋ ਇਹ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਡੱਡੂ ਅਗਲੇ ਘਰ ਦੀ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਨਾਲੀ ਦੀ ਸੜ੍ਹਾਂਦ ਵਿਚ ਫੁਦਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਜ਼ੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਟਰ-ਟਰ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਏਨੇ ਵਿਚ, ਮੇਰੇ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਦੇਖਦੇ, ਇਕ ਸੱਪ ਕਿਤੋਂ ਫਾਂ-ਫਾਂ ਕਰਦਾ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾਲੀ ਵਿਚ ਜਾ ਘੁਸੜਿਆ।
ਬਾਬੂ ਭੌਂਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ।
ਕਿਉਂ ਭੌਂਕਣ ਡਿਹੈਂ ਓਇ ਬਾਬੂ? ਡੱਡੂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਨ ਪਿਆਰੀ ਆ ਤਾਂ ਜੋ ਦਿਸਦੈ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਦੇਖਦਾ ਰਹੇ—ਦੇਖ ਕੇ ਟਰ-ਟਰ ਕਿਉਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੈ?—ਇਕ ਗੱਲ ਚੇਤੇ ਰੱਖੀਂ ਬਾਬੂ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਇਸ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੜ੍ਹੀਐਂ ਕਿ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਸਦਾ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੀਐਂ। ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪੈਣ ਤਾਂ ਉਸੇ ਛਿਣ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਜਾਣ। ਅੱਛਾ ਇਹ ਦੱਸ, ਇਸ ਘਰ ਦੀ ਔਰਤ ਰਾਤ ਨੂੰ ਏਨੀ ਦੇਰ ਨਾਲ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦੀ ਐ? ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਐ ਉਸਦੀ ਗੱਡੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਰੁਕਵਾ ਲੈਂਦੀ ਐ ਤੇ ਬਿੱਲੀ ਵਾਂਗ ਪੱਬਾਂ ਭਾਰ ਤੁਰਦੀ ਹੋਈ ਪਿਛਲੇ ਗੇਟ ਥਾਈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਵੜ ਜਾਂਦੀ ਐ—ਨਹੀਂ ਓਇ ਮੂਰਖਾ, ਇਸਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਭ ਪਤੈ! ਉਹੀ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ, ਸੰਵਾਂਦਾ ਐ—ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੁੜਦੀ ਐ ਤਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਹਲਦਾ ਈ ਇਸਦੀ ਉਹ ਬਾਂਹ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੈ ਜਿਸ ਉਪਰ ਉਸਦਾ ਪਰਸ ਝੂਲ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦੈ। ਏਨੀ ਦੇਰ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵਿਚਾਰੇ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ ਐ ਕਿ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਵੇਂ—ਨਹੀਂ, ਚੁੱਪ। ਆਪਾਂ ਕੀ ਲੈਣੈ?...ਕਲਰਕ ਆਦਮੀ ਐ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਕੇਡੀ ਆਣ-ਬਾਣ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੈ।—ਹਾਂ, ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਨਾਲ ਗੁਜਾਰਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਆ। ਜੋ ਕਰਦੈ ਠੀਕ ਈ ਕਰਦੈ। ਏਨੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੋਠੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੈ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਕੂੜਾ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਰੋਜ਼ ਸਾਫ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੈ—ਓ ਭਰਾ, ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਚੰਗੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਲਾਲਾਂ ਸੁੱਟ-ਸੁੱਟ ਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦਾ ਕੂੜਾ ਧੋਂਦਾ ਰਹੇ।
ਇਸ ਕੋਠੀ ਦਾ ਡਰੱਮ ਅਕਸਰ ਖ਼ਾਲੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਿਛਵਾੜੇ ਦਾ ਵੀ ਅੱਗਾ ਸਾਫ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਗੰਦਗੀ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਡਰੱਮਾਂ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਇਸ ਡਰੱਮ ਖੋਲ੍ਹੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਫੇਰ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਦੇਖ ਹੀ ਲਵਾਂ। ਡਰੱਮ ਵਿਚ ਪਏ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲਿੱਪ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅੱਖ ਮਾਰੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਹੈ—ਨਹੀਂ, ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ...ਮੈਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ; ਨਾ ਤਾਂਬੇ ਦੀ...ਮੁਨੂੰ ਕਬਾੜੀਆ ਤਾਂ ਖਰਾ ਸੋਨਾ ਵੀ ਲਵੇ ਤਾਂ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਭਾਅ ਹੀ ਦਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਕਲਿੱਪ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ ਕਿ ਰੁਲਦੂ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਫੱਬਤ ਕੈਸੀ ਲੱਗੇਗੀ। ਜੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਕ ਨਹੀਂ, ਦਸ 'ਤੇ ਸੌਦਾ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਦਿਆਂਗਾ...ਮੇਰੇ  ਨੇੜੇ ਹੀ ਇਕ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਰੁਲਦੂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਤੋਂ ਧੰਦਾ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸਦੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਰੇਆਮ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਓ ਭਰਾ—ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੇਰੀ ਤੀਵੀਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਸ਼ੀਆ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਸੌ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਏਨਾ ਖ਼ਿਆਲ ਨਾ ਰੱਖੇ...ਉਹ ਤਾਂ ਕਈ ਸੌ ਦੇਂਦੀ ਵੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਖ਼ੂਨ ਵੀ ਵਹਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਮਝਿਆ?'...ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਭਲਾ ਕੀ ਸਮਝਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ! ਕੋਈ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ।
ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸੇ ਨਾਲੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੱਪ ਵੜਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਡਰ ਕੇ ਏਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਗੇ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ ਹਾਂ ਕਿ ਨੇੜੇ ਤੁਰੀ ਫਿਰਦੀ ਇਕ ਮੁਰਗੀ ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਫੜਫੜ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਰੁਲਦੂ ਦੀ ਤੀਵੀਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਅਗਲੇ ਡਰੱਮ ਵਿਚਲਾ ਕੂੜਾ ਭਰ-ਭਰ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡੁਲ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਡਰੱਮ ਨੂੰ ਉਲਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਬੈਠ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਅਜੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਮਤਲਬ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਲੱਭ ਹੀ ਰਹੀਆਂ ਨੇ ਕਿ ਇਸ ਕੋਠੀ ਵਾਲੇ ਦੀ ਨੌਕਰਾਣੀ ਅਚਾਨਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਘਰ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਟ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੁੜੇ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕੂੜਾ ਸੁੱਟ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਉਦੋ ਤੀਕ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਢੇਰ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣਿਆ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅੰਦਰ ਵਾਪਸ ਘੁਸ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਚਿਟਕਣੀ ਨਹੀਂ ਲਾ ਲਈ, ਤੇ ਫੇਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੰਡਦਾ ਹੋਇਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਡਰੱਮ ਨੂੰ ਉਲਟਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਬਾਬੂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ।
ਇਸ ਡਰੱਮ ਦੇ ਘਰਵਾਲੇ ਦੋ ਭਰਾ ਨੇ, ਜਿਹੜੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਵੱਡੇ ਦੇ ਦੌਲਤ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਹੋਸ਼ ਗਵਾਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਛੋਟਾ ਹੈ ਹੀ ਪਾਗਲ। ਵੱਡਾ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਛੋਟਾ ਪਹਿਲੇ ਮੰਜ਼ਿਲੇ ਉਪਰ...ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰਲੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਇਕ ਕਮਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਬੁੱਢੀ ਤੇ ਅਪਾਹਜ ਮਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੁੱਢੀ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਰੋਕ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਉਤਾਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬੁੱਢੜੀ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ...ਅਹਿ ਦੇਖ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਗੁੜ ਵਾਲੇ ਛੋਲੇ ਲਿਆਇਆਂ, ਮਾਂ! ਦੰਦ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਗੁੜ ਹੀ ਚੂਸ ਲੈ...ਖੀਰ! ...ਖੀਰ ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆਵਾਂ ਮੈਂ?...ਇਹਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨੌਕਰ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਬੁੱਢੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਖੀਰ ਮੰਗ-ਮੰਗ ਕੇ ਰੋਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ...ਤੇ ਜਦੋਂ ਚੁੱਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਆਸਮਾਨ ਵੱਲ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ-ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਹਿਲਾਅ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਪਰੋਂ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਖੀਰ ਟਪਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ...ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਭਰਾ ਤਰਸਾਅ-ਤਰਸਾਅ ਕੇ ਮਾਰ ਰਹੇ ਨੇ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਡਰੱਮ ਵਿਚ ਏਨੀ ਜੂਠ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਸ ਜਣਿਆਂ ਦਾ ਢਿੱਡ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇ। ਮੁਨੂੰ ਕਬਾੜੀਆ ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੁੱਠੀ ਗਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦਿਨ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਲਈ ਬਾਲਣ ਚੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਮੂੰਹ ਬਣਾ-ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਖਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਫੇਰ ਖਾਂਦੇ-ਖਾਂਦੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਾ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਦੋਂ ਤੀਕ ਬਾਬੂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਫੜਕਣ ਦਿੰਦਾ ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਖ਼ੂਬ ਰੱਜ ਨਾ ਜਾਵਾਂ। ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਆਪ ਤਾਂ ਖਟ-ਮਿਠੀਆਂ ਹੈ ਹੀ ਨੇ, ਖਾਣਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਖੱਟਾ-ਮਿੱਠਾ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਸ਼ਾਇਦ ਏਸੇ ਲਈ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਢਿੱਡ ਏਨੇ ਫੁੱਲੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਆਪਣੇ ਨੌਕਰ ਬਤੀਏ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬੀੜੀ ਵੀ ਪਿਆਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਬੀੜੀ ਦੇ ਧੂੰਏ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧੂੰਆਂਧਾਰ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਸੁਨਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਚੰਗਾ ਹੀ ਹੋਇਆ ਜੋ ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਵਰਨਾ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ-ਧੰਦਾ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਵਿਹਲਾ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਕਮਲੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇੰਜ ਤਾੜਦਾ-ਝਾੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਇਕੱਲੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹੱਥ ਪਾਉਣੋਂ ਬਾਅਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਛੋਟੇ ਦੇ ਪੰਜੇ ਦੇ ਪੰਜੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਡੇ ਭਾਈ ਦੇ ਨੇ—ਬਤੀਏ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ...ਲੈ, ਹੋਰ ਬੀੜੀ ਪੀ...ਤੇ ਸੁਣ...ਵੱਡੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਲੇ ਦਿਓਰ ਨੂੰ ਇੰਜ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਹੋਇਐ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਆਵੇ ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਆਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਭਾਬੀ ਦੀ ਸੈਨਤ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਆਪਣੇ ਕਮਲੇ ਚਾਚੇ 'ਤੇ ਗਿਆ ਹੈ। ਏਨੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਏਨੇ ਗੰਭੀਰ ਦੇ ਕਠੋਰ ਨੇ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਕਮਲੇ ਨੂੰ ਦੋ-ਦੋ ਪਿਓ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਡਰਦੇ ਮਾਰੇ ਦਾ ਮੂਤ ਵਿਚੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਤੀਏ ਨੂੰ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਰੰਗਭੂਮੀ ਦੇ ਤੇਵਰ ਦੇਖ ਕੇ ਇਕ ਦਿਨ ਉਸ ਵਿਚਾਰੇ ਦੀ ਖੋਪੜੀ ਵੀ ਉਲਟ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਵੱਡੀ ਦੇ ਨਾਂਹ-ਨਾਂਹ ਕਹਿਣ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ ਵੀ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਲੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲ ਸਮਝ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਮਲੇ ਮਾਲਕ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਅੰਗੂਠਾ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਛੋਟੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਡੀ, ਮਾਲ ਤਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਬਤੀਏ ਨੂੰ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਰੀਫ਼ਾਂ ਦੇ ਘਰੀਂ ਗੁੰਡਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਕੰਮ! ਜਾਹ...ਜਾਹ, ਜੋ ਏਥੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਭੈਣ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਕਰ।
ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਨੂੰ ਫਰੋਲ-ਵਰੋਲ ਕੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੁਨੂੰ ਕਬਾੜੀਏ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਦੇ ਡਰੱਮ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਕਰਾਂ। ਇਹ ਲੋਕ ਕਾਲਾ ਧੰਦਾ ਕਰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਛਾਪੇ ਦਾ ਡਰ ਹੋਵੇ, ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਨੋਟਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁੱਟੀਆਂ ਵੀ ਕੂੜੇ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਨੇ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਦੀ ਨਾ ਕਦੀ ਜ਼ਰੂਰ ਇੱਥੋਂ ਨੋਟ ਹੀ ਨੋਟ ਹੱਥ ਲੱਗਣਗੇ, ਪਰ ਏਨੇ ਸਾਰੇ ਨੋਟਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ ਕੀ?...ਮੁਨੂੰ ਕਬਾੜੀਏ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ?...ਉਹ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ਰੁਪਈਏ ਦੋ ਰੁਪਈਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਲਾਵੇਗਾ...ਹੁਣ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾ ਫੱਜੂ! ਰੇਟ ਨਾਲੋਂ ਪੂਰੇ ਪੱਚੀ ਪੈਸੇ ਵੱਧ ਦੇ ਰਿਹਾਂ...
ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਭਾਈਆਂ ਦੇ ਡਰੱਮ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਰਿਹਾ। ਛੋਟੀ ਤੇ ਵੱਡੀ ਦੀ ਮਹਾਵਾਰੀ ਦੀਆਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਕਾਤਰਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੂਠ ਵਿਚ ਲਿਬੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ, ਜਾਂ ਫੇਰ ਨਿਰੋਧ ਦੇ ਕੁਝ ਬੁਲਬੁਲੇ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਾਫ ਕਰਕੇ ਥੈਲੇ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਲਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਘਰ ਦੇ ਡਰੱਮ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕੁ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਕੋੜੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਨੂੰ ਨੂੰ ਹੀ ਫੜਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ...ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਬਨ ਨਾਲ ਥੋ ਕੇ ਲਿਆਇਆ ਕਰ ਫੱਜੂ...ਤੇ ਮੈਂ ਉਂਜ ਹੀ ਦੇ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਏਨੇ ਪੈਸੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਕਿ ਦੇਸੀ ਸਾਬਨ ਦਾ ਇਕ ਟੋਟਾ ਹੀ ਆ ਜਾਵੇ। ਛੋਟੀ ਤੇ ਵੱਡੀ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵੀ ਮੈਂ ਸਾਫ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਝੋਲੇ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਲਏ ਨੇ। ਮੁਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ—ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਾਲ ਲਿਆਇਆ ਕਰ...ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਾਲ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਹੁਣ ਵਲੈਤ ਜਾਵਾਂ?...ਜੋ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਲੈ-ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਦਾ ਰਹੁ ਮੁਨੂੰ ਭਰਾ! ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਭਰਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਹਾਲ ਰਹੇ ਤਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਪੜੀਆਂ ਗੰਜੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣੀਆਂ ਨੇ। ਫੇਰ ਸੁਨਹਿਰੇ ਤਾਂ ਕੀ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਤਰਸਿਆ ਕਰਾਂਗੇ...ਅਚਾਨਕ ਮੈਨੂੰ ਉਪਰੋਂ ਭਾਈਆਂ ਦੀ ਬੁੱਢੜੀ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਨਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਚੋਰੀ-ਚੋਰੀ ਲਈ ਪਏ ਹੋਣਗੇ...ਬੁੱੜਢੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਕੌਣ ਲਏ?
ਮੈਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ ਕਿ ਬੁੱੜਢੀ ਜੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕੂੜਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਘੜੱਪ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਕੂੜੇ ਵਾਲੇ ਡਰੱਮ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟ ਦੇਂਦੇ? ਮੈਂ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਬੁੱੜਢੀ ਨੂੰ ਝਾੜ-ਪੂੰਝ ਕੇ ਆਪਣੀ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਲੈ ਆਇਆ ਹਾਂ...ਲੈ ਭਰਾ ਫਕੀਰਿਆ, ਦੇਖ, ਆਪਣੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਆ ਗਈ ਆ। ਮੇਰੀ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੀ ਕੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਉਪਰ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ...? ਘਰ ਤਾਂ ਹੁਣ ਭਰਿਐ! ਜੀਅ ਭਰ ਕੇ ਹੁਣ ਮਾਂ ਦੀ ਦੇਖ ਭਾਲ ਕਰਿਆ ਕਰੀਂ...ਲੈ ਮਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਹਿ ਗੁੜ ਵਾਲੇ ਛੋਲੇ ਲਿਆਇਆਂ...ਗੁੜ ਵਾਲੇ ਛੋਲੇ ਮੈਨੂੰ ਬੜੇ ਚੰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਨੇ ਤੇ ਫਕੀਰੇ ਉੱਤੇ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਲਈ ਹਿਰਖ ਜਾਂਦਾ ਆਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਗੁੜ ਵਾਲੇ ਛੋਲੇ ਖਾਂਦਿਆਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਐ ਤਾਂ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਭੌਂਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੈ...ਓ ਭਰਾ, ਤੈਨੂੰ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਖਾਣ ਦੇਅ-ਖਾਹ ਮਾਂ, ਦੰਦ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਗੁੜ ਈ ਚੂਸ ਲੈ...ਹੋਰ ਲੈ...
ਮਾਂ ਗੁੜ ਵਾਲੇ ਛੋਲਿਆਂ ਦਾ ਗੁੜ ਚੂਸ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦਾ ਸਵਾਦ ਮੇਰੇ ਖ਼ਾਲੀ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਘੁਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਫਕੀਰਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣ ਲਈ ਭੌਂਕ ਰਿਹਾ ਹੈ...ਓਇ ਚਲ, ਪਰ੍ਹਾਂ ਹਟ!...ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਜਾਤ...! ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ, ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਖਾਣਾ ਕੀ ਹੁੰਦੈ?...ਤੂੰ ਖਾਹ, ਮਾਂ...ਹੋਰ ਦਿਆਂ?...ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ...ਮੇਰਾ ਪਿਓ? ਮਾਂ ਸੀ, ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਕਿਸਨੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ?...ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮਲਵੇ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਵਿਲ੍ਹਕਦਾ ਹੋਇਆ ਫੁੱਟ ਪਿਆ ਹੋਵਾਂਗਾ...ਲੈ ਮਾਂ, ਹੋਰ ਲੈ...ਮੈਂ ਐਵੇਂ ਹੀ ਕੂੜਾ ਫਰੋਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾਂ। ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਿਲੇ...ਇਕ ਠੰਡਾ ਸਾਹ ਖਿੱਚ ਕੇ ਮੈਂ ਗੋਡਿਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਤੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ ਤੇ ਅਜੇ ਕੁਝ ਕਦਮਾਂ ਹੀ ਤੁਰਿਆ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਬਰੀਕ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਨੇ। ਮੈਂ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ...ਕੋਈ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ...ਆਵਾਜ਼ ਫੇਰ ਆਈ...ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਜਾਨਵਰ...ਬਾਬੂ ਅਤੇ ਮੈਂ...ਇਕਦਮ ਇਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਅਹੁਲੇ ਹਾਂ ਤੇ ਇਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਡਰੱਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਖੜੇ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੂੜੇ ਦੀ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਇਕ ਨਵ-ਜਾਇਆ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਭਾਰ ਲੇਟ ਕੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਛਾਤੀ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਚੂ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਿੱਘ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ—ਕੀ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ! ਪੱਥਰ-ਦਿਲ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਸਾਰ ਕੂੜੇ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਨੇ...
      ੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦

ਕਾਇਆ-ਕਪਟ... :: ਲੇਖਕ : ਜੋਗਿੰਦਰ ਪਾਲ

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ : ਕਾਇਆ-ਕਪਟ... :: ਲੇਖਕ : ਜੋਗਿੰਦਰ ਪਾਲ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ

ਭੌਂਕ ਨਾ, ਟਾਇਗਰ! ਭੌਂਕ–ਭੌਂਕ ਕੇ ਤਾਂ ਤੂੰ ਇਹ ਸਾਰੀ ਮੁਸੀਬਤ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਐ---ਹਾਂ ਭਰਾਵਾ, ਭੌਂਕਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਭੌਂਕਣ ਨੂੰ ਜੀਅ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਈ ਐ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਤਾਂ ਵੇਖ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦੈ-ਮੈਂ?-ਨਹੀਂ, ਮੇਰੀ ਹੁਣ ਕੌਣ ਸੁਣਦੈ ਟਾਇਗਰ ਬੱਚਿਆ---ਤੇਰਾ ਤੇ ਮੇਰਾ-ਸਾਡਾ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਐ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਭੌਂਕ–ਭੌਂਕ ਕੇ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ 'ਚ ਈ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਐਂ; ਪਰ ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਦਾ ਉਸਦੀ ਖ਼ਿਦਮਤਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵਿਚ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਆਂ...। ਹਾਂ, ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਪੂਰੇ ਸੱਤਰ ਦਾ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।
ਕੀ?...ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾਵਾਂ? ਉਹੀ ਤਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਰਹਿਣਾਂ ਟਾਇਗਰ! ਅੱਛਾ, ਅੱਛਾ, ਇਉਂ ਉੱਛਲ ਨਾ ਵਰਨਾ ਇਸ ਉਮਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹੱਡ-ਪਸਲੀ ਤੁੜਾਅ ਬੈਠਾ ਤਾਂ ਜੁੜਨ 'ਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਣੀ...ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬਹਿ ਜਾ, ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਆਂ!...ਅੱਜ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਮੇਰਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮੁਹੱਲਾ ਕਿਉਂ ਵਾਰੀ–ਵਾਰੀ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਐ; ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਠੀਕ ਕਹਿ ਰਿਹੈਂ ਟਾਇਗਰ, ਪਨਾਹਗਾਹਾਂ (ਠਾਹਰਾਂ-ਠਿਕਾਣੇ) ਚੇਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਾਕੀ ਨਾ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਭੱਜ-ਭਜਾਅ ਕੇ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿੱਥੇ?---ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮੁਹੱਲੇ ਵਾਲੇ-ਕੁੱਤੇ, ਬਿੱਲੀਆਂ, ਆਦਮੀ---ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਈ ਇਕ ਜਾਨ-ਪ੍ਰਾਣ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਖ਼ੂਨ ਵਾਂਗ ਭੌਂਦੇ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ-ਲੰਘ ਕੇ ਹਰ ਪਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸੀ...ਤੇ---ਨਹੀਂ, ਟੋਕ ਨਾ-ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਗ–ਦਗ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ...
ਐਂ ਕਿਉਂ ਹਊਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਐਂ ਟਾਇਗਰ?---ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ? ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ? ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸ਼ਾਇਦ ਤੂੰ ਤਾੜ ਗਿਐਂ ਕਿ---ਕਿ ਨਹੀਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹੋਣੀ ਐਂ?---ਤੈਨੂੰ ਇਉਂ ਹੌਂਕਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਐਵੇਂ ਈ ਡਰ ਗਿਆ ਸੀ---ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੀ ਐਨਾਂ ਹੌਂਕਣ ਲੱਗੀਏ ਕਮਲਿਆ ਤਾਂ ਸਾਹ ਅੜ ਜਾਂਦਾ ਐ। ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਕਰ-ਹਾਂ, ਹਾਂ, ਸਬਰ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਈ ਤਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾਂ---ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਖ਼ੂਨ ਵਾਂਗ ਦੌੜੇ ਫਿਰਦੇ ਸੀ। ਦੇਹ ਕੇਹੋ ਜਿਹੀ ਵੀ ਬਣੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ੂਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਦੀ ਐ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਆਪ ਈ ਆਪਣਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਮੁਹੱਲਾ ਹੋਈਏ...
ਉਹ ਕਿਵੇਂ?
ਉਹ ਇਵੇਂ ਕਮਲਿਆ, ਕਿ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲੋਂ ਜੁਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਈ ਕੀ ਜਾਂਦਾ ਐ?---ਤੇਰਾ 'ਵੈਸਟ ਵੇ ਸਟਰੀਟ' ਦਾ ਇਹ 'ਸੀ ਬਲਾਕ'!---ਤੇਰੇ ਇਸ ਬਲਾਕ ਦੀ ਭੀੜ!---ਇਸ ਭੀੜ-ਭੱੜਕੇ ਵਿਚ ਦਮ ਤਾਂ ਘੁਟਦਾ ਐ, ਪਰ ਕਿੰਨਾ ਸੁੰਨਾਂ-ਸੁੰਨਾਂ ਐਂ ਇਹ! ਇੱਥੇ ਇਕ ਵੀ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਬੇਝਿਜਕ ਹੋ ਕੇ ਗ਼ਲੇ ਲਾ ਸਕੇ---ਤੂੰ?---ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਈ ਕਰ ਰਿਹਾਂ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨਾਲ ਖੁਰਚ–ਖੁਰਚ ਕੇ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਸਾਰੀ ਗੰਦਗੀ ਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਐਂ। ਤੂੰ ਵੀ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੇ-ਅੰਦਰ ਮੇਰਾ ਰਹਿਣਾ-ਵੱਸਣਾ ਵੀ ਦੁੱਭਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ...ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਟਾਇਗਰ!
ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ, ਮੇਰੇ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਈ ਵੇਖ ਲੈ, ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਪਿਆਰ ਆਉਣ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਝਿਜਕ-ਝਿਜਕ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਛੋਹਰ ਮੈਨੂੰ ਪਰ੍ਹਾਂ ਧਰੀਕਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ---'ਛੱਡੋ ਗ੍ਰ੍ਰੈਨ ਪਾ, ਛੱਡ ਦਿਓ ਮੈਨੂੰ...! ਸਾਹ ਘੁਟ ਰਿਹੈ...!'' ਭੜੂਆ ਡੱਬੇ ਦਾ ਦੁਧ ਪੀ-ਪੀ ਕੇ ਲੰਮਾਂ-ਝੰਮਾਂ ਤਾਂ ਹੋ ਰਿਹੈ! ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ, ਬੇ-ਮੋਹ ਤੇ ਬਿਨ-ਮਮਤਾ ਦੇ ਸਾਹ ਲਈ ਜਾਣਾ ਈ ਜਿਊਂਣਾ ਨਹੀਂ ਅਖਵਾਉਂਦਾ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਹਾਲੇ ਨਿਆਣਮੱਤ ਐ, ਤੇ ਕਿਹਾ---'ਆ, ਬਾਹਰ ਪਾਰਕ 'ਚ ਜਾ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਖੇਡਦੇ ਆਂ।' ਝੱਟ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ---'ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਖੇਡਣ ਦਾ ਟਾਈਮ ਨਹੀਂ...!' ਪੂਰੀ ਉਮਰ ਪਈ ਐ, ਪਰ ਹੁਣੇ ਤੋਂ ਈ ਟਾਈਮ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਐ। ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਦਾ ਹੀ ਸਿਖਾਇਆ-ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਹੋਇਆ ਐ ਨਾ...ਉਹ ਇਹੋ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਆ ਟਾਇਗਰ ਬਈ ਸਿਰਫ ਟਾਈਮ ਨੂੰ ਜੋੜ-ਜੋੜ ਕੇ ਈ ਆਦਮੀ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਐ, ਯਾਨੀ ਜਿਊਂਵੋ ਨਾ; ਜਿਊਂਣ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ-ਪਲ, ਜੋੜਦੇ-ਜੋੜਦੇ ਮਰ ਜਾਓ।---ਹਾਂ, ਹਾਂ, ਦਿਲ ਖੋਹਲ ਕੇ ਭੌਂਕ ਲੈ, ਮੈਨੂੰ ਪਤੈ ਭੌਂਕ–ਭੌਂਕ ਕੇ ਤੂੰ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਐਂ। ਹੱਸ ਲੈ ਪੁੱਤ੍ਰਾ, ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਬਾਕੀ ਐ ਖ਼ੂਬ ਹੱਸ ਲੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ...ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ ਇਹ ਈ ਬਈ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਭੋਗੀ ਓ ਬੈਠੇ ਆਂ, ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਹੱਸਣ ਵਿਚ ਬੀਤ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਏਹ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੋਰ ਕੀ ਐ?
ਸਾਡੇ ਮਹੱਲੇ ਵਿਚ ਹੱਸਣ-ਹਸਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ-ਧੰਦੇ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਹਰ ਗਲੀ 'ਚ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੇ। ਸੁਣ, ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਉਂਣਾ...ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੋਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਆਸਮਾਨ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੁਕੜੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸੀ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਠਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਮੂਹਲਾਧਾਰ ਬਰਖ਼ਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਮੈਂ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਬਾਲਟੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਬਾਹਰ ਗਲੀ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਗੋਰੀ-ਚਿੱਟੀ ਲੱਖੀ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਤਵੇ ਦੀ ਕਾਲਸ ਮਲੀ ਆਪਣੇ ਕਾਲੇ ਭੁਜੰਗ ਪਤੀ ਰਾਘੂ ਨਾਲ ਠਹਾਕੇ ਲਾਉਂਦੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰੀ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ...''ਚਾਚੀ, ਤੇਰਾ ਲਾਡਲਾ ਰਘੂ ਕਹਿੰਦਾ ਐ, ਮੈਨੂੰ ਇਕੋ ਕਾਲਾ ਰੰਗ ਹੀ ਭਾਉਂਦਾ ਆ।'' ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਐਂ ਨਾ ਟਾਇਗਰ?...ਮੱਖਣ ਵਰਗੀ ਤੀਵੀਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਕਰ ਲਿਆ---ਜਿਵੇਂ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਪੀਆ ਨੂੰ ਭਾਵੇ-ਹੋਰ ਜਾਣਦਾ ਐਂ ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ? ਰਾਧੂ ਨੇ ਭੋਲੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਜੈ ਬੋਲ ਕੇ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਈ ਤੀਵੀਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਕਾਲਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬੁੱਲ੍ਹ-ਗੱਲ੍ਹ ਲਿੱਪ ਲਏ ਸੀ---''ਤੂੰ ਗੋਰੀ ਐਂ ਲੱਖੀਏ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਤੇਰਾ ਮਨ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਓ ਗਾੜ੍ਹੀ ਸਿਆਹੀ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਐ ਨਾ?''---ਤੇ ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਪਿਚਕਾਰੀਆਂ ਭਰ-ਭਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ 'ਤੇ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ---“ਹੌਲੀ ਐ!” ਏਧਰ ਸਾਡੀ ਰੰਗਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੱਦਲੀਆਂ ਭਰੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਗੂੰਜੀ, ਉਧਰ ਆਸਮਾਨ ਵੀ ਬੇਅਖ਼ਤਿਆਰ ਠਹਾਕੇ ਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਡੇ ਉਪਰ ਸੱਤੇ ਰੰਗ ਬਰਸਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਰੁਕ ਨਾ, ਟਾਇਗਰ, ਦਿਲ ਖੋਹਲ ਕੇ ਭੌਂਕ ਲੈ, ਤੇਰਾ ਤਾਂ ਹੱਸਣਾ-ਰੋਣਾ, ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਗੁੱਸੇ ਹੋਣਾ---ਸਭ ਕੁਝ ਭੌਂਕ-ਭੌਂਕ ਕੇ ਈ ਹੁੰਦਾ ਐ। ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵਿਚਾਰੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਐਂ, ਜਿਹੜਾ ਉਂਜ ਤਾਂ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦੈ, ਪਰ ਹੱਸੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦੈ। ਹੱਸਦਿਆਂ-ਹੱਸਦਿਆਂ ਰੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਦਬਾਅ-ਦਬਾਅ ਕੇ ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਹਲਕ ਵਿਚ ਫਸੀ ਹੁੰਦੀ ਐ। ਠਹਿਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਗੋਲੀ ਨਿਗਲ ਲਵਾਂ। ਗੋਲੀ ਨਾ ਲਵਾਂ ਟਾਇਗਰ ਤਾਂ ਜਾਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਪਣੀ ਥਾਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਧਰੀਕਾਂ? ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹਾਸੇ ਵਿਚ ਖੋਖਲੇਪਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਐ? ਸੱਚ ਆਖਾਂ ਟਾਇਗਰ? ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਕਰਦੈ ਮੈਂ ਫੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਕੇ ਰੋਵਾਂ...ਨਹੀਂ, ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਕੁਛ ਨਹੀਂ। ਐਵੇਂ ਈ ਪਰਾਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਕੇ ਮਨ ਭਰ ਆਉਂਦਾ ਐ...ਏਨੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਐਂ ਤੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਫਰੋਲਨ ਨਾਲ ਚੀਥੜੇ-ਚੀਥੜੇ ਹੋ ਚੁੱਕੀਐਂ ਤੇ ਹਰ ਵਾਰੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਚੀਥੜਾ ਭੁਰ ਵੀ ਜਾਂਦੈ ਤੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਮੁੜ ਚੇਤੇ ਆਉਣ ਵਿਚ ਈ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਨਹੀਂ, ਟਾਇਗਰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਪਾਟੇ-ਪੁਰਾਣੇ, ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿਚ ਹਰਦਮ ਮੂੰਹ ਲੁਕਾਅ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਫ਼ੁਰਸਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਖ ਕੇ ਫੋਰੇ ਵਿਚ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਏਧਰ ਆ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਸਦਾ ਇੱਥੇ ਈ ਰਹਾਂ। ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਜਾਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿਚ ਕਾਲਜੇ ਨੂੰ ਠੰਡ ਥੋੜ੍ਹਾ ਈ ਪੈਂਦੀ ਐ? ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਬੁੱਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਉਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਜਾਣ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕੂੜੇ ਦਾ ਢੇਰ ਪਿਆ ਹੁੰਦੈ...ਕੀ ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਬੂ ਸੁੰਘਣ ਲਈ ਪਿਆ ਰਹਾਂ?
ਸਾਡੇ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਸਾਡਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਚਾਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਟਾਇਗਰ...ਸੌਂ ਨਾ ਓਇ ਟਾਇਗਰਾ ਖੁੱਥੜਾ! ਤੇਰੇ ਅਜਿਹੇ ਲੱਛਣਾ ਨਾਲ ਈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਆਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਐਂ। ਅੱਖਾਂ ਖੋਹਲ ਕੇ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਕੰਨ ਮੁੜ ਕੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾ ਖੁੱਲ੍ਹਣਗੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ-ਕੀ ਉਟ-ਪਟਾਂਗ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਰਹੇਂਗਾ...ਹਾਂ, ਭੌਂਕਦਾ–ਭੌਂਕਦਾ ਤੂੰ ਅਚਾਨਕ ਸੌਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਸੁੱਤਾ-ਸੁੱਤਾ ਵੀ ਇਕ ਦੋ ਵਾਰੀ ਭੌਂਕਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਤੇਰੇ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਈ ਨਹੀਂ ਗਿਆ...ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਵੱਡੈ ਚਾਚੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਈ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਓਨਾ ਬੁੱਢਾ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਵੱਡਾ ਚਾਚਾ ਓਦੋਂ ਵੀ ਐਨਾ ਈ ਬੁੱਢਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ...ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ, ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਕੀ ਸੀ? ਉਮਰਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਐ, ਜਦੋਂ ਉਮਰ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਦੀ ਟੋਹ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਈ ਸੀ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਮਰ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਿਆ! ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਸਵਰਗੀ ਦਾਦੇ ਦਾ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖਾਣੇ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਹੁਰਾ ਈ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਉਹ ਲੰਮਾਂ ਸਾਰਾ ਘੁੰਡ ਕੱਢ ਕੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਉਸਦੀ ਥਾਲੀ ਵਿਚ ਪੂਰੀਆਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ...'ਬਸ ਭਾਈਆ ਜੀ ਅਹਿ ਆਖ਼ਰੀ ਤਾਂ ਲੈ ਲਓ!'
ਪਰ ਇਕ ਆਪਣੀ ਬਹੂ ਐ ਟਾਇਗਰ ਕਿ ਸਾਡੇ ਜਿਊਂਦੇ ਜੀਅ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ, ਕਿ ਅਸੀਂ ਖਾ ਕੇ ਜਿਊਂਦੇ ਆਂ, ਕਿ ਖਾਧੇ ਬਗ਼ੈਰ। ਕਦੀ ਵਿਖਾਲੀ ਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਬਸ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਸਮਾਚਾਰ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਐ ਕਿ 'ਬਾਬਾ ਸਠਿਆ ਗਿਐ...।' ਤੂੰ ਈ ਦੱਸ ਬਈ ਹੁਣ ਸੱਤਰ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਠਿਆਵੇ ਵੀ ਨਾ? ਕਹਿੰਦੀ ਐ ਟਾਇਗਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਗਾੜ ਰੱਖਿਆ ਐ। ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਫੁਲਾਅ ਕੇ ਭੌਂਕਣਾ ਕਿਉਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੈ ਓਇ? ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਹਿ ਰਿਹਾਂ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਜਮਾਂਦਰੂ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਐਂ। ਆਪਣੀ ਉਸ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭੌਂਕਿਆ ਕਰ...ਪਰ ਇਉਂ ਈ ਤਾਂ ਤੂੰ ਕਰਦਾ ਐਂ...ਦੇਖ ਟਾਇਗਰ, ਉਹ ਕਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇ ਤਾਂ ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਕੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹਟ ਜਾਇਆ ਕਰ। ਤੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਕੀ ਲੈਣਾ-ਦੈਣੈ ਭਲਾ?
ਅੱਛਾ, ਇਹ ਦੱਸ, ਉਸ ਦਿਨ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹਦਿਆਂ ਈ ਅਹਿ ਸਾਲੀ ਦੁੰਬ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਬੈੱਡਰੂਮ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਜਾ ਵੜਿਆ ਸੀ? ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੜਨ ਦਿੰਦੀ। ਤੇਰੀਆਂ ਝੁਰੜੀਆਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਅਟਕੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਆ। ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ...ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੂਟ ਕਰਵਾ ਦਵੇਗੀ? ਕੋਈ ਮਜ਼ਾਕ ਐ! ਐਸੀ-ਵੈਸੀ ਗੱਲ ਹੋਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਫਾਹੇ ਲੁਆ ਦਿਆਂਗਾ...ਪਰ ਨਹੀਂ, ਟਾਇਗਰ, ਤੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਈ ਰਿਹਾ ਕਰ। ਆਪਣੇ ਆਰਾਮ ਦੀ ਖਾਤਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਲੋਕ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਐ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਰਸੀ ਕਿਲਿੰਗ ਦਾ ਨਾਂਅ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਐ ਤੇ ਮਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਫਾਹੇ ਲਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਐ। ਹਾਂ ਬੱਚਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਈ ਰਿਹਾ ਕਰ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਚੌਕੀਦਾਰੀ ਵਿਚ ਬਿਤਾਅ ਚੁੱਕਿਆ ਐਂ। ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਚੌਕੀਦਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਰ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਚੋਰ ਤੈਨੂੰ ਈ ਤੈਥੋਂ ਚੁਰਾਅ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣਗੇ...ਨਾ, ਭੌਂਕ ਨਾ...ਤੈਨੂੰ ਏਧਰੋਂ, ਓਧਰ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਈ ਕੀ ਐ? ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਨਾ, ਭੌਂਕ ਨਾ, ਭੌਂਕ–ਭੌਂਕ ਕੇ ਤਾਂ ਤੂੰ ਇਹ ਸਾਰੀ ਮੁਸੀਬਤ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਐ। ਮੈਨੂੰ ਕਦੀ ਓਧਰ, ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਐ? ਤੂੰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਈ ਪਿਆ ਰਿਹਾ ਕਰ। ਏਥੇ ਤਾਂ ਇਹ ਐ ਟਾਇਗਰ ਕਿ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਅਲਗ-ਅਲਗ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕੈਦ ਭੁਗਤਦੇ ਰਹੋ...ਸਾਡਾ ਮੁਹੱਲਾ? ਸਾਡੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੀ ਕੀ ਪੁੱਛਦੈਂ? ਉਹ ਤਾਂ ਸਭ ਪਸਿਓਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ-ਡੁੱਲ੍ਹ ਸੀ। ਜਿੱਧਰੋਂ ਜਿੱਧਰ ਮਰਜ਼ੀ ਚਲੇ ਜਾਓ, ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਈ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਆਂ ਤੇ ਬੇਫ਼ਿਕਰੀ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਓ ਕਿ ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਆ ਪਏ ਆਂ...ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੱਡੇ ਚਾਚੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਰੇਕ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ 'ਵੱਡਾ ਚਾਚਾ ਸਿਰ 'ਤੇ ਐ ਤਾਂ ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਚਿੰਤਾ?' ਬੁੱਢਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦੀ। ਉਮਰ ਨਾਲ ਤਾਂ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੱਝਦਾ ਐ। ਸਾਡਾ ਵੱਡਾ ਚਾਚਾ ਕਿਸੇ ਬਿਮਾਰ ਦੇ 'ਫੂਕਾ' ਮਾਰ ਦੇਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਸੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਦਕਾ ਨੌਂ ਬਰ ਨੌਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਵੱਡੇ ਚਾਚੇ ਨੇ 'ਫੂਕਾ' ਮਾਰ ਦਿੱਤੈ, ਹੁਣ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਕੀ ਔਕਾਤ?
ਸਾਡੇ ਵੱਡੇ ਚਾਚੇ ਨੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਹਰ ਜੀਅ ਨੂੰ ਮਾਲਾ ਵਿਚ ਪਰੋਅ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗ਼ਲ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ---'ਬਈ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਹੁਣ ਇਸ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨਹੀਂਓਂ ਧੜਕਦਾ, ਬਲਿਕੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਮਣਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਹਰ ਪਲ ਇਸ ਵਿਚ ਟੁਣਕਦਾ ਰਹਿੰਦੈ...।'
'ਪਰ ਤੇਰੇ ਕੁਝ ਮਣਕਿਆਂ ਵਿਚ ਖੋਟ ਕੁਛ ਬਹੁਤੀ ਈ ਐ ਵੱਡੇ ਚਾਚਾ।'
'ਫੇਰ ਵੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਈ ਐ ਨਾ...ਨਕਲੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ...'
ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਨਿੱਘੇ-ਨਿੱਘੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਈ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਪੀਢੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਐ, ਟਾਇਗਰ! ਜਿੱਥੇ ਬੁੱਢਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ-ਮਾਣ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਜਿਊਂਣਾ ਤੇ ਜੁੜਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਤੇਰਾ ਮਾਲਿਕ ਤੇ ਮਾਲਕਿਨ ਸਿਰਫ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਈ ਚਿੜੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਆਪਸ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਸਕਰਾਹਟਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਈ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਆ। ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਬਹੂ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੇ ਮੁੰਡੇ ਤੋਂ ਬਿਜਨੇਸ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਅੱਧਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮੰਨਵਾ ਲਿਆ ਐ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲੜਦੇ-ਝਗੜਦੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਅਸੂਲਾਂ ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਂਦੇ ਐ। ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਈ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰ ਦੀ ਸਨਕ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਭੌਂਕਦਾ ਰਹਿੰਣੈ...।
ਪਰਸੋਂ ਉਹ ਪੂਰੇ ਢਾਈ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ...ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮੁੰਡਾ...ਤੇ ਠਾਹ ਸੋਟਾ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ''ਤੇਰਾ ਟਾਇਗਰ ਹੁਣ ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਪਾਗ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ ਐ ਬਾਪੂ।'' ਮੈਂ ਕਿਹਾ---''ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਪਾਗ਼ਲ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆਂ ਪੁੱਤਰਾ! ਉਹ ਤਾਂ ਅਜੇ ਤੇਰੇ ਬਾਲ ਜਿੰਨੀ ਉਮਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਿਊਂਇਆਂ। ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰ, ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਹਿਸਾਸ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਪਰਤ ਆਉਣਗੇ।'' ਮਸ਼ੀਨ ਕੁਝ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ---''ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪਿਆਰ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਟਾਈਮ ਨਹੀਂ ਬਾਪੂ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਈ ਪਾ ਲੈਣੈ...'' ਤੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਐਂ ਟਾਇਗਰ? ਉਹ ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦੀਆਂ ਵਿਉਂਤਾਂ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਐ---ਹਾਂ, ਮਨ ਭਰ ਆਇਆ ਐ ਤਾਂ ਰੋਕ ਨਾ ਰੋਣ; ਭੌਂਕ ਲੈ-ਖ਼ੂਬ ਭੌਂਕ, ਘਬਰਾਈਂ ਨਾ...ਮੈਂ ਸਭ ਠੀਕ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ।
ਇਕ ਗੱਲ ਦੱਸਾਂ? ਸਾਡੇ ਵੱਡੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਸੋਨੇ ਕੇ ਮਣਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜ...ਨਹੀਂ ਛੇ ਕੁੱਤੇ ਵੀ ਸੀ। ਸਾਡੀ ਸਾਰੀ ਗਲੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਸੀ। ਵੱਡਾ ਚਾਚਾ ਆਦਮੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਆਦਮੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਭਰੋਸਾ ਉਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਗੰਗਾਰਾਮ ਖਾਸਾ ਬੁੱਢਾ ਸੀ...ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਅਜੇ ਏਨਾ ਬੁੱਢਾ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ ਐਂ? ਆਪਣੇ ਬੁਢੇਪੇ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਉੱਤੇ ਚਿੜ ਨਾ ਜਾਇਆ ਕਰ। ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕਾਇਆ ਏਨੀ ਜਲਦੀ ਢਿੱਲੀ ਪੈਣ ਲੱਗਦੀ ਐ---ਓ ਭਰਾਵਾ, ਬੁੱਢੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਵੱਡਾ ਚਾਚਾ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਸਾਹਵੇਂ ਜਿਉਂਦਾ ਤਿਉਂ ਘੁੰਮਣ ਫਿਰਨ ਲੱਗਦਾ ਐ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜਵਾਨੀ ਪਰਤ ਆਉਂਦੀ ਐ। ਬੁੱਢਿਆਂ ਦੀ ਠੰਡੀ ਛਾਂ ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ ਹਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਰੱਖਦੀ ਐ...ਨਹੀਂ, ਟਾਇਗਰ, ਇਹ ਗਲਤ ਐ ਕਿ ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਸਾਲ ਸਾਨੂੰ ਬੁੱਢਾ ਕਰਦੇ ਐ। ਬੁੱਢੇ ਅਸੀਂ ਓਦੋਂ ਹੁੰਦੇ ਆਂ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਪਿਓ-ਦਾਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਨਾ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਸਾਡੇ ਦਿਲ ਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ...। ਬੂਟੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜਾਂ 'ਤੇ ਕੰਨ ਲਾਈ ਰੱਖਦੇ ਐ ਤਦੇ ਤਾਂ ਕੜਕਦੀ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਮੂੰਹ ਦਿੱਤੀ ਟਹਿਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਐ---ਹਾਂ, ਟਾਇਗਰ ਮੇਰਾ ਮੁੰਡਾ ਇਸੇ ਲਈ ਸੁੱਕਦਾ ਜਾ ਰਿਹੈ। ਉਸਦੇ ਧੰਦੇ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਈ ਨਹੀਂ। ਸੋ ਰੋਗ ਪਲਦੇ ਤੇ ਧੰਦੇ ਵਧਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਐ...ਤੇ ਉਹ ਆਪ, ਖੁਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਐ।...ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ? ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਫੇਰ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਈ ਰਹਿਣਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਉੱਤੇ ਕੰਨ ਧਰੇ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖ਼ੂਨ ਵਿਚ ਰਚਨ-ਵੜਨ ਵੀ ਦੇਵੇ, ਮੇਰੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨੂੰ ਘੋਲ-ਘੋਲ ਕੇ ਪੀਂਦਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਦੇਖਦੇ ਈ ਦੇਖਦੇ ਨਿੱਖਰ ਨਾ ਆਏ---ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਪੇ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਆਂ...ਪਰ ਟੁੱਟਿਆ–ਫੁੱਟਿਆ ਈ ਸਹੀ, ਆਪਣਾ ਈ ਆਪਾ ਐ, ਸਦਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਿਵੇਂ ਰਹਾਂ?...ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਉਲਾਂਭਾ ਜਿਹਾ ਦਿੱਤਾ---''ਗੋਪਾਲ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰੀ ਉਂਗਲ ਫੜ ਕੇ ਈ ਤੁਰਨ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਹੋਇਆ ਐਂ।'' ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ---''ਤੂੰ ਤਾਂ ਫੇਰ ਹੁਣ ਤੁਰ-ਫਿਰ ਈ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਬਾਪੂ, ਕੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਉਂਗਲ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਤੇਰੇ ਕੋਲੇ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ ਕਰਾਂ?...'' ਮੈਂ ਇਹ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਟਾਇਗਰ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੇ ਬੈਠਾ ਰਹੇ ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਕੋਈ ਜਿਉਂਣ ਐਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਬਸ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਇਸ ਲਈ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹੋ ਕਿ ਇਕ ਮਰਨਾ ਬਾਕੀ ਐ।
ਹਾਂ, ਗੰਗਾਰਾਮ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਭੁੱਲ ਈ ਗਿਆ---ਕੁਦਰਤ ਬੜੀ ਸਖੀ ਐ ਟਾਇਗਰ ਕਿ ਬੁੱਢੇਪੇ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਝੱਟ ਈ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਐ...ਯਾਦ ਰਹੇ ਤਾਂ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਕੰਡੇ ਕੱਢ-ਕੱਢ ਕੇ ਬੁੱਢੇ ਪਾਗਲ ਹੋ ਜਾਣ---ਨਹੀਂ, ਗੰਗਾਰਾਮ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲ ਕੇ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਐ। ਹਾਂ---ਗੰਗਾਰਾਮ ਬੜਾ ਬੁੱਢਾ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਵੱਡਾ ਚਾਚਾ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ---'ਬਈ ਮੇਰਾ ਇਹ ਬੁੱਢਾ ਕੁੱਤਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਈ ਮਰੂਗਾ। ਏਨੇ ਲੰਮੇ ਸਫਰ ਵਿਚ ਗੰਗਾਰਾਮ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਰੱਸਤੇ ਵਿਚ ਈ ਨਾ ਰੁਲ ਜਾਵਾਂ।' ਤੇ ਤੂੰ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏਂਗਾ ਟਾਇਗਰ, ਸਾਡੇ ਵੱਡੇ ਚਾਚੇ ਤੇ ਗੰਗਾਰਾਮ ਨੇ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡੇ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਮੁਹੱਲੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਸੱਲੀ ਸੀ ਕਿ ਚੱਲੋ ਵੱਡੇ ਚਾਚੇ ਦਾ ਗੰਗਾਰਾਮ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਨਾਲ ਈ ਐ। ਦੋਵੇਂ ਮੌਜਾਂ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜਾ ਪਹੁੰਚਣਗੇ। ਓਇ ਟਾਇਗਰਾ, ਵੇਖੀਂ ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜ ਰਹੀ ਐ---ਨਹੀਂ, ਠਹਿਰ, ਮੈਂ ਆਪ ਈ ਵੇਖਦਾਂ। ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਏਨਾ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਕਿੱਥੇ ਹੋਣੈ ਜੋ ਤੇਰੇ ਭੌਂਕਣ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰ ਲਏ?---ਠਹਿਰ, ਚੌੜ ਨਾ ਕਰ---ਨਹੀਂ, ਪਰ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾ, ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਨਾ, ਮੈਂ ਆਪੇ ਗੱਲ ਕਰ ਲੈਣਾ---''ਹੈਲੋ! ਹੈਲੋ!-ਗੋਪਾਲ?''---ਤੇਰਾ ਮਾਲਿਕ ਐ ਟਾਇਗਰ---ਓਇ, ਭੌਂਕ ਕਿਉਂ ਰਿਹੈਂ?-''ਨਹੀਂ, ਗੋਪਾਲ ਮੈਂ ਟਾਇਗਰ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ---ਹਾਂ, ਉਹੀ ਭੌਂਕ ਰਿਹਾ ਐ---ਨਹੀਂ, ਟਾਇਗਰ ਪਾਗਲ ਨਹੀਂ ਗੋਪਾਲ-ਤ-ਤੂੰ-?---ਮੈਂ ਐਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿਆਂਗਾ ਗੋਪਾਲ---ਪਾਗਲ ਤੂੰ ਐਂ---ਨਹੀਂ-ਨਹੀਂ ਗੋਪਾਲ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਲਿਆ---ਨਹੀਂ!''
ਟਾਇਗਰ-ਏਧਰ ਆ ਟਾਇਗਰ---ਘਬਰਾਅ ਨਾ---ਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਧਰੇ ਦੂਰ ਛੱਡ ਆਉਂਣਾ, ਹਾਂ-ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ?---ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ?---ਓਇ ਮੂਰਖਾ ਮਾਲਿਕ ਦੀ ਨੀਅਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਚੋਰ ਹੁੰਦਾ ਐ। ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਪਈ ਐ ਬਈ ਚੋਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਫਿਰੇਂ?---ਹਾਂ, ਭੌਂਕ ਖ਼ੂਬ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਭੌਂਕ-ਲਾ---ਪਰ ਠਹਿਰੀਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂਓਂ ਚੱਲਣਾ-ਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਛੱਡ ਈ ਆਉਣਾ---ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਏਨੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਵੇਖ---ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਐ ਤਾਂ ਵੱਢ ਲੈ---ਲੈ ਵੱਢ ਲਾ, ਪਰ ਐਂ ਨਾਲ ਵੇਖ।
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਘਰ ਲਿਆਇਆ ਸੀ ਤੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਈ ਜੰਮਿਆਂ ਹੋਏਂਗਾ। ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛਲੇ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਛੱਡ ਕੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਤੇਰੇ ਨੰਨ੍ਹੇ ਮੁੰਨੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਤੂੰ ਸ਼ਰਾਰਤ ਵੱਸ ਕਿਸੇ ਝਾੜੀ ਵਿਚ ਲੁਟਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਤੂੰ ਨੰਨ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਜਾਨ, ਇਕੱਲਾ ਈ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਫਿਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਪੈਰਾਂ ਉਪਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ-ਹੋ ਕੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਡਿੱਗਣਾ ਤੈਨੂੰ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਈ ਅੰਦਰ ਮੇਰੀ ਪੂਛ ਵੀ ਹਿੱਲਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਤੈਨੂੰ ਭੁੱਖ ਸਤਾਉਣ ਲੱਗੇਗੀ ਤਾਂ ਤੂੰ ਕੀ ਖਾਏਂਗਾ? ਏਨੀ ਠੰਡ ਵਿਚ ਕਿੱਥੇ ਸੌਵੇਂਗਾ? ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਐ...
ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਐ ਟਾਇਗਰ, ਪਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਪਤਾ ਈ ਏ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਈ ਰਹਿ ਰਿਹਾਂ। ਦਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ ਭਾਵੇਂ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ---ਕੋਈ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਭਾਵੇਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹੋਵੇ---ਦਿਲ ਵਿਚ ਈ ਹੁੰਦਾ ਐ। ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਬਗ਼ੈਰ ਤੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਬਾਹਰ ਛੱਡ ਆਏ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਬਈ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਈ ਦਿਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਰਾਸਤੇ 'ਚੋਂ ਅਚਾਨਕ ਅੰਦਰ ਵੜ ਆਵੇਂਗਾ ਤੇ---ਓਵੇਂ ਈ ਹੋਇਆ---ਤੂੰ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਈ ਪਰਤ ਆਇਆ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਗ਼ਲੇ ਲਾ ਕੇ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਵਿਚ ਜਾਨ ਆਈ---ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਤੈਨੂੰ ਬਾਹਰ ਧਰੀਕ ਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹਾਂਗਾ?---ਤੇ ਤੂੰ ਮੁੜ ਪਰਤ ਆਇਆ ਤਾਂ ਤੂੰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇਂਗਾ?---ਘਬਰਾਅ ਨਾ ਟਾਇਗਰ, ਆਪਾਂ ਦੋਵੇਂ ਬੁੱਢੇ ਇਕੱਠੇ ਈ ਕਿਤੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਆਂ---ਨਹੀਂ ਠਹਿਰ, ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਕਿਉਂ ਦੌੜ ਪਿਐਂ? ਇੱਥੇ ਬੈਠੇ-ਬੈਠੇ ਈ ਆਪਣੇ ਰੱਸਤੇ ਪੈ ਲਵਾਂਗੇ...
ਮੈਂ ਕੁਝ ਗੋਲੀਆਂ ਏਸੇ ਪਿੱਛੇ ਈ ਲੈ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਐਂ ਟਾਇਗਰ-ਠਹਿਰ, ਇਸ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿਚ ਹੈਣਗੀਆਂ। ਅਹਿ ਵੇਖ, ਇਹ ਆ ਸ਼ੀਸ਼ੀ, ਤਿੰਨ ਤੂੰ ਲੈ-ਲੈ ਤੇ ਤਿੰਨ ਮੈਂ---ਠਹਿਰ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਵਾਂਗੇ---ਅੱਛਾ ਹੁਣ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ! ਦੇਖ ਬੱਚੇ, ਜਲਦੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। ਆਪਾਂ ਦੋਵੇ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਚੱਲਾਂਗੇ। ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰਾ ਰੱਸਤਾ ਦੱਸਦਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਸ਼ਾਬਾਸ਼! ਲੈ ਹੁਣ ਦੂਜੀ ਵੀ ਲੰਘਾ ਜਾ।...ਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਤੀਜੀ। ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਗੋਪਾਲ ਤੈਨੂੰ ਮਰਵਾਉਣ ਲਈ ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਰਿਹਾ ਐ। ਉਹ ਲੋਕ ਹੁਣ ਆ ਰਹੀ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਈ ਆਪਾਂ ਕੂਚ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਵਾਂਗੇ। ਓਇ!-ਬਾਕੀ ਗੋਲੀਆਂ ਕਿੱਥੇ ਗਈਆਂ?---ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਖ਼ਾਲੀ ਐ!---ਟਾਇਗਰ-ਟਾਇਗਰ, ਠਹਿਰੀਂ!---ਟਇ...
ਨਹੀਂ ਟਾਇਗਰ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਖ਼ਾਲੀ ਐ। ਹਾਂ, ਕਹਿ ਤਾਂ ਦਿੱਤਾ ਐ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਖ਼ਾਲੀ ਐ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਪਿੱਛੇ ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਦੇ ਸੰਗ ਛੱਡਦਾ?---ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਇੰਜ ਘੂਰ-ਘੂਰ ਕੇ ਕਿਉਂ ਦੇਖ ਰਿਹੈਂ?---ਜਾਹ! ਜਾਹ ਹੁਣ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਲੋਕ ਆ ਰਹੇ ਐ...ਵੋਂ! ਬਊਂ! ਲੈ, ਉਹ ਆ ਗਏ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਨਾ ਉਹ ਆ ਰਹੇ ਐ ਬਊਂ!---ਹਾਂ, ਉਹ ਈ ਐ! ਆਓ ਗੋਪਾਲ!...ਬਊਂ!...ਬਊਂ!...ਹਾਂ, ਗੋਪਾਲ ਹੁਣ ਇਕੋ ਬੁੱਢਾ ਕੁੱਤਾ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਿਐ...! ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ, ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ!...ਬਊਂ!...ਬਊਂ!...
੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦
ਬੇਦੀ ਡੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ, ਬਾਜਾ ਰੋਡ, ਜੈਤੋ-151202. ( ਪੰਜਾਬ )
ਮੋਬਾਇਲ ਨੰ : 94177-30600.

ਅੰਤਿਮ ਪਾਲ :: ਲੇਖਕ : ਜੋਗਿੰਦਰ ਪਾਲ

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ : ਅੰਤਿਮ ਪਾਠ :: ਲੇਖਕ : ਜੋਗਿੰਦਰ ਪਾਲ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.

ਕਿੱਕ ਵੱਜਦਿਆਂ ਹੀ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਨੇ ਦਹਾੜ-ਦਹਾੜ ਕੇ ਧੂੰਆਂ ਛੱਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ…ਉਹ ਅਜੇ ਨਿੱਠ ਕੇ ਬੈਠਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਯਕਦਮ ਭੁੜਕੀ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ :

"ਚੱਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੈਠ ਤਾਂ ਲੈਣ ਦਿਆ ਕਰ ਠੀਕ ਹੋ ਕੇ…।" ਸੰਤੇ ਨੇ ਜ਼ਰਾ ਕੁਸੈਲ ਜਿਹੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

"ਬੈਠ ਗਿਆ ਸੰਤਿਆ, ਤਾਂ ਪਹੁੰਚੇਗਾ ਕਿੱਦਾਂ ?"

ਸੰਤੇ ਦਾ ਇਕ ਹੱਥ ਅਜੇ ਤੀਕ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਉੱਤੇ ਸੀ। "ਉਸ ਕਿਹਾ, "ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੌਤ ਆ ਜਾਏ ਬੰਤਿਆ, ਤਾਂ ਯਮਰਾਜ ਬੈਠਾ-ਬੈਠਾ ਈ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਏ, ਸਿੱਧਾ।"

ਤੇ ਬੰਤਾ ਉਸਨੂੰ ਹੱਸ-ਹੱਸ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਸਿੱਧਾ ਰਸਤਾ ਏ, ਪਹੂ ਫੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾ ਪਹੁੰਚਾਂਗੇ।

ਅਚਾਨਕ ਸੰਤੇ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਬੰਤੇ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਟੰਗੀ ਉਸਦੀ ਸਟੇਨਗਨ ਉੱਤੇ ਆ ਪਈ, ਜਿਸਦੀ ਨਾਲੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਉਸਦੀ ਛਾਤੀ ਵੱਲ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ---ਉਸਨੇ ਘਬਰਾਅ ਕੇ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਗਨ ਦੇ ਬਜਾਏ, ਕੁੜਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰੇ-ਅੰਦਰ, ਆਪਣੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਬਦਲ ਲਈ…ਪਰ ਬੰਤੇ ਦੀ ਗਨ ਦਾ ਮੂੰਹ ਓਵੇਂ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਵੱਲ ਉੱਠਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਤਾ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਜਿਹੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਇਸ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਛਾਤੀ ਵੱਲ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਏ ?'

ਬੰਤੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਹੈਂਡਲ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗਨ ਦੀ ਨਾਲੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਕਰ ਲਿਆ :

"ਡਰਦਾ ਕਿਉਂ ਪਿਐਂ ਸੰਤਿਆ, ਮਾਵਾਂ ਡੈਣਾ ਵੀ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਔਲਾਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ।"

ਸੰਤੇ ਨੇ ਲਿੱਸੀ-ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 'ਡੈਣਾ ਬੇ-ਔਲਾਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਉਹ ਮਾਵਾਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਡੈਣਾ ਕਿੰਜ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਨੇ ?' ਉਸਨੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਫੇਰ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ-ਜੋੜ ਕੇ ਇਹ ਫਰਿਆਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਕਿ 'ਮੇਰੀ ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਲਓ।' ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਛੇ ਫੁੱਟਾ ਸੰਤਾ, ਅੰਦਰੇ-ਅੰਦਰ, ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਬਾਲ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਾਂ ਫੇਰ ਮਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਉੱਛਲ-ਉੱਛਲ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ---ਨਹੀਂ, ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਜਾਂ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਉੱਕਾ ਹੀ ਚੇਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਚੇਤੇ ਹੁੰਦਾ ਵੀ ਕਿੰਜ ? ਘਰੇ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਤਸਵੀਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਪੂ ਤੋਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਪਰ ਹਰ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਬਾਪੂ ਦੇ ਇਕ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਬਿਆਨਾਂ ਸਦਕਾ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਇਕ ਨਵੀਂ ਨੁਹਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ।

"ਹਦ ਏ ਬਾਪੂ ! ਤੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ-ਸੁਣ ਕੇ ਤਾਂ ਭਾਬੋ ਹਰ ਵਾਰੀ ਹੋਰ ਦੀ ਹੋਰ ਈ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਆ"

"ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ ਪੁੱਤਰਾ !" ਉਸਦਾ ਰੰਡਾ-ਪਿਓ ਉਸਨੂੰ ਉਤਰ ਦੇਂਦਾ ਕਿ 'ਉਸਦੀ ਭਾਬੋ ਇਕ ਅਜੀਬ ਸ਼ੈ ਸੀ। ਜਿਹੜੀ ਔਰਤ ਵੀ ਸੋਚ ਲਓ, ਉਹ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਸੀ।'

ਸੋ ਸੁਣਦਿਆਂ-ਸੁਣਦਿਆਂ ਸੰਤੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰੇਕ ਔਰਤ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਹੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ---ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾਉਣ ਲੱਗਿਆਂ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਇੰਜ ਬਿਲਕ-ਬਿਲਕ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਗਵਾਚੀ ਹੋਈ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਅੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਮੂੰਹ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।

ਗੱਡੀ ਸਿੱਧੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਸਰਪਟ ਦੌੜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਬੰਤੇ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਅੱਗੋਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ ਤੇ ਕੋਈ ਉਤਰ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਕੂਕਿਆ, "ਓਇ ਸੰਤਿਆ!---"

"ਹਾਂ ? -ਹ-ਹਾਂ---!"

"ਸੌਂ ਗਿਆ ਸੈਂ ?---ਹੁਣੇ ਏਥੇ ਰੋ ਕੌਣ ਰਿਹਾ ਸੀ ?"

"ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਈ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂਗਾ।"

"ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਸੈਂ, ਸੰਤ ਸਿਆਂ !"

"ਤਾਂ ਕੀ ਸੁਪਨਿਆਂ 'ਚ ਰੋਣ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਲੋੜ ਪਿਆ ਕਰੇਗੀ ਹੁਣ ?"

ਬੰਤਾ ਚਿੜ ਗਿਆ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ 'ਮੈਨੂੰ ਕੀ ? ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿਚ ਰੋ ਭਾਵੇਂ ਦੀ ਜਾਗਦਾ ਹੋਇਆ---ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਜ ਈ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਬਈ ਏਥੇ ਰੋ ਕੌਣ ਰਿਹਾ ਸੀ ?'

ਓਦੋਂ ਹੀ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਨੇ ਪਟਾਖ਼ਾ ਜਿਹਾ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਸੰਤੇ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕੁੜਤੇ ਦੇ ਹੇਠ ਉਸਦੀ ਗਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚੱਲ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਠਠੰਬਰ ਗਿਆ---

"ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਮੇਰੀ ਗਨ ਚੱਲ ਗਈ ਏ।" ਉਹ ਆਪਣੇ ਉੱਖੜੇ ਹੋਏ ਸਾਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

"ਗਨਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਥੋੜ੍ਹਾ ਈ ਚਲਦੀਆਂ ਨੇ ਕਮਲਿਆ !"

"ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿ ਲੈ ਸਾਊਆ, ਚੱਲਦੀਆਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਈ ਨੇ।" ਸੰਤਾ ਜ਼ਰਾ ਰੁਕਿਆ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਕਿੰਜ ਸਮਝਾਵੇ ਤੇ ਫੇਰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸ, ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਨਾਂ ਚਲਾਉਣ ਨਿਕਲ ਪਏ ਆਂ ?"

"ਤੂੰ ਬੜਾ ਗੁੱਝਾ ਬੰਦਾ ਐਂ, ਓਇ ਸੰਤ ਸਿਆਂ," ਬੰਤਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ---

"ਏਸੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਏ, ਜੱਲਾਦ, ਹੁਕਮ ਅਦੂਲੀ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਫਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹੇਗਾ।"

"ਹਾਂ, ਬੰਤਿਆ, ਏਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਕਹਿਣੈ, ਤੂੰ ਮੈਂ ਕੌਣ ਆਂ ਜੋ ਵਾਹੇਗੁਰੂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਟਾਲ ਜਾਈਏ ?" ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਖੁਰਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਤੇ ਫੇਰ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝਾਉਣ ਖਾਤਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਇੰਜ ਮੋੜਿਆ ਸੀ ਕਿ 'ਆਪਣੀ ਗਨ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਗਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।'

"ਤੇਰੇ ਬੱਚੇ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣ," ਬੰਤੇ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੁਰਖਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਮਝਦਾ ਸਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾਂ, ਮੈਂ ਈ ਮਾਰਨਾਂ ਵਾਂ।"

ਪਰ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਸੰਤੇ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ੰਕਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਕਿ 'ਜੇ ਕਿਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਭੁਆਂ ਲਏ ਫੇਰ ?'

"ਅਹਿ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੈ ?" ਬੰਤੇ ਨੇ ਭੰਵਤਰ ਕੇ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਗਤੀ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ, "ਤੂੰ ਬੜਾ ਔਖਾ ਆਦਮੀ ਏਂ ਓਇ !"

ਔਖੇ ਆਦਮੀ ਨੇ ਉਤਰ ਵਿਚ ਏਡਾ ਉੱਚਾ ਠਹਾਕਾ ਲਾਇਆ ਕਿ ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਹੇਂ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਪਰਿੰਦੇ, ਆਪਣੇ ਖੰਭ ਫੜਫੜਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਠਹਾਕੇ ਪਿੱਛੋਂ ਸੰਤਾ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਪੌੜੀ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾ :

"ਅਸੰਖ ਮੂਰਖ, ਅੰਧ ਘੋਰ ।
ਅਸੰਖ ਚੋਰ ਹਰਾਮਖੋਰ ।
ਅਸੰਖ ਅਮਰ ਕਰਿ ਜਾਹਿ ਜੋਰ।
ਅਸੰਖ ਗਲਵਢ ਹਤਿਆ ਕਮਾਹਿ---"

"ਸੰਤਿਆ---" ਬੰਤੇ ਨੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਕਹਿਣ ਲਈ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਡਰ ਨਾਲ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਜਪਦੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਟੋਕਣਾ ਪਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਤਿਨਾਮ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਕਹਿ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।

"ਅਸੰਖ ਪਾਪੀ ਪਾਪੁ ਕਰ ਜਾਹਿ ।।
ਅਸੰਖ ਕੁੜਿਆਰ ਕੂੜੇ ਫਿਰਾਹਿ ।
ਅਸੰਖ ਮਲੇਛ ਮਲੁ ਭਖਿ ਖਾਹਿ ।
ਅਸੰਖ ਨਿੰਦਕ ਸਿਰਿ ਕਰਹਿ ਭਾਰੁ ।
ਨਾਨਕ ਨੀਚੁ ਕਹੈ ਵੀਚਾਰੂ ।
ਵਾਰਿਆ ਨ ਜਾਵਾ ਏਕ ਵਾਰ ।
ਜੋ ਤੁਧੁ ਭਾਵੈ ਸਾਈ ਭਲੀ ਕਾਰ ।
ਤੂ ਸਦਾ ਸਲਾਮਤਿ ਨਿਰੰਕਾਰ ।"

"ਸਤਿਨਾਮ ਸਿਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ !"

"ਬੰਤਿਆ, ਸੱਚਾ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਏਗਾ।"

"ਪਰ ਅਸੀਂ ਕੀਤਾ ਕੀ ਏ ਸੰਤਿਆ ?"

ਸੰਤੇ ਨੂੰ ਬੰਤੇ ਤੇ ਤਰਸ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਵਿਚਾਰਾ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸੱਚੇ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ, ਕਿ ਉਹ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦੇ ਨੇ ਪਰ ਸੱਚਾ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਤਾਂ ਜਾਣਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਾੜੇ ਬੰਦੇ ਨਹੀਂ---ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਸੱਚੇ ਪਾਦਸ਼ਾਹ, ਫੇਰ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇਅ। ਤੇਰੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਬੇਹਿਸਾਬ ਹੈ---ਉਹ ਦੋਹੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਬੰਤੇ ਨੇ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਗਤੀ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਉਹ ਝਟਕਾ ਖਾ ਕੇ ਡਿੱਗਣੋਂ ਮਸਾਂ ਹੀ ਬਚਿਆ, "ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਡੁੱਬੇਂਗਾ।"

"ਨਹੀਂ, ਸੰਤਿਆ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਤਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।"

ਸੰਤਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਯਾਰ ਬੰਤਾ ਉੱਪਰੋਂ ਸੰਘੜੇ ਵਾਂਗਰ ਕੰਡੇਦਾਰ ਤੇ ਕਾਲਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਛਿੱਲ ਲਿਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਸੰਘਾੜੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਿਠਾਸ ਤੇ ਚਿੱਟੀ ਦੁੱਧ ਗਿਰੀ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਾ ਲੈਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਉਸਦਾ ਸਵਾਦ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਉਸਦੀ ਨਾਨੀ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੰਘਾੜਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲਾ ਦੇਂਦੀ ਸੀ---'ਖਾਹ ਪੁੱਤਰ, ਖ਼ੂਬ ਢਿੱਡ ਭਰ ਕੇ ਖਾਹ !' ਨਾਨੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ 'ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਵੀ ਸੰਘਾੜੇ ਖਾਂਦੀ, ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੱਜਦੀ।---ਪੁੱਤਰ, ਕੱਲ੍ਹ ਤੂੰ ਧੁੱਪ 'ਚ ਵਾਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬੈਠਾ ਸੰਘਾੜੇ ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮੇਰੀ ਅਮਰਕੌਰ ਆ ਗਈ ਏ'---ਨਾਨੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਜੱਫੀ ਪਾ ਲਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਮਾਸੂਮ ਜਿਹਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਕਿ 'ਕੀ ਪਤਾ---ਹਾਂ, ਕੀ ਪਤੈ, ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਂਦੀ ਹੋਈ ਭਾਬੋ ਇਸੇ ਲਈ ਮਰੀ ਹੋਏ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਉਸ ਵਿਚ ਆ ਪਏ---' ਉਹ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਭਰਪੂਰ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦਾ---'ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਮੇਰੀ ਭਾਬੋ ! ਭਾਬੋ !'---ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਾਨੀ ਉਸਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਸੌਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਢੀ ਨੂੰ ਡਰ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿਚ ਖੇਡਦਾ-ਖੇਡਦਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਪਾਸ ਨਿਕਲ ਜਾਏਗਾ, ਗਵਾਚ ਜਾਏਗਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਦੀ ਉਸਦੀ ਸਾਰੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਉਸੇ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਸਿਮਟ ਆਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬਣਿਆ, ਆਪ ਹੀ ਮਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਉੱਛਲ-ਉੱਛਲ ਬੇਕਾਬੂ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਖਿੜਖਿੜ ਹੱਸੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

"ਸੰਤਿਆ !---ਓਇ ਸੰਤਿਆ !---"

"ਹਾਂ---ਆਂ !"

"ਫੇਰ ਸੌਂ ਗਿਆ ਸੈਂ ?" ਬੰਤਾ ਹੱਸਿਆ, "ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਐਥੇ ਹੱਸ ਕੌਣ ਰਿਹਾ ਸੀ ?"

ਸੰਤੇ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜੇ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਹੱਸਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਹੋਰ ਐਥੇ ਹੈ ਕੌਣ ?"

"ਨਹੀਂ ਸੰਤਿਆ," ਉਹ ਬੜੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਕੀ ਪਤਾ ਕੋਈ ਛਲੇਡਾ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਏ ?"

"ਛਲੇਡਾ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀ ਲੱਗਦਾ," ਸੰਤਾ ਬੰਤੇ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, "ਲੋਕ ਹੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਨੇ।" ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪੱਕਾ ਰਸਤਾ ਖਤਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ! ਉਹਨਾਂ ਇਸ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਕੋਹ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਤਾਰਕੋਲ ਦੀ ਸੜਕ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਕੱਚਾ ਰਸਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧੇ ਜਾ ਕੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਉਸ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪੂਰੇ ਕੁਣਬੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਨੇਟਗਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਫੁੰਡ ਸੁੱਟਣਾ ਸੀ। ਸੰਤਾ ਬੰਤੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ 'ਕੀ ਨੰਬਰਦਾਰ ਗਰੀਬ ਦਾ ਪੱਤਾ ਕੱਟਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ? ਉਹ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਕੁਣਬੇ ਦਾ ਮਲੀਆ ਮੇਟ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ, ਪਰ ਕਿਉਂ ? ਉਸ ਵਿਚਾਰੇ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੀ ਵਿਗਾੜਿਆ ਹੈ ?

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਵਿਚ ਬੁੱਢੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਦੜਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਈ।

"ਸੰਭਲ ਕੇ ਬੰਤਿਆ, ਖਾਹਮਖਾਹ ਬੇ-ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈ ਲਈ ਆ।"

"ਜਾਨ ਪਿਆਰੀ ਸੀ ਤਾਂ ਸੜਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਰਸਤਾ ਕਿਉਂ ਰੋਕੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ?"

ਸੰਤੇ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਯਾਰ-ਮਿੱਤਰ ਉਸਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਆਉਂਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਏਧਰ-ਉੱਧਰ ਕਿਉਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਜਾਣਦੇ ਨੇ, ਸਪੀਡ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਭਜਾਈ ਤੁਰਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਰਸਤਾ ਖਾਲੀ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਏਂ ਜਾਵੇ ਪਿਆ, ਸਾਨੂੰ ਕੀ ?---ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਉਸਦਾ ਜਿਗਰੀ ਯਾਰ ਬਚਨਾ ਵੀ ਹੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਕੰਨੀ ਬਚਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਜ਼ਮਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਖਾਧੇ-ਪੀਤੇ ਬਾਰੇ ਵੀ, ਸਿਰ ਜੋੜ ਕੇ, ਇੰਜ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਵੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਭੇਦ ਉਗਲ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚੈਨ ਆ ਰਿਹਾ ਹੋਏ।

"ਓਇ ਬਚਨਿਆਂ !"
"ਹਾਂ, ਬਈ ਸੰਤਿਆ !"
"ਪਤਾ ਈ ਫੇਰ ਕੀ ਹੋਇਆ ?"
"ਬਚਨੇ ਦੇ ਕੰਨ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਕੀ ਹੋਇਆ ?"
"ਫੇਰ ਮੈਂ ਮੱਖਨ ਵਾਲੀ ਲੱਸੀ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਗਲਾਸ ਚੜ੍ਹਾ ਗਿਆ।
"ਅੱਛਾ ?
"ਹਾਂ, ਫੇਰ ਵੀ ਜੀਅ ਨਾ ਭਰਿਆ ਤਾਂ ਭਰਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਚਾਚੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਚੋਰੀਓਂ ਅੰਦਰ ਰੋੜ੍ਹ ਲਿਆ---"
"ਅੱਛਾ !" ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਫੇਰ ਤਾਂ ਚਾਚੀ ਭੁੱਖੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੋਊ ?"
"ਨਹੀਂ...ਚਾਚੀ, ਚਾਚੇ ਦੇ ਮਾਲ ਤੇ ਹੱਥ ਸਾਫ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਆ।"
"ਹਾ-ਹਾ-ਹਾ !---"
ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਠਹਾਕੇ ਇੰਜ ਘੁਲਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਜਿਵੇਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਬਜਾਏ ਕੋਈ ਇਕੋ ਠਹਾਕੇ ਲਾ ਰਿਹਾ ਹੋਏ।

"ਹਾਏ ਏਨੀ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਬੱਦਲ ਕਿੱਥੇ ਗੱਜਣ ਪਿਆ ਏ ਨੀਂ ?" ਉਸਦੀ ਚਾਚੀ ਦੌੜ ਕੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ, "ਕਿਧਰੇ ਮੇਰੇ ਦਾਣੇ ਨਾ ਭਿੱਜ ਜਾਣ।" ਤੇ ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸਿਆਂ ਦੇ ਠਹਾਕੇ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਦੇਖਦੀ ਤਾਂ ਹਿਰਖ ਜਾਂਦੀ, "ਐਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੱਸੋਗੇ ਗਰਕ ਜਾਣਿਓਂ ਤਾਂ ਰਸਤਾ ਭੁੱਲ ਜਾਓਗੇ।"

ਉਹ ਦੋਹੇਂ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਹਸ ਕੇ ਚਾਚੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਤੇ ਜਾਣਾ ਈ ਨਹੀਂ, ਫੇਰ ਰਸਤਾ ਕਿੰਜ ਭੁੱਲ ਜਾਵਾਂਗੇ ?

"ਓਇ ਪਾਗਲ ਦਿਆ ਪੁੱਤਰਾ," ਬੰਤਾ ਬੈਠਾ-ਬੈਠਾ ਤ੍ਰਬਕਿਆ ਤੇ ਸੰਤੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਯਕਦਮ ਠਹਾਕੇ ਕਿਉਂ ਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਐਂ ?" ਤੇ ਫੇਰ ਸੰਤੇ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਸੁਣੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸਨੇ ਵੀ ਹੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ 'ਕੁਛ ਵੀ ਕਹਿ ਲਓ, ਅਸਲ ਮਜ਼ਾ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਗੱਲੋਂ ਠਹਾਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਸਣ ਦਾ ਈ ਆਉਂਦਾ ਏ।'

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਠਹਾਕੇ ਠਾ-ਠਾ ਗੋਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਰ੍ਹਦੇ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਏ ਤੇ ਪਹੁ ਫੁੱਟਦਿਆਂ-ਫੁੱਟਦਿਆਂ ਫੇਰ ਭੈਅ ਸਦਕਾ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਛਿਪ ਗਏ।

'"ਬੰਤਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਲਗਦੈ, ਅਸੀਂ ਰਸਤਾ ਭੁੱਲ ਗਏ ਆਂ," ਸੰਤੇ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਗਨ ਫੇਰ ਚੁਭਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਉਸਨੇ ਕਪੜਿਆਂ ਹੇਠ ਹੱਥ ਪਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਦਰੁਸਤ ਕੀਤਾ, "ਹਾਲੇ ਤਕ ਕੱਚਾ ਰਸਤਾ ਈ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।"

ਬੰਤੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 'ਆ ਜਾਏਗਾ, ਸੜਕ ਤਾਂ ਅਜੇ ਸਿੱਧੀ ਓ ਤੁਰੀ ਜਾਂਦੀ ਐ।'

ਪਰ ਸੰਤੇ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਭੁੱਲ-ਭੱਟਕ ਜਾਏ ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਸਿੱਧਾ ਰਸਤੇ ਤੇ ਵੀ ਭੱਟਕ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਦਸ ਭਰਾ ਇਕੋ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ, ਝੂਠ ਥੋੜ੍ਹਾ ਈ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਸੋ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੈਕਾਰਾ ਛੱਡਿਆ, 'ਜੋ ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ', ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲ ਪਿਆ, 'ਸਤਸਿਰੀ ਅਕਾਲ !' ਪਰ ਇਸ ਜੈਕਾਰੇ ਦਾ ਭਾਵ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗੋ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਸਮਝੋ, ਸੱਚੇ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜੋ ਗੈਰ ਹੋਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਉਹ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਨੇ। ਸੰਤੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਹੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚ ਲਈਆਂ ਤੇ ਲਹਿਰਾ-ਲਹਿਰਾ ਕੇ ਜੈਕਾਰੇ ਛੱਡਣ ਲੱਗਿਆ, 'ਜੋ ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ, ਸਤਸਿਰੀ ਅਕਾਲ !'

"ਸਬਰ ਕਰ ਸੰਤਿਆ," ਬੰਤੇ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਪਹਿਲਾਂ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦਾ ਅਤਾ-ਪਤਾ ਤਾਂ ਲੱਗ ਲੈਣ ਦੇ।"

"ਨਹੀਂ ਬੰਤਿਆ, ਜ਼ਰਾ ਗੌਰ ਕਰ---"

"ਓਇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਕਰਨੈਂ ਕਰ ਲਈਏ, ਫੇਰ ਗੌਰ ਕਰਾਂਗੇ।"

ਪਰ ਸੰਤੇ ਨੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਆਈ ਹੋਈ ਇਹ ਗੱਲ ਉਗਲ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ 'ਥੋਡੇ ਟੋਲੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੱਗਦੇ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ---'

"ਏਸ ਫਾਨੀ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੌਣ ਏਂ ? ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਖੈਰ ਮੰਗ।"

"ਆਪਣੀ ਖੈਰ ਸਵਾਹ ਤੇ ਖੇਹ ਮੰਗਾਂ, ਬੰਤਿਆ"---ਸੰਤੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, "ਜਿਹਨਾਂ ਖਾਲਸੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਖੈਰ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾਂ, ਹੈਂ, ਉਹ ਵੀ ਗੈਰ ਬਣ ਗਏ ਨੇ।" ਉਹ ਸਿਰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਇਹ ਵੀ ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕ ਏਨੇ ਗੈਰ ਹੋ ਗਏ ਨੇ, ਕੋਈ ਰਤਾ ਸਮਝਾਉਣ-ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਪਿਆ।'

"ਓਇ ਐਨਾ ਦੁਖੀ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਪਿਐਂ ਸੰਤਿਆਂ ?"

"ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਜੋ ਹੋਈ। ਮੇਰਾ ਯਾਰ ਬਚਨਾ ਵੀ ਡਰਦਾ ਏ ਕਿ ਸੰਤੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਏਗਾ। ਪੁੱਛੋ ਮੈਂ ਕੋਈ ਰਾਕਸ਼ ਆਂ---ਓਹੋਈ ਤੇਰਾ ਯਾਰ ਸੰਤਾਂ ਆਂ ਯਾਰਾ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਭੁੱਲ-ਭੱਟਕ ਗਿਆਂ ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਰਾਹ ਤੇ ਲੈ ਆ---ਪਰ ਤੂੰ ਠੀਕ ਕਹਿਣਾ ਐਂ ਬੰਤਿਆ, ਏਸ ਫਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਹੀਂ।" ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਕਿਸੇ ਟੋਏ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਭਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਸੰਭਾਲਣ ਲੱਗਾ, "ਤੂੰ ਵੀ ਤੇ ਕੋਈ ਗੈਰ ਨਹੀਂ ਬੰਤਿਆ, ਤੂੰ ਹੀ ਕੋਈ ਰਾਹ ਲੱਭ ਦੇ ਵੀਰਾ !"

"ਰਾਹ ਤੇ ਲੱਭ ਪਈ ਏ ਸ਼ੇਰਾ !" ਬੰਤੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੜੀ ਟੁਣਕਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਗਲਾ ਕੱਚਾ ਰਾਹ ਕੁਝ ਹੀ ਗਜ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸੰਤਾ ਵੀ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਚਲੋ ਰਾਹ ਤਾਂ ਮਿਲੀ। ਉਸਦੀ ਛੋਹਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਬਾਪੂ ਰੋਜ਼ ਘਰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਹ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰ ਤਕ ਵੀ ਘਰ ਨਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਸੰਤਾ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦੀ ਨਾਨੀ ਉਸਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗੀ, 'ਰੋਂਦਾ ਕਿਉਂ ਐ ? ਤੇਰਾ ਪਿਓ ਰਸਤਾ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੋਊਗਾ। ਜਾਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸੱਚੇ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾ ਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕਿ ਉਹ ਤੇਰੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਲਾ ਦਏ।' ਨਾਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਲ ਬਿਠਾਅ ਕੇ ਅਕਸਰ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ 'ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿੱਧੇ ਰਸਤੇ ਚੱਲੋ, ਸਿੱਧਾ ਰਸਤਾ ਸਿੱਧਾ ਬੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'

"ਸਿੱਧਾ ਰਸਤਾ ਸਿੱਧਾ ਬੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਬੰਤਿਆ।" ਉਸਨੇ ਨਾਨੀ ਵਾਂਗਰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ।

"ਹਾਂ, ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾ ਸ਼ੇਰਾ ! ਲੰਬਰਦਾਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਕੁਣਬੇ ਨੂੰ ਅਸਾਂ ਓਧਰ ਈ ਭੇਜ ਦੇਣੈ।"

ਪਰ ਬੈਕੁੰਠ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਤਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਸੱਚੇ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਜੂਠੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਢੇਰ ਮਾਂਜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੰਤੇ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਖਾਹਮਖਾਹ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਲੰਗਰ ਖੋਲ੍ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਏ।

"ਨਹੀਂ ਪੁੱਤਰ ਸੰਤਿਆ, ਐਸੇ ਬੋਲ ਬੋਲਨਾਂ ਪਾਪਾ ਏ। ਮੇਰੇ ਤੇ ਧੰਨਭਾਗ ਐ ਕਿ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਜੂਠੇ ਬਰਤਨ ਚਮਕਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਆਂ।"

"ਪਰ ਭਾਬੋ---"

"ਨਹੀਂ, ਭਾਬੋ ਦਿਆ ਪੁੱਤਰਾ, ਬਰਤਨ ਭਾਂਡੇ ਨਾ ਚਮਕਣ ਤਾਂ ਭੁੱਖਿਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਐ।"

ਸੰਤਾ ਆਪਣੀ ਸਵਰਗੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਜੁੜ ਕੇ ਵੀ ਹੋਰ ਉਸ ਵੱਲ ਸਰਕਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਸਰਕਦਾ-ਸਰਕਦਾ ਉਸਦੇ ਐਨ ਦਿਲ ਵਿਚ ਜਾ ਵੜਿਆ ਤੇ ਏਥੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿਚ ਉਤਰ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਕੁੱਖ 'ਚੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ।

"ਸੰਤਿਆ, ਓਇ ਸੰਤਿਆ !---"

"ਹਾਂ-ਆਂ---!"

"ਹੁਣੇ ਏਥੇ ਰੋ ਕੌਣ ਰਿਹਾ ਸੀ ?"

ਪਰ ਸੰਤਾ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਤਕ ਵਿਲਕੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਮਰ ਗਈ ਸੀ।

ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਪਹੁ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੱਥੋਂ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਰੁੱਖਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਈ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾੜ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਦੌੜਨ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਨੰਬਰਦਾਰ ਨੂੰ ਖਬਰਦਾਰ ਕਰ ਦਏ। ਤੇ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਏਨੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਦੌੜ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਬਸ ਪਹੁ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਹ ਦੌੜ ਰਹੀ ਹੋਏ।

"ਬੰਤਿਆ !" ਕੱਚੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਦੌੜਦੀ ਹੋਈ ਗੱਡੀ ਬੜੀ ਧੂੜ ਉਡਾਉਣ ਲੱਗੀ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਤਾ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਦਾ ਲੜ ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰਾ ਰੁਕਿਆ, "ਲੰਬਰਦਾਰ ਨੇ ਸਾਡਾ ਕੀ ਵਿਗਾੜਿਆ ਏ ?"

"ਓਇ ਸੰਤਿਆ, ਓਹ ਵਿਚਾਰਾ ਸਾਡਾ ਕੀ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦਾ ਈ ?"

ਪਰ ਸੰਤੇ ਦੀ ਉਲਝਣ ਵਧਦੀ ਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦਾ ਸਫਾਇਆ ਕਰਨ ਕਿਉਂ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ, "ਨਹੀਂ ਬੰਤਿਆ, ਜ਼ਰਾ ਗੌਰ ਕਰ---"

"ਤੂੰ ਗੌਰ ਬੜਾ ਕਰਦਾ ਏਂ, ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" ਬੰਤੇ ਨੁੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪੰਛੀ ਉਡਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਸੁੱਝੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਗਨ ਲਾਹ ਕੇ---'ਡਸ-ਠਾਹ-ਤੜ-ੜ-ੜ !' ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਕਈ ਪੰਛੀ ਫੁੰਡ ਸੁੱਟੇ ਤੇ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਧੂੜ ਉਡਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਈ।

"ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਫੁੰਡ ਛੱਡਿਆ ਬਸੰਤਿਆ ?"

ਬੰਤੇ ਨੇ ਜੈਤੂ ਠਹਾਕੇ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬਸ ਜ਼ਰਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੋਧਣ ਲਈ, ਹੋਰ ਕਿਸ ਲਈ ?

"ਨਹੀਂ ਰਤਾ ਸਮਝ-ਸੋਚ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦੇਅ।"

ਬੰਤਾ ਉਸਨੂੰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ 'ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਝਣ-ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਜੱਦ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਨੇ।' ਉਸਨੇ ਸਿਰ ਭੁਆਂ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣੀ ਚਾਹੀ ਪਰ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਅਤਿ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਹੀ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ।

"ਇਹ ਲੰਬਰਦਾਰ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਾਂਗਰ ਬੜਾ ਸਮਝਦਾਰ ਈ ਸੰਤਿਆ, ਏਸੇ ਲਈ ਤੈਂ ਉਹਨੂੰ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਉਡਾਣ ਜਾ ਰਿਹੈਂ।"

ਪਰ ਸੰਤਾ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਨੰਬਰਦਾਰ ਉਸਦੇ ਨਾਨੇ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਬੰਦਾ ਏ। ਏਨਾ ਸੱਜਨ ਪੁਰਸ਼ ਏ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਏ। ਬਸ ਉਸਦਾ ਦੋਸ਼ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਗੜਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਨਾ ਤੇ ਨਾਨੀ ਵੀ ਤਾਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਛਾਨਣੀ 'ਚੋਂ ਛਣੇ ਜਾਣ ਵਰਗਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਕੂੜ ਛਣ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਤਾਂ ਛੋਹਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹੀ ਭਗਵਾਂ ਚੋਲਾ ਪਾ ਲੈਣ ਦੀ ਧਾਰ ਲਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਜੇ ਉਹ ਜਿਊਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਕੀ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਫੁੰਡ ਸੁੱਟਦਾ ?

"ਨਹੀਂ, ਬੰਤਿਆ, ਚੱਲ ਮੁੜ ਚੱਲੀਏ। ਮੈਂ ਲੰਬਰਦਾਰ 'ਤੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ।"

"ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਮੂਰਖਾ," ਬੰਤੇ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਏਧਰ-ਉਧਰ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖ ਲਵੀਂ। ਮੈਂ ਆਪੁ, 'ਕੱਲਾ ਓ ਕੰਮ ਨਿਬੇੜ ਲਵਾਂਗਾ। ਪੰਜ ਤਾਂ ਜਣੇ ਨੇ---ਲੰਬਰਦਾਰ, ਓਹਦੀ ਜ਼ਨਾਨੀ, ਪੂੱਤ, ਨੂੰਹ, ਪੋਤੀ---ਤੇ ਬਸ !"

ਸੰਤੇ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਚੇਤਾ ਕਰਾਇਆ ਕਿ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦੀ ਬਹੂ ਦੇ ਪੇਟ 'ਚ ਵੀ ਇਕ ਜੀਵ ਪਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

"ਓਹਨੂੰ ਛੱਡ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ 'ਚ ਈ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਮਰ ਜਾਏਗਾ।"

"ਧਰਮ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਬੜਾ ਜਾਲਮ ਬੰਦਾ ਏਂ ਬੰਤਿਆ।"

"ਅਸੀਂ ਜਾਲਮ ਕਿਉਂ ਆਂ ਬਈ ? ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਆਂ।"

ਸੰਤੇ ਨੇ ਜਦੋਂ ਬੰਤੇ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਉਹ ਕਿਵੇਂ ?' ਤਾਂ ਬੰਤੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, 'ਇੰਜ ਕਿ ਜੋ ਸਾਰੇ ਟੋਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਉਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਇੱਛਾ।' ਇਸ ਤੇ ਸੰਤੇ ਨੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ 'ਰੱਬ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਰਾਖਾ ਏ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਏ ?' ਬੰਤਾ ਹਿਰਖ ਗਿਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ ਕਿ 'ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਇਹ ਕੀਰਤਨ ਬੰਦ ਕਰ ਤੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਹੁਕਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਈ ਏਂ, ਕੀ ਨਤੀਜਾ ਹੋਏਗਾ ?'

ਸੰਤਾ ਵਾਕਈ ਡਰ ਗਿਆ ਪਰ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਡਰ ਗਿਆ ਏ, ਵਰਨਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਾੜ-ਝਾੜ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਉਹ ਦੋਹੇਂ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਧੂੜ ਉਡਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਇਕ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਦੇ ਅਗਿਓਂ ਲੰਘੀ ਜਿਹੜਾ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਜ਼ਰਾ ਫਾਸਲੇ 'ਤੇ ਸੀ। ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ :

'ਪਹੂ ਫਟੀ ਤੇ ਚਾਨਣ ਹੋਇਆ---ਪਹੂ ਫਟੀ ਤੇ ਚਾਨਣ ਹੋਇਆ---'

ਆਪਣੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਫੈਲੇ ਹਲਕੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਸੰਤੇ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ ਕਿ ਉਹ ਫੇਰ ਤਣ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਤੇ ਬੰਤੇ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ ਸਾਫ-ਸਾਫ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦਾ ਵਾਲ ਵੀ ਵਿੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਏਗਾ।

ਬੰਤੇ ਦੇ ਕੰਨ ਲੰਮੇ ਹੋ ਕੇ ਸੰਤੇ ਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਛੁਹਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਉਸਨੇ ਐਤਕੀ ਬੜੀ ਗੁਸੈਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਸੁਣ ਓਇ ਜ਼ਨਾਨਿਆਂ, ਆਪਣੀ ਬਕਵਾਸ ਬੰਦ ਕਰ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲੰਬਰਦਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰਾ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਪੈ ਜਾਣੈ।"

ਬੰਤੇ ਦੀ ਕੌੜ ਨੇ ਸੰਤੇ ਦਾ ਪਾਰਾ ਯਕਦਮ ਸੱਤਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੀ ਮੱਤ ਈ ਮਾਰੀ ਗਈ ਤੇ ਉਸਨੇ ਅੱਗਾ-ਪਿੱਛਾ ਵਿਚਾਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਆਪਣੀ ਗਨ ਲਾਹੀ ਤੇ ਬੰਤੇ ਉੱਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਫਾਇਰਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਉਹ ਦੋਹੇਂ ਉੱਡੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗੱਡੀ ਤੇ ਹੀ ਗੁੱਥਮ-ਗੁੱਥਾ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਭੋਇੰ ਡਿੱਗ ਪਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਹਿੱਲਣ ਤੋਂ ਆਹਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਐਨ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਬੈਠੇ ਬਾਂਦਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਸੁੱਝੀ ਕਿ ਉਹ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨੂੰ ਕੱਚੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਵਾਂਗ ਅਛੋਪਲੇ ਹੀ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ।

"ਨਹੀਂ, ਬੰਤਿਆ ਨਹੀਂ !---"

ਸੰਤਾ ਆਪਣੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ-ਭੱਜੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਵੱਲ ਘਿਸਟਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਰਸਤੇ ਨਹੀਂ---"ਰੱਬ ਤਾਂ ਇਕੋ ਹੀ ਰੱਬ ਏ ਬੰਤਿਆ, ਇਕ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੱਬ, ਸਾਰੀ ਦਾ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਰੱਬ---ਨਹੀਂ, ਬੋਲ ਨਾ, ਬਸ ਗੌਰ ਕਰ---"

ਤੇ ਜਦੋਂ ਗੌਰ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਬੰਤੇ ਦੇ ਦਮਾਂ ਦੀ ਡੋਰ ਟੁੱਟਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਸੰਤੇ ਨੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਉੱਖੜੇ ਹੋਏ ਸਾਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦਿਆਂ ਉਸਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਫੂਕ ਦਿੱਤੀ---"ਬੰਤਿਆ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੱਬਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਆਦਮ ਜਾਤ ਨੂੰ ਉਲਟੀ ਰਹੇ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਏ !"