“ਮੈਂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵਰਗੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖਦੀ ਆਂ”...

ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਲਾਕਾਤ :

—ਮਹਾਸ਼ਵੇਤਾ ਦੇਵੀ*

(ਮਹਾਸਵੇਤਾ ਦੇਵੀ ਕਿਸੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੀ ਮੋਹਤਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੱਧਵਰਗੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ-ਧੰਦਾ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਐਨੀ ਉਮਰ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਮਹਾਸ਼ਵੇਤਾ ਦੇਵੀ ਜੀ ਉਹਨਾਂ ਅਣਗੌਲੇ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਨੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੜਾ ਹੀ ਔਖਾ ਹੈ। ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਹਾਲੇ ਵੀ ਜੁਟੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਇੰਡੀਆ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੀਡੀਏ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਪੱਤਰਕਾਰ-ਔਰਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰੀ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਖ਼ੁਸ਼ਨਸੀਬੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ—ਅਜੇਯ ਕੁਮਾਰ।)


ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ**


ਸ. ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਜ ਜੁੜੇ ?
ਜ. ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ, ਜਿਹੜੀ ਕਦੇ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਈ, ਜਦ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਕੋਰਟ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪੁੱਤਰ ਕਾਲਜ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘਰ ਵਿਚ ਝਾੜੂ-ਪੋਚਾ ਲਾਉਣ ਪਿੱਛੋਂ, ਰਸੋਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਬਾਅਦ, ਘਰੇ ਹੀ ਸਕੂਲ ਚਲਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਸੀ ਜਿਹੜੀ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਸੀ, ਘਰ ਵਿਚ ਸੂਤ ਕੱਤ ਕੇ ਵੇਚਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਗਲੀ-ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਹਿਸਾਬ ਆਦਿ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
1945 ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਬਹਿਰਾਮਪੁਰ, ਮੁਰਸ਼ੀਦਾਬਾਦ ਵਿਚ ਹੋ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਧੋਬੀ, ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਆਦਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ ਤੇ ਸਾਡੀ ਇਹ ਡਿਊਟੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਔਰਤ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਮੈਲਾ ਢੋਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ—ਉਸਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਲਿਆਉਣਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਹਾਉਣਾ, ਕੰਘੀ ਕਰਨਾ ਤੇ ਖਾਣਾ ਖੁਆ ਕੇ ਸੰਵਾਅ ਦੇਣਾ ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਰੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਔਰਤ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ 'ਦਾਈਅਰਮਾ' ਸੀ, ਸਾਡੇ ਘਰ ਆ ਕੇ, ਨਹਾਅ-ਧੋਅ ਕੇ, ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਕੋਲ ਸੌਂ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਚਾਰ ਕੁ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਦਾਈਅਰਮਾ, ਮੈਂ ਚਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਏ। ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਕਰਜ਼ਾ ਲਾਹੁਣ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆ ਗਈ ਐ।” ਦਾਈਅਰਮਾ ਨੇ ਫ਼ੌਰਨ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬੜੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਮਿਲਦੀ ਆ।” ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਸ਼ਾਇਦ 4 ਜਾਂ 5 ਰੁਪਏ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਪੈਸੇ ਨ੍ਹੀਂ ਚਾਹੀਦੇ। ਤੂੰ ਇਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਪੜ੍ਹਨੇ ਪਾ ਦੇ।” ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਲੈ ਗਈ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸਪੀਪਲ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, “ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰ ਲਓ, ਪਰ ਫੀਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ ਜੀ।” ਇੰਜ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਹੀ ਦੇਖਿਆ ਏ। ਜਦੋਂ ਵੰਡਾਰਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਕਈ ਲੋਕ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚੋਂ ਇਧਰ ਆਏ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਈ ਦੇ ਰਾਸਤੇ ਲਾਇਆ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਇੰਜ ਵੀ ਕਰਦੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬੈਂਕ ਵਿਚ ਖਾਤਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਕਿੰਨੀ ਏਂ, ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਬੈਂਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕੰਮਕਾਰ ਕਰ ਸਕਣ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ 13 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਅੰਨ੍ਹੀ ਰਹੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।
ਘਰ ਦੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ—'ਘਰੇ ਵਿਹਲੇ ਨਾ ਬੈਠੋ, ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰੋ।' ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਇਹੋ ਪਰੰਪਰਾ ਏ।

ਸ. ਲਿਖਣ ਵੱਲ ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਜ ਆਏ ?
ਜ. ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿਚ ਲਿਖਣਾ, ਗਾਉਣਾ ਆਦਿ ਸਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। 'ਘਟਕ' ਪਰਿਵਾਰ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਅੱਛਾ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਅੱਛੀ ਐਕਟਿੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਚਿੱਤਰਕਾਲਾ ਵਿਚ ਉਹ ਅੱਛੀਆਂ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਅੰਕਲ ਰਿਸ਼ੀਤਵਿਕ ਘਟਕ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਈ ਨੇ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦਾ ਫਰਕ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀਤਵਿਕ ਘਟਕ ਦਾ ਇਹ ਹਾਲ ਸੀ ਕਿ ਹੱਥ ਵਿਚ ਤੀਹ ਰੁਪਏ ਆਉਂਦੇ ਈ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਫੇਰ ਪੈਸੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਈ ਬੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਮੈਂ ਇਕ ਬੰਗਾਲੀ ਪਰਚੇ 'ਵਰਤਿਕਾ' ਦਾ 1980 ਤੋਂ ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਇਸ ਪਰਚੇ ਨੂੰ ਛੋਟੀ-ਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਕੱਢਦੇ ਸਨ। ਸਥਾਨਕ ਕਵੀ ਤੇ ਲੇਖਕ ਇਸ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਥੋਂ ਵਾਅਦਾ ਲਿਆ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿਆਂ।

ਸ. ਲੇਖਕ ਦੀ ਸਾਮਾਜਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਮੰਨਦੇ ਓਂ?
ਜ. ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਇਕ ਸਾਮਾਜਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਲੇਖਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਅੱਜ ਸਮਾਜ ਦੀ ਜੋ ਹਾਲਤ ਏ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਹੋ ਏ ਕਿ ਹਰ ਆਦਮੀ ਸਵਾਰਥੀ ਹੋ ਗਿਆ ਏ, ਉਸਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਤੰਗ ਹੋ ਗਿਆ ਏ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਏ। ਕੋਈ ਘਟਨਾ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦੀ ਈ ਨਹੀਂ। ਭੋਪਾਲ ਗੈਸ ਕਾਂਢ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਉਦਯੋਗ ਲੱਗਦਾ ਏ, ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ—ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਰਬਦਾ ਬੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਇਹੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ—ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਮੰਨਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਐਨੀ ਖ਼ਰਾਬ ਏ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਇਹ ਅਫੋਰਡ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਹ ਸਾਮਾਜਿਕ ਆਤਮਾ ਨਾ ਰੱਖੇ। ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਜੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਝੌਂਪੜਪੱਟੀ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਆਉਂਦਾ ਏ ਜਾਂ 4-5 ਗ਼ਰੀਬ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਖਰ ਕਰਦਾ ਏ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਏ।
ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਡਕੈਤੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬੜੀਆਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਚੀਕ ਸੁਣਾਈ ਦਏ ਤਾਂ ਘੱਟੋਘੱਟ ਦੋ ਸੌ ਆਦਮੀ ਉਸ ਘਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਣਗੇ ਤੇ ਡਕੈਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਸੜਕ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿਚ ਬੱਸ ਜਾਂ ਕਾਰ ਹੇਠ ਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਬੱਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣਗੇ। ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਅਜਿਹਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਏ। ਇਸ ਲਈ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ, ਡਰਾਈਵਰ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਨੇ। ਉੱਥੇ ਹਰ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਲੋਕਲ-ਯੂਥ ਕਲਬ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਐਬੂਲੈਨਸ ਹੁੰਦੀ ਏ।
ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਲੋਕਮਤ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਏ।

ਸ. ਤੁਸੀਂ ਆਦਿਵਾਸੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਓਂ ?
ਜ. ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਨਾ ਕਹੋ। ਸਾਡਾ ਇਹ ਸਮਾਜ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਇਕ ਸਮਾਜ ਏ। ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਉੱਚੇ ਚੁੱਕਣ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਕੀ ਹੋਏਗਾ? ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਕੀ ਹੋਏਗਾ? ਮੈਂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵਰਗੀ-ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖਦੀ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ 'ਜੰਗਲ ਕੇ ਦਾਵੇਦਾਰ', 'ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ ਔਰ ਉਸਕਾ ਤੀਰ', 'ਅੰਤਿਮ ਅਰਣਯ', 'ਸਾਲਗਿਰਹ ਕੀ ਪੁਕਾਰ ਮੇਂ' ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਆਂ। ਇਹ ਵਰਗੀ ਦਮਨ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ। ਸਮਾਜ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਏ।
ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਈ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਈ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਏ।

ਸ. ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵਾਮਪੰਥੀ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਓਂ ਕਦੀ ?
ਜ. ਕੀ ਬਾਬਾ ਆਮਟੇ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਏ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਏ? ਪਰ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਮਪੰਥੀ ਰਹੀ ਆਂ, ਜੇ ਨੱਪੇ-ਪੀੜਿਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਲਿਖਣਾ ਵਾਮਪੰਥੀ ਹੋਣਾ ਏਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵਾਮਪੰਥੀ ਆਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਮੰਨਦੀ ਆਂ ਕਿ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਆਂ।

ਸ. ਤੁਸੀਂ ਜਦੋਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਝਾਤ ਮਾਰਦੇ ਓਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਲੱਗਦਾ ਏ? ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੜਾ ਅੰਦੋਲਨ ਕੀਤਾ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀ ਪਰੀਵਰਤਨ ਆਇਆ?
ਜ. ਸੀਗਲ ਦੀ ਛਾਪੀ ਮੇਰੀ ਕਿਤਾਬ 'ਇਸਟ ਆੱਨ ਦ ਰੋਡ' ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਏ। ਬੰਧੁਆ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਇੱਟ-ਭੱਠੇ ਦੇ ਠੇਕਾ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੰਹਭੂਮੀ ਦੇ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿਲਿਕੋਸਿਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪ. ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪੁਰੁਲੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ 'ਡਾਇਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ' ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ, ਮੈਂ ਬੜੇ ਅੰਦੋਲਨ ਕੀਤੇ ਨੇ। ਪੁਰੁਲੀਏ ਦੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਵੀ ਜਿਸ ਨੇ ਬੜੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਥਾਲ ਕਵੀਆਂ ਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਉੱਥੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਨੇਤਰੀਤਵ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤਕ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਰਹੀ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਉੱਥੇ 'ਡਾਇਨ ਹੱਤਿਆ' ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਏ। ਸੰਥਾਲ ਦੀਆਂ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਾ ਠੀਕ ਹੋਏਗਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਗੱਲ ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਆਂ ਕਿ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਏ। ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਏ। ਪਰ ਅਜੇ ਤਕ ਭਾਰਤ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਏ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਏ। ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ-ਟ੍ਰਾਈਬ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਮੈਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਏ।
ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਵਾਸੀ ਨੇ। ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗ਼ਰੀਬ ਨੇ, ਉਹ ਨੇ ਲੋਦਾ ਆਦਿਵਾਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ। ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲੋਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸੈਲ ਬਣਾਇਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀਆਂ-ਚੰਗੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਇਧਰ ਪੁਰੁਲੀਆ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਸਿਰਫ਼ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗ਼ੈਰ-ਆਦਿਵਾਸੀ ਵਰਕਰ ਵੀ ਨੇ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਇਕ ਸਭਾ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਸਭਾ ਦੀ ਲਗਨ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਭਰੋਸਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਏ। ਫਰਬਰੀ 98 ਵਿਚ ਕਲਕੱਤਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਕ ਆਦਿਵਾਸੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਕੇਸ ਫਾਈਲ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਬੜੌਦੇ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਡਾ. ਗਣੇਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਦਿਵੀ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਹਰ ਸਾਲ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲੈਕਚਰ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਏ। ਉਸ ਸਾਲ ਦਾ ਲੈਕਚਰ ਮੈਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਡਾ. ਦਿਵੀ ਵੀ ਬੜੇ ਅਜੀਬ ਆਦਮੀ ਨੇ। ਐੱਮ.ਐੱਸ. ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੇ ਹੈੱਡ ਸਨ ਪਰ ਭੀਲ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੋ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਛਾਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਈ ਲੜਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਏ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ 'ਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਨੇ।
ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਦੇ ਹੀ ਸੰਗਠਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਆਂ ਜਦੋਂ ‘Denotified and Nomadic Tribe Right Action Group’ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ DNTRAG ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਪਿਛਲੀ 98 ਮਈ ਤੋਂ ਇਸ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਫਰਬਰੀ ਤਕ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਗਈ—ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ, ਇਧਰ-ਉਧਰ।
1952 ਵਿਚ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਕਹਿ ਕੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨੋਟੀਫਾਈ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰਸੋਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਿਆਂ ਕਿ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਡੀਨੋਟੀਫਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਏ। ਕਰੋੜਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਏ। ਕੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੀ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਐਨੇ ਪਾੜੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਿ ਕੋਈ ਓ.ਬੀ.ਸੀ. ਏ, ਕੋਈ ਐੱਸ.ਸੀ., ਕੋਈ ਐੱਸ.ਟੀ.। ਆਦਿਵਾਸੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮਰਦਾ ਏ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਨੇ—ਬਾਵਰੀਆ, ਸੰਸੀ, ਕੰਜਰ...ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨੇ। ਤੇ ਆਮ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਐ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਕਰਾਈਮ ਇਹੋ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਨੇ—ਜੋ ਕਿ ਸਰਾਸਰ ਝੂਠ ਏ। ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਐਨਾ ਵੱਡਾ ਸਿੱਖਿਅਤ ਸਮਾਜ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠੇ ਓ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ, ਕਦੀ ਇਕ ਲੈਟਰ ਲਿਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਰਾਈਮ ਸੰਸੀ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਕਰਾਈਮ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹਿਲਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਏ—ਕੀ ਇਹ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਨੇ?
ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਿਯੂਮਨ ਰਾਈਟ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਜਸਟਿਸ ਵੇਕਟੇਂਚੈਲੇਯਾ ਸਨ—ਉਹਨਾਂ ਸਾਨੂੰ ਬੜਾ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਕੇਸ ਫਾਈਂਡਿੰਗ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਕੀ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਕੀਤਾ?
'59 ਵਿਚ ਹੈਬੀਚਯੂਅਲ ਆਫੇਂਡਰਸ ਐਕਟ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਤਕ ਚਾਲੂ ਸੀ। ਇਹ ਐਕਟ ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਐਕਟ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ਏ—ਆਂਦਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ 1962 ਵਿਚ ਚਾਲੂ ਹੋਇਆ। ਜਸਟਿਸ ਵਰਮਾ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਇਕ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੌਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਤੇ ਡਾ. ਦਿਵੀ ਨੂੰ ਵੀ। ਗੱਲਬਾਤ 'ਚੋਂ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਿਯੂਮਨ ਰਾਈਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਇਸ ਹੈਬੀਚਯੂਅਲ ਆਫੇਂਡਰਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਇਕ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਏ। ਕਾਨੂੰਨ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਨੇ, ਐਕਟ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ। ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਅੰਦੋਲਨ ਰਾਹੀਂ ਈ, ਪਰੀਵਰਤਨ ਹੋਏਗਾ।
ਸਤੀ ਐਕਟ 1829 ਵਿਚ ਪਾਸ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਔਰਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸਤੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਵਿਧਵਾ ਦੇ ਮੁੜ ਵਿਆਹ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਕਿੰਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਿਆਂ ਸੀ—ਪਰ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਵਿਚ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਧਵਾ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਹੋਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਏ। ਅਖੌਤੀ ਨੀਚ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਈ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਦੀਆਂ ਸੀ, ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ।

ਸ. ਇਕ ਕੰਮਕਾਜੀ ਆਦਿਵਾਸੀ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਇਕ ਆਮ ਪੇਂਡੂ ਕੰਮਕਾਜੀ ਔਰਤ ਨਾਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ?
ਜ. ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਪ. ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਸਕਦੀ ਆਂ। ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਬੜਾ ਮਿਲਿਆ ਏ, ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ ਪਰ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ, ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਐਨੀ ਜਨ-ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਏ—ਕਿਸੇ ਦੀ ਧੀ ਜੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਬੜੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਜਿਹਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਖੜੀਆ, ਪੁਰੁਲੀਆ ਆਦਿ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਆਂ, ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਇੰਜ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਈ ਨਹੀਂ ਏ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਕ ਇੱਟ-ਭੱਠੇ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਉੱਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਏਨਾਂ ਜਬਰਦਸਤ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਇਕ ਨਿਊਜ਼ ਪੇਪਰ ਲਈ ਲਿਖਦੀ ਆਂ, ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ, ਏਨਾ ਵਿਆਪਕ ਜਨ-ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਅਜਿਹਾ ਅਤਿਆਚਾਰ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਜਨਜਾਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਏ—ਔਰਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਰਦ—ਕਿ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਭ ਲਈ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਉਹ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਸ. ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਸਮਰਥਿਤ 'ਵਨਵਾਸੀ ਆਸ਼ਰਮ' ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਏ?
ਜ. ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਨਜਾਤੀ ਦਾ ਹਾਲ ਐਨਾ ਮਾੜਾ ਏ, ਐਨਾ ਮਾੜਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਛੋ ਨਾ। ਮੈਂ ਇਕ ਵੀ 'ਵਨਵਾਸੀ ਆਸ਼ਰਮ' ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਜੇ ਉਹ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨੇ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਏ ਪਰ ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਜੰਡਾ ਧਰਮ ਪਰੀਵਰਤਨ ਏ ਤਾਂ ਗ਼ਲਤ ਏ। ਜਨਜਾਤੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਹਿੰਦੂ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਏ। ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ—ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਟਾਈਮ 'ਚ ਕਾਸਟ ਸਰਟਿਫੀਕੇਟ ਦੇਣ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੋਕ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਛੱਡ ਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝਦੇ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਨੇ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਧਰਮ ਨੇ। ਇਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ-ਧਰਮ ਵੀ ਨੇ। ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਬਾਹੁਲ-ਧਰਮ, ਫਕੀਰ-ਧਰਮ, ਮੋਤੁਆ-ਧਰਮ—ਪਿਛੜੇ ਵਰਗ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਨੇ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ, ਜਮਨਾ ਏ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਨੇ—ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਕੋ ਸਮੁੰਦਰ 'ਚ ਜਾ ਮਿਲਦੀਆਂ ਨੇ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਈ ਨੇ। ਕਾਸਟ ਸਰਟਿਫੀਕੇਟ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸੰਥਾਲ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸੰਥਾਲ ਲਿਖਣ ਪਿੱਛੋਂ ਬਰੈਕਟਾਂ ਵਿਚ 'ਹਿੰਦੂ' ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਦਕਿ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਜਬਰਦਸਤੀ ਹਿੰਦੂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਂ।

ਸ. ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ-ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਏ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ ?
ਜ. ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੰਪਰਦਾਏ ਐ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਂ। ਨਾਂ ਹੁੰਦਾ ਏ ਰਣਜੀਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਸ਼ੀਲ ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਾਂਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਕੈਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੇ ਉਹ...ਮਸਜਿਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ!...ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਘੁੰਮਦੇ ਨੇ—ਇਹੋ-ਜਿਹੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੇ ਉਹ।
ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਇਸੇ ਲਈ ਦੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ-ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਲਤ ਏ। ਸੁਦੀਪ ਚਕਰਵਰਤੀ ਇਕ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਰਿਸਰਚ ਸਕਾਲਰ ਏ। ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਬੜੀ ਵਧੀਆ ਏ—ਮੈਂ ਨਾਂ ਭੁੱਲ ਗਈ ਆਂ। ਉਹ ਇਕ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਭਾਬੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਉਸਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਆਦਮੀ ਮਰ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਸਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ 'ਹਰੀ ਬੋਲ' ਕਹਿੰਦੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਆਏ। ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ—ਸ਼ਰਾਧ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਸੁਦੀਪ ਚਕਰਵਰਤੀ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬੜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ। ਪੁੱਛਿਆ, ਇੰਜ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਤਾਂ ਲੋਕ ਬੋਲੇ, “ਕਿਓਂ ਨਹੀਂ, ਦਾਦਾ, ਉਹ ਇਹੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ।” ਫੇਰ ਉਹ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਭਾਬੀ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ। ਉਸਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਏ। ਸ਼ਰਾਧ ਵੀ ਹੋਇਆ ਏ। ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ, “ਇਹੀ ਲੋਕ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੈ ਨਹੀਂ।” ਫੇਰ ਭਾਬੀ (ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਪਤਨੀ) ਬੋਲੀ, “ਇਸ 'ਚ ਗ਼ਲਤ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਸਮਝਾਓ। ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੰਡ ਕੋਈ ਇਕ ਜਾਤ ਦਾ ਐ? ਇਕ ਧਰਮ ਦਾ ਐ?...ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਾਤ ਦਾ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਦਾ ਏ। ਦੇਖੋ ਇੱਥੇ ਏਨੀਆਂ ਜਾਤਾਂ, ਏਨੇ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਜਾਤਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਸੀ—ਔਰਤ ਤੇ ਮਰਦ। ਬਾਕੀ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਐ, ਉਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਦਮਾਸ਼ੀ ਐ। ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਐ।” ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸਨੇ ਈ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਏ।

ਸ. ਫੈਮਿਨਿਜ਼ਮ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੇ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਨੇ?
ਜ. ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਏ। ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਨੇ, ਕਮਾਉਂਦੀਆਂ ਵੀ ਨੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਦੇਖਦੀ ਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਸੋਈ 'ਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਏ, ਕੱਪੜੇ ਧੋਣੇ ਪੈਂਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਵੀ ਤਾਂ ਆਖ਼ਰ ਇਨਸਾਨ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਦਿਲ ਏ। ਮੈਂ ਬੜਾ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਏ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਟੇਲੈਂਟ ਸੀ, ਫੈਮਿਲੀ ਲਈ ਉਸਨੇ ਟੇਲੈਂਟ ਸਰੰਡਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖੋ। ਸੰਸਦ ਵਿਚ ਮਹਿਲਾ ਆਰਕਸ਼ਣ ਬਿੱਲ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਚੱਲ ਰਿਹੈ। ਗੀਤਾ ਮੁਖਰਜੀ ਕਿੰਨਾ ਲੜੀ, ਪਰ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆਂ। ਨਾਲ ਈ ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੀ ਆਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਆਰਕਸ਼ਣ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਵਰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ, ਮੱਧਵਰਗੀ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਈ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਵ ਹੋਏਗਾ। ਜਿਹਨਾਂ ਲਈ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ, ਜਿਹੜੇ ਪਿਛੜੇ ਵਰਗ ਨੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਕੋਲ ਵਿਦਿਆ ਨਹੀਂ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ—ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਵ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ।

ਸ. ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਧਾਰਣਾ ਇਹ ਐ ਕਿ ਔਰਤ ਕੰਮ 'ਤੇ ਜਾਂਦੀ ਐ, ਮਰਦ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਘਰੇ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਐ।
ਜ. ਔਰਤ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਐ, ਇਹ ਸੱਚ ਏ, ਪਰ ਮਰਦ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਗ਼ਲਤ ਗੱਲ ਏ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ, ਪਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਗ਼ਲਤ ਏ। ਅਸਲ 'ਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੱਧਵਰਗ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਧ ਸੁਸਭਿਅਕ ਸਮਝਦਾ ਏ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖੋ। ਟ੍ਰਾਈਬਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਿਚ ਦਹੇਜ਼ ਪ੍ਰਥਾ ਨਹੀਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਮਾਜ 'ਚ ਐ। ਉੱਥੇ ਜੇ ਬੱਚੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਏ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਬੜਾ ਸਵਾਗਤ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਹਾਲੇ ਤਕ ਨਹੀਂ ਏ। ਟੈਸਟ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪਤਾ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗਰਭ 'ਚ ਈ ਮੁਕਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਉੱਥੇ ਤਲਾਕ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਏ। ਤਲਾਕ ਲੈਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਤੂਫ਼ਾਨ ਖੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ ਉਸਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਹੋਣਾ ਵੀ ਆਮ ਗੱਲ ਏ—ਜਿਸਨੂੰ ਜਨਜਾਤੀ ਸਮਾਜ ਬੜਾ ਸਹਿਜ ਮੰਨਦਾ ਏ। ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਆਂ—ਔਰਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਦੀ ਕੋਈ ਝਗੜਾ ਹੋਇਆ, ਅਜਿਹਾ ਮੈਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸਨਮਾਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਉੱਥੇ ਸਮੱਸਿਆ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਏ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਦਾ ਉਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਲਿਆ। ਕੰਨਿਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸਭ ਖ਼ੁਸ਼ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਪਏਗਾ। ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਬੜੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਏ। ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਬਰਬਰ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸਮਝਦੇ ਆਂ। ਐੱਮ.ਟੀ.ਵੀ. ਨੇ ਇਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਿਖਾਇਆ ਏ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਟ੍ਰਾਈਬਲ-ਡਾਂਸ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਐਨਾ ਅਪਮਾਨ ਐ ਉਸ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਦਾ। ਇਸਨੂੰ ਬੰਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ।

ਸ. 70 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਕੁੱਦ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੱਧਵਰਗੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਅੱਜ ਮੈਂ ਦੇਖਦਾ ਆਂ ਕਿ ਵਧੇਰੇ ਲਫ਼ਜ਼ਸਜੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ ਪਰ ਆਪਣੀ ਵਰਗੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਨਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ। ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਏ?
ਜ. ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਹੋ—ਔਰਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਮਰਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਦਿਲ 'ਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਏ ਪਰ ਘਬਰਾਹਟ, ਨੌਕਰੀ, ਬਾਲ-ਬੱਚੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਟੀ.ਵੀ. ਆਦਿ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਧਰ ਜਾਣਾ ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਗੱਲ ਏ ਨਾ!

ਸ. ਨਕਸਲ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਹਿਲਾਅ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਤੇਭਾਗਾ ਅੰਦੋਲਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਨੇਤਰੀਤਵ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਵਿਚ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਮਰਦਾਂ ਵੀ ਲਿਆ ਸੀ, ਔਰਤ ਨੇ ਵੀ ਲਿਆ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਣ ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਲੋਕ ਨਿਕਲਣਗੇ।
ਜ. ਅਸਲ ਗੱਲ ਵਰਗ ਦੀ ਏ। ਮੱਧਵਰਗ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੇਫ਼ਟੀ ਭਾਲਦਾ ਏ। ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਏ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਰਹੇ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਾਂਤੀ ਵੀ ਆ ਜਾਏ—ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
ਲਿਖਣਾ ਹੀ ਮੇਰੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਏ। ਤੇ ਮੈਂ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੀ ਆਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਬੰਧੁਆ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇੱਕਲੀ ਔਰਤ ਆਂ ਜਿਸਨੂੰ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਰਚਨਾਤਮਕ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਆਂ ਤੇ ਜੋ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਏ, ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਆਂ—ਜੇ ਮੈਂ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਹੋਵਾਂ। ਮੈਂ ਐਨੀ ਪਾਵਰਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਆਂ। ਮੈਂ ਸਾਂਸਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਂ, ਐੱਮ.ਐੱਲ.ਏ. ਨਹੀਂ ਆਂ, ਮਨਿਸਟਰ ਨਹੀਂ ਆਂ—ਪਰ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਿੰਸਯਰਲੀ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰੋਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਏ।
*
ਮਹਾਸ਼ਵੇਤਾ ਦੇਵੀ
18 ਏ, ਬਾਲੀਗੰਜ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੋਡ, ਕਲਕੱਤਾ-700019.
--- --- ---
**
ਬੇਦੀ ਡੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ, ਬਾਜਾ ਰੋਡ, ਜੈਤੋ-151202. ( ਪੰਜਾਬ )
ਮੋਬਾਇਲ ਨੰ : 94177-30600.

'ਹਾਂ ਧਰਮ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ'

ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਲਾਕਾਤ :

 

 

 

—ਤਸਲੀਮਾ ਨਸਰੀਨ

 

 

 

—ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ

1962 ਵਿਚ ਜਨਮੀ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੇਖਿਕਾ ਤਸਲੀਮਾ ਨਸਰੀਨ ਨੇ 1993 ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਖੱਟੀ ਜਦੋਂ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਮਾਤ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਧਰਮ-ਅੰਧਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਸਾਹਵੇਂ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਕੇ ਉਹਦੇ ਨਾਵਲ 'ਲੱਜਾ' ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਇਕ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਹਿੰਦੂ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ 6 ਦਸੰਬਰ 1992 ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਢਾਏ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਸਤੰਬਰ 1993 ਨੂੰ ਸਿਲਹਟ ਦੀ ਇਕ ਰੈਲੀ ਵਿਚ ਨਸਰੀਨ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਪਹਿਲਾ ਫ਼ਤਵਾ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਇਸਦਾ ਤਤਕਾਲੀ ਕਾਰਨ 'ਲੱਜਾ' ਦਾ ਛਪਣਾ ਹੀ ਸੀ।
ਪਰ ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਧਮਕੀਆਂ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਤਾਕਤਾਂ ਲਈ ਨਸਰੀਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਲੇਖ ਅਸਹਿ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਲੇਖਾਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਰਤਾਂ ਜ਼ਰੀਏ ਉਸਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਉਸ ਭੂਮਿਕਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ, ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਨ/ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਗਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਸਟੇਟਸਮੈਨ ਦੇ ਕਲਕੱਤਾ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਬਰਦਾਸ਼ ਦੇ ਹੱਦਬੰਨੇ ਉਲੰਘ ਗਈ।
ਜੂਨ 1994 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਪਸ ਪਰਤਨ 'ਤੇ ਨਸਰੀਨ ਨੂੰ ਭੂਮੀਗਤ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕਾਉਣ ਤੇ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਧਰਮ ਦੀ ਤਥਾਕਥਿਤ ਨਿੰਦਿਆ ਲਈ ਨਸਰੀਨ ਦੀ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਸਥਾਨਕ ਮੁੱਲੇ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ 50,000 ਟਕੇ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਫ਼ਤਵਾ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
60 ਦਿਨ ਰੂਪੋਸ਼/ਭੂਮੀਗਤ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ, ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਵਧਦੇ ਜਨੂਨ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਨਸਰੀਨ ਨੂੰ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋ ਬਹਿਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਉਹ ਅਵੈਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਜਾਏ।
ਨਸਰੀਨ ਹੁਣ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਅ ਰਹੀ ਹੈ।
ਨਵੰਬਰ 1999 ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਕ ਯਾਤਰੀ ਵੀਸੇ 'ਤੇ ਇਸ ਉਪ-ਮਹਾਦੀਪ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਕੇ ਨਸਰੀਨ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਆਈ। ਉਹ ਇਕ ਦਿਨ ਲਈ ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਰੁਕੀ ਤੇ ਇਕ ਸਾਂਝੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਬੋਲੀ। ਬੰਬਈ ਦੀ ਇਕ ਦਿਨ ਦੀ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਕਮਿਊਨਲਿਜ਼ਮ ਕੰਬਾਟ ਨੂੰ ਇਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦਿੱਤੀ। ਪੇਸ਼ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਅੰਸ਼...: (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ : ਟੀ.ਡੀ.ਵੈਰਿਯਾ।)
ਸ. ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਮੁੱਦੇ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹਮਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ?
ਜ. ਜਦੋਂ ਦਾ ਮੈਂ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਏ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਤਾਕਤਾਂ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਖ਼ਫ਼ਾ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ 'ਚ ਆਪਣਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ ਏ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਦੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀ-ਵਿਆਖਿਆ ਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਖ਼ੁਦ ਧਰਮ, ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪੀੜਨ ਕਰਦਾ ਏ—ਇਸਨੂੰ ਉਹ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਧਰਮ 'ਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਤੇ ਦਬਦਬਾ ਏ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪੀੜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ, ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਧਾਰਮਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੁਛ ਹਿੱਸੇ ਨੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਏ ਜੋ ਇਹ ਤਰਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਇਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸੌੜਾਪਨ ਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਨੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਨਿਆਂ ਤੇ ਪੀੜਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨੇ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖੀ ਸੱਚਾਈ ਦੱਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਮ ਨਾ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਕੁਰਾਨ ਤੇ ਹਾਡਿਥ ਦੇ ਉਦਹਾਰਨ ਦਿੱਤੇ ਕਿ ਖ਼ੁਦ ਧਰਮ ਈ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਏ। ਇਸ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਦੇਸ਼ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
ਉਹਨਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ 'ਲੱਜਾ' ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। 'ਲੱਜਾ' ਉੱਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੈਨ (ਪਾਬੰਦੀ) ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੀਡੀਏ ਨੇ 'ਲੱਜਾ' ਨੂੰ ਮੁੱਦਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਨ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਲਮ) ਤੋਂ ਹੋਈ।
1993 ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਫ਼ਤਵੇ ਜਾਰੀ ਹੋਏ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਏ ਕਿ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਲਈ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੇਰੀ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹੜੀ ਅਸਲੋਂ ਈ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਗੱਲ ਸੀ।
'ਲੱਜਾ' ਜਨਵਰੀ 1993 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੈਂ ਜਿਹੜੀ ਕਹਾਣੀ ਦਿੱਤੀ ਏ, ਉਸਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਿਆ ਏ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਢੈਣ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ—ਇਹ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਏ। ਫਰਬਰੀ 1993 ਵਿਚ ਢਾਕੇ ਦੇ ਪੁਸਤਕ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਇਸ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਚਲੋ ਖ਼ੈਰ, 1994 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਫਰਾਂਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣ 'ਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਦ ਸਟੇਟਸਮੈਨ ਨੇ ਇਕ ਵਿਵਾਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਛਾਪਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਪਸ਼ਟ ਏ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੁਰਾਨ ਤੇ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭੇਦ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਭੁੱਲ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉਸਨੇ ਉਤਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 'ਕੁਰਾਨ ਵਿਚ ਸੋਧ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ।' ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭੁੱਲ ਵਿਚ ਸੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਰੋਸ-ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਕੁਰਾਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਅਸੰਗਤ ਤੇ ਅਸਾਮਾਜਿਕ ਨੇ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕੁਰਾਨ ਵਿਚ ਸੋਧ ਦੀ ਮੰਗ ਕਿਓਂ ਕਰਾਂ?”
ਮੈਂ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਉਹ ਏ ਸ਼ਰੀਅਤ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ, ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਆਂ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਸਮਾਨ ਨਾਗਰਿਕ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ।
ਮੇਰਾ ਇਹ ਉੱਤਰ ਵੀ ਛਾਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ਛਾਪੀ—ਜਿਸ ਵਿਚ ਭੁੱਲ ਹੋਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭੁੱਲ-ਸੁਧਾਰ ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛਾਪਿਆ। ਚਲੋ ਖ਼ੈਰ, ਉਹ ਗੱਲ ਭੜਕਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਈ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਇਕ ਜੁਟ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ—ਜਿਹੜੇ ਭੜਕਦੇ ਈ ਗਏ।
ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜ ਲੱਖ ਤਕ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਭੌਂਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਦ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਵਾਰੰਟ ਕੱਢਿਆ। ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਦਾ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਚਿਆ।
ਇਹ ਸਾਰੇ ਖਰੂਦੀ ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ 'ਤੇ ਤੁਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਮ ਹੜਤਾਲਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਸਭ ਕਾਸੇ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਬੰਦ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਮ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣੀਆਂ ਚਾਹੀਆਂ ਤਾਂ ਛੇ ਜਣੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਮੈਨੂੰ ਰੂਪੋਸ਼ (ਭੂਮੀਗਤ) ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਦੀ ਜਿਊਂਦੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਾਂਗੀ। ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਹੱਤਿਆ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਪੁਲਿਸ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਜਾਣਗੇ।
ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਿਰ ਲਕੋਣਾ ਬੇਹੱਦ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਕੁਝ ਭਲ਼ੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ, ਨਿਹਾਇਤ ਭਲ਼ੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਰਾਤ ਮੈਨੂੰ ਠਿਕਾਣਾ ਬਦਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਰਾਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗੁਜਾਰਦੀ। ਮੈਂ ਇਕ 15 ਮੈਬਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਹਨੇਰੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹੀ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇੱਕੋ ਮੈਂਬਰ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹਾਂ। 4-6 ਦਿਨ ਤਕ ਮੈਨੂੰ ਖਾਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਛਿਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਖਾਣਾ ਲੈ ਕੇ ਨਾ ਆਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਿੱਲੀ ਵਾਂਗ ਦਬਵੇਂ ਪੈਂਰੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਖਾਣ ਲਈ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ। ਬੱਸ ਇਹੋ ਸਭ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੌਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕੀ, ਬਿਲਕੁਲ, ਸੌਂ ਸਕਦੀ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਡਰ ਖਾਈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਹਨੇਰੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਰਹੀ ਕਿ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਦਲਣਗੀਆਂ। ਮੇਰੇ ਵਕੀਲ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਡੇਢ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਬੇਕਾਰ ਨੇ। ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂ।
ਸਥਿਤੀ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਸਨ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ। ਭਾਵੇਂ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦਾ ਕੁਛ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੀ ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਝੱਲ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੁਝ ਸਮੂਹ ਸਾਹਵੇਂ ਵੀ ਆਏ। ਪਰ ਸਭ ਠੰਢੇ ਪੈ ਗਏ। ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ ਇਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀ-ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕੀ ਜਾਂ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣਾ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੀ।
ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਕ ਲੰਮੇਂ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿੱਗ ਤੇ ਇਕ ਬੁਰਕਾ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਬਚ ਸਕਾਂਗੀ। ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੋਏਗੀ। ਪਰ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਬਾਅ ਬੇਹੱਦ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਮਾਨਤ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ, ਪਰ ਨਿਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝੌਤਾ ਵਾਰਤਾਵਾਂ ਤੇ ਯੂਰਪ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਦੇਸ਼ 'ਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੁਲਿਸ ਮੈਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਸਵੀਡਨ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਤਕ ਲੈ ਗਈ। ਯੂਰਪੀਅਨ ਸੰਘ ਦਾ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੀ ਕਿ ਤਤਕਾਲੀ ਸ਼ਰਣ ਦੇ ਲਈ ਸਵੀਡਨ ਚੰਗਾ ਰਹੇਗਾ।
ਇਹ ਅਗਸਤ 1994 ਦੀ ਗੱਲ ਏ।
ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼-ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਢਾਕੇ 'ਚ ਮੇਰੇ ਗੁਪਤਵਾਸ ਤੋਂ ਲੈਣ ਆਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ ਛੱਡਿਆ ਸਵੇਰ ਦੇ ਦੋ ਵੱਜੇ ਸਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੁਲਿਸ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਤੀਕ ਲੈ ਜਾਏਗੀ। ਮੇਰੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਦੋ ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੀਕ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੱਸ ਦਿਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਮੇਰੀ 45 ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਸਾਰ-ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਧੰਨਵਾਦੀ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਬਾਅ ਸਾਹਵੇਂ ਝੁਕਣਾ ਪਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜੋ ਵੀ ਹੋਏ, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਗਏ ਤੇ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਬਚ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਹ 60 ਦਿਨ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਨੇ—ਉਹ 60 ਦਿਨ ਮੈਂ ਕਿੰਜ ਕੱਟੇ!
ਸ. ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਬਿਓਰਾ ਲਿਖਿਆ ਏ?
ਜ. ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਰੂਪੋਸ਼ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਏ। ਮੈਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਲਿਖ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਮੈਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ—ਇਕ ਸਫਾ, ਦੋ ਸਫੇ, ਪੰਜ ਸਫੇ ਪਰ ਮੈਂ ਲਿਖ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਲਿਖ ਸਕਾਂ। ਅਜੇ ਤਾਂ ਇਹ ਯਕਦਮ ਤਾਜ਼ਾ ਨੇ—ਐਨ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ!
ਸ. ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਪਛਤਾਵਾ ਏ—ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਕੀਮਤ ਏਨੀ ਭਾਰੀ ਪਈ ਏ?
ਜ. ਹਰਗਿਜ ਨਹੀਂ।
ਸ. ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ?
ਜ. ਦੇਸ਼ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਗਿਆਂ ਛੇ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਨੇ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਏ। ਵਰ੍ਹੇ ਗਿਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਏ...ਦੇਸ਼ ਛੱਡਣ ਪਿੱਛੋਂ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹੇ ਤੀਕ, ਮੈਂ ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਸਕੀ। ਤਦ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੈਂ ਫੇਰ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਸ. ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਲਿਖ ਰਹੇ ਓਂ?
ਜ. ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਆਤਮ ਕਥਾ 'ਅਮਾਰ ਮੇਯੇਬੇਲਾ' (ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ) ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ ਏ। ਇਹ ਫਰਾਂਸੀਸੀ, ਜਰਮਨ ਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸੈਂਸਰ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਏ। ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਸਕਰਣ 'ਤੇ ਸੈਂਸਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਏ। ਕਾਲੀ ਫਾਰ ਵੀਮੇਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਸਕਰਣ 'ਤੇ ਵੀ ਸੈਂਸਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ 'ਮੇਰਾ ਜੋਬਨ' 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਆਖ਼ਰ ਤੀਕ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।
ਸ. ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ ਕੈਸਾ ਲੱਗਿਆ?
ਜ. 'ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ' ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਏ। 1962 ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ 1971 ਦਾ ਯੁੱਧ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਏ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖੇ ਸਨ। ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਛਾਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। 1969 ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਜਨਤਕ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ।
1971 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਇਹ ਇਕ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਦੇਸ਼ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਲਈ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਸੀ। 1971 ਦੇ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਯੁੱਧ ਨੇ ਇਸ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ-ਧਾਰਮਿਕ-ਏਕਤਾ ਇਕ ਮਿਥਕ ਏ। ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਗ਼ਲਤ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਬੇਹੱਦ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਸੀ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਸੰਘਰਸ਼—ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਛ ਹੋ ਗਿਆ!
ਰਾਜਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸੱਤਾ ਦੀ ਭੁੱਖ ਵਧ ਗਈ ਤੇ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜਨਕ ਸ਼ੇਖ਼ ਮੁਜੀਬ-ਉਰ-ਰਹਿਮਾਨ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੌੜੇ ਸਵਾਰਥਾਂ ਸਦਕਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ। ਇੰਜ ਧਰਮ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਮੁੜ ਵੜ ਆਇਆ ਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਧਰੀਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲ ਗਈ।
ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਏ ਕਿ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ 1971 ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1975 ਤੀਕ ਇਕ ਅੱਛੀ ਗੱਲ ਇਹੋ ਸੀ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਪਰਟੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਮਾਤ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ, ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਵੈਸੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਗੁੱਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਮਾਤ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁੱਟ ਏ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ ਸੀ ਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਬੰਗਾਲੀ ਨੇ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਬੰਗਾਲੀ ਜਨਤਾ ਨਾਲ ਗੱਦਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਜਨੀਤੀ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਮੁਜੀਬ-ਉਰ-ਰਹਿਮਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਰੋਕ ਹਟਾ ਲਈ ਗਈ।
ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਤਾਕਤ ਨੇ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ ਦੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਏ। ਅਨੇਕ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਨੇ। 1992-1993 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਕੱਟਪੰਥੀਆਂ ਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ 120 ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗ਼ੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਇਹ ਮਿਥਕ ਫ਼ੈਲਾਅ ਕੇ ਕੀਤਾ ਕਿ ਈਸਾਈ ਸਕੂਲ ਸਾਡੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ।
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਅਪਰਾਧੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਹੋ ਨਹੀਂ, ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਦਰਸੇ ਖੋਲ੍ਹਣੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਦਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਫ਼ਤਵੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦੇਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੰਮ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਲਈ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ, ਧਾਰਮਿਕ-ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਨੇ।
ਸ. ਨਿਰ-ਈਸ਼ਵਰਵਾਦ ਵੱਲ ਤੁਹਾਡੀ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹੜੇ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘੀ?
ਜ. ਮੈਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ। ਇਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ। 'ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ' ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਏ ਜਦ ਮੈਂ 13 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਐਨ ਓਵੇਂ ਈ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਬੰਗਲਾ ਸੰਸਕਰਨ ਦੀ ਇਕ ਕਾਪੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਤਾਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਤੇ ਸਮਝ ਸਕਾਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਛੋਟੀ ਸੀ ਤਦ ਤੋਂ ਈ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੈਨੂੰ ਕੁਰਾਨ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਵਾਈ ਗਈ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਬੜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਕੀ ਐ, ਜਿਸਦਾ ਮੈਂ ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੀ ਆਂ?” ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਸਿਰਫ਼ ਆਯਤਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ। ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਬੱਸ ਪਾਠ ਕਰ!”
ਮੈਨੂੰ ਕਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਹਦਾ ਅਰਥ ਜਾਣਨਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਮੈਂ ਪਾਠ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਅਰਥ ਜਾਣਨ ਲਈ ਮੈਂ ਬੜੀ ਉਤਸੁਕ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਇਸਦਾ ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਸਕਰਨ ਲੱਭਣਾ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਮਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਕਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। 'ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ' ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੈਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੀਆਂ—ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੇਰੀ ਦੂਜੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਯਕਦਮ ਵਿਪਰੀਤ ਸਨ—ਜਿਵੇਂ 'ਔਰਤਾਂ ਨੀਚ ਨੇ ਤੇ ਮਰਦਾ ਉੱਤਮ'...ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਂਦੇ ਨੇ। ਜੇ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਪਾਲਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਏ। ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਵੇਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਿੰਜ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਨੇ? ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ।
ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਤੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕੁਰਾਨ ਤੇ ਇਸਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਰਸਪਰ ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ। ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ—ਉਹ ਆਪਾਵਿਰੋਧੀ ਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਦੋਵੇਂ ਈ ਸਨ। 'ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ' ਵਿਚ ਕਈ ਹਿੱਸੇ ਅਜਿਹੇ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਸੈਂਸਰ ਕੀਤਾ ਏ।
ਮੈਂ ਬੜੀ ਸ਼ਰਮੀਲੀ ਸੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਮਾਰਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਕਦੀ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਸਾਰੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਛਿਪਾਅ ਲਿਆ ਤਾਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਪਿਰੋ ਸਕਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕੁਛ ਗੜਬੜ ਏ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ। ਇਤਫਾਕ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਕ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਪਲੀ-ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਵਿਰੋਧ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਏ। ਪਰ ਹਰ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕੱਟੜਪਨ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਧਰਮ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੀੜਦਾ ਹੈ।
ਸ. ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਮੁੱਖ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਕੀ ਨੇ—ਲਿੰਗ ਭੇਦ ਦਾ ਸਵਾਲ ਜਾਂ ਅਲਪਸੰਖਿਅਕ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ?
ਜ. ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਇਹ ਪੀੜ ਜਨਤਾ ਬਾਰੇ ਐ। ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਲਪਸੰਖਿਅਕ ਪੀੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਗ਼ਰੀਬ ਪੀੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਆਂ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਲੈਂਦੀ ਆਂ
ਸ. ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਜ਼ਰੀਏ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਂਦੇ ਓਂ। ਜਿਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਉਠਾਉਂਦੇ ਓ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਪਰੀਵਰਤਨ ਆਉਂਦਾ ਏ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦਾ ਏ?
ਜ. ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਓਂ ਇਸ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਵਿਚ 70-80 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਲੋਕ ਅਣਪੜ੍ਹ ਨੇ। ਇਸ ਲਈ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਕਿੰਨਿਆਂ ਕੁ ਲੋਕਾਂ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਏ? ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਇਹੀ ਏ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਮੱਧਵਰਗੀ ਲੋਕ, ਬੱਸ! ਸਾਡੀ ਵਧੇਰੇ ਜਨਤਾ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਖਾਸੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਏ।
ਫੇਰ ਵੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਲਿਖ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਧਾਰਨ ਔਰਤਾਂ ਹੁੰਘਾਰਾ ਭਰ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਕਦੀ ਬੰਦ ਨਾ ਕਰਾਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੇਰਾ ਮੂਕ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਇਕ ਔਰਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿੰਜ ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਜਬਰਦਸਤੀ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਜ ਮੇਰੀ ਕਿਤਾਬ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੇ ਫੇਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਚਾਲੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਚੁਨੌਤੀ ਦੇਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਆਈ। ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਕੱਥ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਨੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲੇਖ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲੀ।
ਪਰ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਬੜੀ ਘੱਟ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਮੇਰੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਏ। ਉਹ ਪੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ, ਲਿਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਏ। ਜਦੋਂ ਦੇ ਮੇਰੇ ਲੇਖ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿਚ ਫਸੇ ਨੇ, ਮੈਂ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣੀ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਹੋਏ ਨੇ, ਮੈਨੂੰ ਅਪਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਏ, ਇੱਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰੇਆਮ ਪੱਥਰਾਅ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਭ ਨੇ ਦੂਰਦਰਾਜ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਤਕ ਮੇਰੀ ਪਹੁੰਚ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲਾਈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਕੈਦ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ।
ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਮੈਂ ਪਿਆਰ-ਮੁਹੱਬਤ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ 1975 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਤੀਕ ਤਾਂ ਠੀਕ ਸੀ। ਪਰ 1990 ਪਿੱਛੋਂ, ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਲੇਖ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਸੰਬੰਧਤ, ਸਮਾਜਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ, ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਜਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦੇ ਨੇ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ੈਲਦੇ ਨੇ—ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਉਮੀਦ ਏ।
ਸ. ਲੇਖਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਖ਼ਿਆਲ ਏ ਤੇ ਸਾਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨਾ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਕੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਏ?
ਜ. ਮੈਂ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਲੇਖਕਾ ਸੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਕ ਡਾਕਟਰ ਸੀ ਤੇ ਇਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਲਿਖਦੀ ਇਸ ਲਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਮੈਨੂੰ ਕੁਛ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ। ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਮੈਂ ਇਕ ਅੱਛੀ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਰੋਸ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਈ ਏ।
ਸ. ਇਕ ਅਲੱਗ ਬੰਗਾਲੀ ਪਛਾਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਤੇ ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪੁਨਰਏਕੀਕਰਨ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਬੜਾ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਏ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਓ?
ਜ. ਇਹ ਓਨਾਂ ਸਰਲ ਨਹੀਂ ਜਿੰਨਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਏ ਬਲਕਿ ਇਹ ਇਕ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਮਲਾ ਏ। ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਏ ਕਿ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਏ। ਭਾਰਤ ਇਕ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਏ ਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਫਾਇਦੇ ਨੇ। ਇਕ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਵੀ ਬੜੇ ਫਾਇਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ ਇਕ ਗ਼ਰੀਬ ਦੇਸ਼ ਏ। ਜੇ ਇਹ ਇਕ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਇਕ ਲੋਭ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ।
ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਵਾਲ ਵੀ ਇਕ ਮੁੱਦਾ ਏ। ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਏਕੀਕਰਨ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਬੰਗਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਅੱਜ ਦੇ ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਹਿੰਦੂ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀ ਜਨਤਾ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀ ਬਣਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ।
ਇਕ ਲੇਖਕ ਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਕਾਰਜ-ਕਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਏਕੀਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਬੜਾ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਏ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ 'ਰਾਸ਼ਟਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਦਾਰ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ!
ਮੈਂ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ 100-200 ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਤੇ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਸੱਤਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਲੁਕਣਗੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਹੋਏਗਾ। ਇਸਨੂੰ ਹੋਣਾ ਈ ਪਏਗਾ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ੈ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੀ ਕਿ 200 ਤੋਂ 500 ਸਾਲ ਵੀ ਬਾਅਦ ਧਰਮ ਦੀ ਕੋਈ ਹੋਂਦ ਜਾਂ ਹਸਤੀ ਬਾਕੀ ਹੋਏਗੀ।
--- --- ---
ਬੇਦੀ ਡੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ, ਬਾਜਾ ਰੋਡ, ਜੈਤੋ-151202. ( ਪੰਜਾਬ )
ਮੋਬਾਇਲ ਨੰ : 94177-30600.
V

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਫਿਲਮਾਂ :

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਲਾਕਾਤ :

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਫਿਲਮਾਂ :

(ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਤਿੰਨ ਫਿਲਮਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ—'ਸ਼ਹੀਦ', '23 ਮਾਰਚ, 1931—ਸ਼ਹੀਦ' ਤੇ 'ਦਿ ਲੀਜੇਂਡ ਆਫ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'। ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਸੀ, ਦੂਜੀ ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਗੁੱਡੂ ਧਨੋਆ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਤੀਜੀ ਫਿਲਮ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾ ਫਿਲਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਖਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਇਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਬੜਾ ਕੁਝ ਦੱਸੇਗੀ ਬਲਕਿ ਇਹਨਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਏਗੀ—ਸੰਪਾਦਕ, ਉਦਭਾਵਨਾ)


ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ

(ਇਸ ਮੁਲਾਕਤ ਨੂੰ 'ਕਹਾਣੀ ਪੰਜਾਬ' ਦੇ ਅਪ੍ਰੈਲ-ਜੂਨ 2012, ਅੰਕ 75, ਵਿਚ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ---ਅਨੁ.।)








ਸੰ. ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਬਣੀਆਂ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਫਿਲਮਾਂ ਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਭੁਨਾਉਣ (ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਹਲੂਣ ਕੇ ਲਾਹਾ ਖੱਟਣ ਦੀ ਨੀਅਤ ਤੇ ਨੀਤੀ-ਅਨੁ.) ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ?

ਖ. ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਮੌਲਿਕ ਥੀਮ ਹੈ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ 'ਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਭੁਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪ ਹੋਏਗਾ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਫਿਲਮ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਲਓ ਤਾਂ ਇਹ ਦਰਅਸਲ ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਚਸਕਾ ਲੱਗਿਆ। ਉਸ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਵਸਰਵਾਦ। ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਨਮਸ਼ਤੀ ਨੇੜੇ ਸੀ ਤੋ ਜਨਮਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਭੁਨਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਹੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਮੱਸਿਆ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਖ਼ੁਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ So-Calld 'ਮੁਖਧਾਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ' ਨੇ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸੀ ਮੁਖਧਾਰਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਦੀ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਕਾਂਗਰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਲੋਕ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਨਾ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪੈਣ। ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਕਾਰਜਕਲਾਪ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਨਿਗਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੂੰ Neutralise ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। Neutralise ਦਾ ਭਾਵ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਧੁੰਦਲਾਉਣ ਤੋਂ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ Neuter Gender ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੋ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇਹ ਰਹੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ।
ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਪੱਖ ਨੇ। ਪਹਿਲਾ ਪੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਪੱਖ ਹੈ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਜਿਹੜੀ ਗੁੱਡੂ ਧਨੋਆ ਦੀ ਫਿਲਮ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਫਿਲਮ ਪਿੱਛੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਵੇਂ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵੀ ਹੈ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸੰ. ਅਜਯ ਦੇਵਗਨ ਦੀ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਰੱਖ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਰੋਧ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਿਖਾਉਣਾ ਆਦਿ। ਇਹ ਇਕ ਵੱਡੇ ਬੱਜਟ ਦੀ ਫਿਲਮ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਨੇ ਇੰਜ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਿਆਕਤੀ ਤਾਂ ਹੈ ਨਹੀਂ, ਫੇਰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਅਜਿਹੀ ਫਿਲਮ ਬਣਾਈ। ਉਸਨੂੰ ਕਿਉਂ ਅਜਿਹੀ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ?

ਖ. ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਪੱਖ ਉਘਾੜਨਾ ਜਾਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਜਿੰਨੀ ਉਹ Authenticity ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਲੈ ਆਇਆ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਟਕਥਾ ਦੀ ਚੋਣ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਇਵੇਂ ਚੰਗੀ ਲੱਗੀ ਹੋਏਗੀ। ਜਿਹੜਾ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਉਹ ਕਮ ਸੇ ਕਮ ਇਸ ਚਰਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀ ਏਨਾ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਉਹੀ Syndtome ਸੁਮੇਲ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਤੇ ਖਵਾਜਾ ਅਹਿਮਦ ਅੱਬਾਸ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਖਵਾਜਾ ਅਹਿਮਦ ਅੱਬਾਸ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਾਂਗ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਲਗ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਫੇਰ ਉਸੇ, ਆਪਣੇ 'ਬਰਸਾਤ' ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਢੱਰੇ 'ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਅੱਛੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਵਿਚ ਜੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫੇਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਨਿਰਮਾਤਾ ਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨੂੰ ਵੀ ਲੈ ਤੁਰਦਾ ਹੈ।
ਜਿਹੜੀ ਦੂਜੀ ਫਿਲਮ ਧਰਮਿੰਦਰ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਦਰਅਸਲ ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਫਿਲਮ ਦਾ Remake ਹੈ। ਸਾਰੇ Cradits ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਨੇ—ਕਹਾਣੀ ਦੇ, ਸੰਵਾਦ ਦੇ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਵੀ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ, ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮ ਧਵਨ ਦੇ ਨੇ। ਧਵਨ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ 'ਰੰਗ ਦੇ ਬਸੰਤੀ ਚੋਲਾ' ਜਾਂ 'ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ' ਜਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਜਾਂ ਕਿਸਾਨ ਭਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ ਗੀਤ ਨੇ, ਆਪਣਾ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਵੀ ਤਾਂ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਗੁੱਡੂ ਧਨੋਆ ਦੀ ਫਿਲਮ ਬਹੁਤੀ ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਦੀ 'ਸ਼ਹੀਦ' ਦੀ Mirror Image ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਦੀ 'ਸ਼ਹੀਦ' ਨਾ ਸਿਰਫ ਰਾਸ਼ਟਰ ਭਗਤੀ ਭਰੀ ਫਿਲਮ ਹੈ ਬਲਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਫਿਲਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੜੀ ਚੱਲੀ। ਇਕ ਤਾਂ ਉਸਨੇ 'ਰੰਗ ਦੇ ਬਸੰਤੀ ਚੋਲਾ', 'ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ' ਜਾਂ 'ਸਰਫ਼ਰੋਸ਼ੀ ਕੀ ਤਮੰਨਾ' ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ ਧੁਨਾ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਉਹਨੂੰ ਇਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋ ਉਸ ਵਿਚ ਮਾਂ, ਬਾਪ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਹੁਤ ਨੇ, ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਹੁਤ ਨੇ। ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੀ—ਰਾਸ਼ਟਰ ਤੇ ਘਰ ਪਰਿਵਾਰ। ਇਸ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਅਸਲੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੀ। ਉਹ ਲਗਭਗ 1950 ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਹੀਰੋ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਲਕਿ ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇਖਦੇ ਓ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਵਾਲੀ ਪੁਰਾਣੀ 'ਸ਼ਹੀਦ' ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ। ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰੋਲ ਕਰਕੇ ਮਜਬੂਰ ਹੈ, ਸੋ ਪ੍ਰੇਮ ਤਾਂ ਦਿਖਾਅ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਫਿਲਮ ਦਾ ਫਾਰਮੂਲਾ 'ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ' ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਲਈ ਬੜਾ ਅੱਛਾ ਸੀ। ਉਹ Click ਕਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖੋਗੇ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾ ਵਿਚੋਂ ਵਪਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਸਫਲ ਫਿਲਮ ਉਹ ਸੀ।

ਸੰ. ਉਸ ਵਕਤ ਚੀਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਹਟਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜ਼ੂਦ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਹਿੱਟ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੋਵੇ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ?

ਖ. ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਚੀਨ ਤੋਂ ਹਾਰ ਚੁੱਕੇ ਸਾਂ। ਇਸ ਲਈ 'ਸ਼ਹੀਦ' ਦਾ ਏਡਾ ਵੱਡਾ ਚਰਿੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਉੱਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮਲ੍ਹਮ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਾ ਭੁੱਲਣਾ ਕਿ ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਮੂਲੋਂ-ਮੁੱਢੋਂ ਇਕ ਨਹਿਰੂਵਾਦੀ ਆਦਮੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਹਿਰੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਦੋ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ 2003-2004 ਵਿਚ ਬਣ ਕੇ ਆਈਆਂ ਨੇ, ਜਦਕਿ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਯਾਦ 40 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ।

ਸੰ. ਮੈਂ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਸਵਾਲ 'ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿ 'ਦਿ ਲੀਜੇਂਡ ਆਫ ਭਗਤ ਸਿੰਘ' ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਸੀ?

ਖ. ਅਵੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਦੀ ਛੋਹ ਹੈ, ਪੂਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਫਿਲਮ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਹ। ਪਰ ਮੈਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਮੰਨਣ ਲੱਗਿਆ ਹਾਂ ਕਿ 'ਲੀਜੇਂਡ' ਜਿਹੀ ਕਮੋਬੇਸ਼ ਤਾਕਤਵਰ ਪਟਕਥਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਤੇ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ Clonvince ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਇਹ ਹੈ। ਅੱਜ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟ-ਵੱਢ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰੋਗੇ ਤਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ 1960 ਵਾਲਾ ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਵਾਲਾ ਮਾਹੌਲ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਨਵੇਂ ਤੱਥ ਸਾਹਵੇਂ ਆ ਚੁੱਕੇ ਨੇ। ਅੱਜ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੂਲ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਤੱਥ ਨੂੰ ਛਿਪਾਓਗੇ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਆਮ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਗੁਮਰਾਹ ਕਰ ਸਕੋ, ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਜਾਗਰੁਕ ਦਰਸ਼ਕ ਜਾਂ Critics ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ 'ਬਣਾ' ਸਕਦੇ। ਉੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਪਿਟ ਕੇ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਇਓ, ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਦੀ ਫਿਲਮ ਇਹੋ ਅਹਿਤਿਯਾਤ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਬਾਬੀ ਦਿਓਲ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖੋ। ਦਿਓਲ ਪਰਿਵਾਰ ਓਨਾ ਜੋਖਿਮ (ਰਿਸਕ) ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਨਾ ਭੁੱਲੋ ਕਿ ਧਰਮਿੰਦਰ ਖ਼ੁਦ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਆਦਮੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਉਸਦਾ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਭਾਜਪਾ 'ਚ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਕਰੇਗਾ? ਗਾਂਧੀ ਤੇ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹ Condemn ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਵਿਚ। ਪਰ ਉਹ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਕਿੰਜ ਲੈ ਕੇ ਆਵੇਗਾ? ਉੱਥੇ ਉਸਦਾ ਭਾਜਪਾ ਘਰਾਣਾ ਤੇ ਸੋਚ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖ ਰਹੇ ਨੇ Script ਉਪਰ।
ਦੇਵਗਨ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ਤੌਰਾਨੀ ਨੇ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਪਟਕਥਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਛੇੜਛਾੜ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। Script ਵਿਚ ਕਈ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਬੁਧਤਾ ਦੇ ਨੇ। ਇਕ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਹਿੰਦੀ ਬੜੀ ਅੱਛੀ ਹੈ। ਕਰਾਂਤੀ, ਸਮਾਜਵਾਦ, ਰੂਸ ਤੇ ਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਨੇ, ਉਹ ਠੇਠ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਛੁਪਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਇਕ ਸਾਫ-ਸਾਫ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਫਿਲਮ ਇਹੋ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਝ ਕਾਰਨ ਨੇ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਫਿਲਮਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੋਜ ਦੀ ਫਿਲਮ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਬਿਹਤਰ ਨੇ, ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀਆਂ।

ਸੰ. ਅੱਜ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਬ ਸੁੱਟਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਨੱਸ ਚੱਲੋ। ਉਹ Surrender ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਓ?

ਖ. ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸੁੰਤਤਰਤਾ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਵੱਖਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨਾਂ ਨਾਲ ਅਧਿਅਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਿਆ। ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ 1910-1940 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭਾਰਤੀ ਨੌਜਵਾਨ ਗਾਂਧੀ-ਖੇਮੇ, ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ-ਖੇਮੇ ਜਾਂ ਸੁਭਾਸ਼-ਖੇਮੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਸਨ। 'ਅਗੇਯ' ਤੇ ਯਸ਼ਪਾਲ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਨੋਜਵਾਨ ਸਨ ਤੇ ਵਿਪਲਵਵਾਦੀ (ਵਿਦਰੋਹੀ) ਸਨ। ਵਧੇਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿਚ ਕਰਾਂਤੀ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਭਾਵੇਂ ਸਹੀ ਹੀ ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੰਬ ਸਿਰਫ 'ਬੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਖਾਤਰ' ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ, ਤੋ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੋਣਾ ਅਸੁਭਾਵਿਕ ਨਹੀਂ। ਫੇਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੁਮਤ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦੇਣਾ ਵੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਤ ਤਸਵੀਰ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਲਗਭਗ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਤੁਸੀਂ ਐਡਵਰਡ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ ਨੂੰ ਘੇਰਾ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਮੌਤ ਦੇਖੋ—ਦੇਵਗਨ ਦੀ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇਕ ਮੁੱਠੀ ਮਿੱਟੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—'ਮਾਂ, ਮੁਆਫ਼ ਕਰੀਂ, ਤੇਰੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।' ਉਹ ਫਿਲਮ ਦੇ ਅਤਿ ਭਾਵੁਕ ਛਿਣ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਤਕ ਸਾਨੂੰ ਓਨਾ ਬੇਚੈਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਦਰਅਸਲ ਤਿੰਨੇ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਓਪਰੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ। ਉਸਦੀ ਡੂੰਘੀ ਛਾਪ ਲਾ ਸਕਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਕ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿਣ ਕਿ ਉਹ ਫੇਰ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ, ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਤਸੱਲੀ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਿਅੰਗਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੋਏਗਾ। ਅਖੌਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ 60 ਵਰ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਜੇ ਲਿਆ ਵੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਛਾਪਾਮਾਰ ਕਰਾਂਤੀ-ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਿਚ ਲਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ, ਬੁਰਜਵਾ ਤੇ ਪੇਤੀ-ਬੁਰਜਵਾ ਤੇ ਲਾਲਚੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਤੰਕ ਤੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜੋ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੋੜ ਤਾਂ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਪਰ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੈ—ਅੱਜ ਦਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਕਲੀ ਐਨਕਾਉਂਟਰਾਂ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਏਗਾ।

ਸੰ. ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ? ਕੀ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪਛਾੜਣ ਦੀ ਫਿਕਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ?

ਖ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਦੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋਏ, ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਸੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਹੋ ਚਲੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ 62 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਬਣਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਕਰਾਂਤੀ-ਧਰਮੀ ਨੌਜਵਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸਨ—ਬਲਕਿ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਇਹੋ ਮੁੱਢਲਾ ਫਰਕ ਸੀ। ਕਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਰਾਂਤੀ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਜਾਂ ਅਹਿੰਸਾ, ਪਰ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗਤੀ-ਵਿਧੀਆਂ ਜਨਤਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਉਡਾਨ ਦੇਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੋਈ ਗਾਂਧੀ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ—ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਗਾਂਧੀ ਸਮਰਥਕ ਭਾਸ਼ਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਆਜ਼ਾਦ, ਬਿਸਮਿਲ, ਅਸ਼ਫਾਕਉੱਲਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਭਾਵੇਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਅਸੁਰਕਸ਼ਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣ।

ਸੰ. ਇਕ ਅਧਿਅਨ ਕਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਗਤ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਇਹਨਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਉਘਾੜਿਆ?

ਖ. ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਫਿਲਮਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੰਟੇਲੈਕਟ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਜਾਣਦੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਹੇਜ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ। ਅਜਿਹੇ ਨਿਰਮਾਤਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਪਟਕਥਾ-ਲੇਖਕਾਂ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਉਮੀਦ ਵੀ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਡਾਇਰੀ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੀਡਿੰਗ-ਲਿਸਟ 'ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਏਗੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸ, ਏਂਗੇਲਸ, ਲੇਨਿਨ, ਰੂਸੋ, ਬਟ੍ਰੈਂਡ ਰਸੇਲ, ਜਾਰਜ ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾ, ਨੀਤਸੇ ਆਦਿ ਦੇ ਉਦਹਾਰਣ ਨੇ। ਅਮਰੀਕਾ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਵਿਕ ਪੰਗਤੀਆਂ ਨੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਕੁਝ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਤੇ ਏਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨੇ। 1947 ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ 40 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ 'ਆਜ਼ਾਦ' ਭਾਰਤ ਦੇ 'ਨੇਤਾਵਾਂ' ਨੂੰ ਕਰੜੀ ਟੱਕਰ ਦੇ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ।
ਦਰਅਸਲ ਬੰਬ ਸੁੱਟ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਵੇਂ ਕਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਠੀਕ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਫਰਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੈ ਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਗੋਰਿਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਭੂਰੇ ਹਾਕਮ ਆ ਜਾਣਗੇ। ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ ਹੀ ਕਿਉਂ? ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਕਾਯਲ ਹੋ ਜਾਣਗੇ? ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸਰਲ ਰੇਖਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਇਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਰੂਸੀ ਜਾਂ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਕਰਾਂਤੀ ਤੋਂ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ, ਲਗਭਗ ਅਣਜਾਣ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਵਧ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਉਮੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੀ ਉਹ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਉਲਟਾ ਸ਼ਾਇਦ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗਤੀ-ਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਉਤਾਰ ਜਿਹਾ ਆ ਗਿਆ। ਜੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਰਾਜ-ਕਰਾਂਤੀ ਦੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜਾਂ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਇਸ ਉਮੀਦ ਵਿਚ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨਾਲ ਕਰਾਂਤੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਗ਼ਲਤ ਸ਼ਾਇਦ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਇਕ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੇਣ ਪਿੱਛੇ ਸ਼ਾਇਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਅਮਰ ਬਲਿਦਾਨੀ ਤਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਆਪੀ ਸ਼ਸ਼ਤਰ-ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ। ਫੇਰ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਆਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹੁਕਮਰਾਨਾ, ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਆਦਿ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਨਵਾਂ ਤੇ ਵਚਿੱਤਰ ਆਪਸੀ ਸਮਝੌਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਹੀ ਅੱਗੇ ਲਾਉਣਾ ਤੇ ਵਧਾਉਣਾ ਹੀ ਸਭਨਾਂ ਨੇ ਸੁਖਾਲਾ ਤੇ ਲਾਭਵੰਤ ਮੰਨਿਆਂ। ਜਦੋਂ 1947 ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਸਿਹਰਾ ਗਾਂਧੀ-ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਵੱਝਿਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਭਾਸ਼ ਬੋਸ, ਬਿਸਮਿਲ, ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਪੂਜਣਯੋਗ ਤਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਇਕ ਬਾਗ਼ੀ ਟੁਕੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਖਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਾਲਤੂਕਰਣ ਹੋਇਆ, ਕਮਿਊਸਟਾਂ ਦਾ ਵੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ ਇਕ 'ਬਾਯੋਪਿਕ' (ਜੀਵਨ ਚਿੱਤਰ) ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਚੱਲੇਗਾ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੀ ਫਿਲਮ ਬਣੇਗੀ ਉਸਨੂੰ 'ਸਾਈਕੇਪਿਕ' (ਮੋਨੋਲੋਕ ਚਿੱਤਰ) ਤੇ 'ਪੋਲਿਇਸਟਰੀਪਿਕ' (ਰਾਜਨੀਤੀਹਾਸਕ ਫਿਲਮ) ਵੀ ਹੋਣਾ ਪਏਗਾ।

ਸੰ. ਕੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੇ ਉੱਭਰਣ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਘੱਟ ਹੋਇਆ?

ਖ. ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਬੋਸ ਦਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭੱਜਣ ਤੇ ਜਰਮਨੀ ਜਾ ਕੇ ਇਕ ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ Clamorous figure ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਣ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਸ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਜਰਮਨੀ ਤੋਂ 'ਨੇਤਾਜੀ' ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਦਮੀ ਹਿਟਲਰ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਿਟਲਰ ਜਿਸਨੇ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨੱਕ ਵਿਚ ਦਮ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਬਣਾ ਲਈ ਹੈ—ਤੋ ਇਸਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ 'ਤੇ ਪੈਣਾ ਹੀ ਸੀ। 'ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ੂਨ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਆਂਗਾ'—ਇਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹੀ ਨਾਅਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਰਖਣ ਨੂੰ ਅਤਿ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
1931 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜਨਤਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਉਹ, ਕੁਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ ਉਸਨੇ—ਪਰ ਉਸਦੇ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਅਣਜਾਣੇ ਬੋਸ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਬ ਸ਼ਬਦ ਹਾਈ ਜੈਕ ਕਰ ਲਿਆ—ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਬੋਸ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਸ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਤੁਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ ਬੋਸ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਤੋਂ ਫ਼ਿਲਹਾਲ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਬੇਕਾਰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਦੋਂ ਰੂਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਤੇ ਬੋਸ ਨੂੰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰਲ ਕੇ ਸਾਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਗੇ। ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਵੈਸੇ ਵੀ ਸਾਰੀ ਜਨਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵੰਡ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਹ ਜੰਗ ਖਤਮ ਹੋਈ 1945 ਵਿਚ, ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ 1942 ਦਾ 'ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ' ਵੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਕਾਫੀ Mobilize ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਕਦੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਹਿੰਸਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੋਕ ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੀ ਰਹੇ, ਉਸਦਾ Retaliation ਘੱਟ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਹਿੰਸਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਰਹੀ। ਛੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਸਨ। ਪਰ ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਰਿਆਇਤ 'ਤੇ ਰਿਆਇਤ ਦੇਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਦੇਖ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਨਾਇਕ ਦੀ ਹੈ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਨਤਾ ਇਕ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪੂਜਣ ਤਾਂ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ, ਉਸਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਰਹੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋ-ਲੋਕ ਵਿਚ ਦੋ ਰਖ਼ਣੇ ਬਣਾ ਲਏ ਸਨ—ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਿਤਾ ਬਣਾ ਕੇ ਬਿਠਾਲ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਸੰ. 1931 ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅੰਤ ਵਿਚ ਕਹਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਫੇਰ ਜਨਮ ਲਵਾਂਗਾ'! ਦੂਜਾ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਪਸਤੌਲ 'ਚੋਂ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਦਾ ਦਹਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਜਰਮਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਿਲਹੇਲਮ ਹਿਲਥੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪਿੜ ਵਿਚ ਲੱਥ ਕੇ ਹੀ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ-ਮਰੋੜਨਾ, ਉਹ ਵੀ ਆਰਥਕ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲਾਭ ਲਈ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਨਿਰਾਦਰੀ ਦਾ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਮਸਲਾ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਿਲਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਹੈ?

ਖ. ਅਜਿਹੀ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੋ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਦੀ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੇ। ਫਿਲਮ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਤਵੱਕੋ (ਉਮੀਦ) ਕਰਨਾ ਕਿ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾ ਨਾਇਕ ਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਫਿਲਮ ਕੋਈ ਬਣਾਏਗਾ, ਇੰਜ ਹੋਣ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਆਖ਼ਰ ਤਾਂ ਫਿਲਮ ਇਕ ਕਲਾ ਕ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ ਨੇ, ਵਰਨਾ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਤੇ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਏਗਾ। ਤਿੰਨਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਬੜੀ Liberty ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸ 'ਚੋ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ Distortion ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਦੁਚਿੱਤੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇ ਜਾਂ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇ। ਜੇ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪਾਉਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਤਰਾਜ਼ ਉਦੋਂ ਤੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਕੋਈ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ Fundamentally distort ਨਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਨਹੀਂ, ਵਿਚਾਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਉਸਨੂੰ ਜੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਹ Distortion ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੜੀ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਗੱਲ ਆਖੀ, ਤਾਂ ਇਹ Distortion ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦਾ ਬੜਾ ਸਸਤਾ, ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਫੇਰ ਆਏਗਾ। ਹੁਣ ਇਹ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਤੇ ਫਿਲਮ ਦੇ ਬਾਹਰ ਠੁੱਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਸੱਚਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਏਗਾ ਤਾਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਤੇ ਵਾਮਪੰਥ ਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲਿਆਉਣਾ ਪਏਗਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ Corollary ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਾਮਪੰਥ ਹੀ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸੱਚੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪ੍ਰੇਮੀ, ਇਕ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਨੇ। ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮੰਤਕ, ਇਕ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਦੀ ਅਸਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਉਸਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਦਾ ਵੀ ਕੁਝ ਇਲਾਜ਼ ਦੇਵਗਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਗਨ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਸੰ. ਇਹ ਗੱਲ ਤੁਹਾਡੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧਿਅਨ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਛਿਪਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੇ—ਅਛੂਤ ਸਮੱਸਿਆ, ਸਾਂਪ੍ਰਦਾਇਕ ਦੰਗੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ਼, ਮੈਂ ਨਾਸਤਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਅਨਕਰਤਾ ਵਾਲਾ ਜੋ ਕਿਰਦਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਸੀਨੇਮੈਟਿਕ ਵੈਲਯੂ ਲੱਭਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ? ਸਿਰਫ ਭਾਸ਼ਣਾ ਦੇ ਜਰੀਏ ਕੁਝ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ।

ਖ. ਜਰਮਨ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ 'ਆਉਸਬਿਲਡੁੰਗ' ਯਾਨੀ ਵਿਕਾਸ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੋ ਆਉਸਬਿਲਡੁੰਗ ਹੈ—ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਨਾਂ ਮਾਤਰ ਹੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਪ੍ਰਿਯਤਾ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਭੰਗੜਾ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਕਾਲਪਨਿਕ ਐਪੀਸੋਰਡ ਹੈ। ਇਕ ਮੰਗਣੀ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਾਲਾ ਡਾਂਸ—ਇੰਜ ਹੋਇਆ ਕਿੱਥੇ? ਇਹ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਫੂਹੜ ਦੱਸਣਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਰਅਸਲ ਅਸਲੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਉਹ ਦੱਸ ਦੇਂਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਡਰੀ ਹੋਈ ਸਮਝ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉੱਥੇ ਦਿੱਕਤਾਂ ਨੇ। ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਕ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਚੀਕ ਹੈ। 1931 ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। 76 ਵਰ੍ਹੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਨੇ। ਤੁਸੀਂ ਉਸਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਰਹੇ ਓ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਕੀ ਕਿ ਸੋਵੀਅਤ ਯੁਨੀਅਨ ਦੀ ਕਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰੇਰਤ ਸਨ, ਉਹ ਸਾਂਚਾ ਹੁਣ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਇਕ ਮੌਕਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਫਿਲਮ ਬਣਾਓ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੱਜ ਦੇ ਯੁਗ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਨਵਾਂ ਵਾਮਪੰਥੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਹੋਵੇ।

ਸੰ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਿਉਂ ਹੋਏ ਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਕੇ ਕੀ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇਹ ਫਿਲਮਾ ਕਿੱਥੋਂ ਤਕ ਦਿਖਾਅ ਸਕੀਆਂ ਨੇ?

ਖ. ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵੀ ਹੈ—ਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨੇ ਇਹ ਅਸਫਲ ਵੀ ਹੋਈਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਨ ਵਾਲੇ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਸੁਣਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸੀ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਵਾਮਪੰਥੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਨਾ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਕਦੀ ਵੀ ਅਸੀਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਾਮਪੰਥੀ ਪਿੜ ਵਿਚ ਖਲੋਤਿਆਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕੇ। ਅੱਜ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਹੋਰ ਵੀ ਉਲਝਣਾ ਭਰਿਆ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਉਸਦਾ ਰਾਹ ਨਕਸਵਾਦ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ Endorse ਕਰਨਾ, ਨਕਸਲਵਾਦ ਨੂੰ Endorse ਕਰਨਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਸਾਨ-ਮਜਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਪੂੰਦੀਵਾਦ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਦੇਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ, ਸਭ ਸਹੀ ਨਿਕਲਿਆ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਵਾਮਪੰਥੀ ਜਾਂ ਜਾਗਰੁਕ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਜੋ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਕਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਕਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਲਗ ਅਲਗ ਸਨ—ਇਕ ਤਰੀਕਾ ਲੋਹੀਏ ਦਾ ਸੀ, ਇਕ ਰਾਜਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸੀ, ਇਕ ਭਾਜਪਾਈਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਨਕਸਲਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਰਾਸ ਰੂਟ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।
ਤੁਸੀਂ ਢਿੱਲੀ-ਪੋਲੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਇਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਫਿਲਮ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਫਿਲਮਾ ਅਸਲੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਤੇ ਨਿਆਂ ਕਰਨ ਵੀ ਕਿੱਦਾਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਪਾਸੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਸਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਵਰਤਮਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ਏਨਾ ਉਲਝ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੋਗੇ ਜਿਹੜਾ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਕਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਅਲਗ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣੀ ਪਏਗੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ Continuity ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਫ਼ੌਰਨ ਬਾਅਦ ਦੇ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਸੰ. ਇਹਨਾਂ ਫਿਲਮਾ ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਸੈੱਟਸ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨੇ। ਜਦਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਿਸ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਹਾਲਾਤ ਏਨੇ ਖ਼ਰਾਬ ਸਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮਾਰਚ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਹੋ ਜਾਏਗੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਸੀ ਕਿ 'ਚੰਗਾ ਹੈ, ਗਰਮੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੁੱਜਣ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਮਰ ਜਾਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ।' ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਰੀਰ ਉਸ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੀ ਹੀ ਏਨੀ ਛੋਟੀ। ਦੇਵਗਨ ਦੀ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਮੁੱਛਾਂ ਨੂੰ ਸੈੱਟ ਕਰਕੇ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਦੁੱਧ ਕੱਪੜੇ ਪੁਆ ਕੇ ਸਾਹਵੇਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਖ. ਦਰਅਸਲ ਸਾਡੇ ਆਮ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਿਚ ਯਕੀਨ। ਏਨਾ ਰੌਚਕ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਤੇ ਦਿਖਾਉਣਾ ਕਿ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗੋਲੀਆਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਦਿਓਲ ਦੀ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਹੋ ਹੈ। ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਲੜਾਈ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ Glamorized ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਿਓਲ ਦੀ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਮੌਤ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਕਦੋਂ ਕਿਸ ਗੋਰੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ? ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਗਲੈਮਰਾਈਜ਼ਡ, ਸੁਪਰਮੈਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਵਾਂਗੇ, ਤਦ ਤਕ ਇਹ ਲੋਕ ਮਹਾਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇ ਜਾਣਗੇ।

ਸੰ. ਦੇਵਗਨ ਦੀ ਫਿਲਮ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲੀ। ਇਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਇਹ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਜਿਹੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਭਿੰਡਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆ ਨੇ ਪਰ ਇਕ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀ?

ਖ. ਇਹ ਸਵਾਲ ਬਣਾ Complicated ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਫਿਲਮਾ ਰਲੀਜ਼ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਆਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਕ ਇਕ ਘਰ ਢਾਈ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਕੋਠੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਰੇਕ ਵਾਸੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਸੰਬੰਧੀ NRIs ਨੇ। ਲੱਖਾਂ ਡਾਲਰ ਉੱਥੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਕਨੇਡਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਨੇ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਦੋਂ ਵੀ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਸਨ। ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ, ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵਗ਼ੈਰਾ। ਅਜਿਹੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦਾ, ਜਿਸਨੇ ਵਾਲ ਕਟਵਾ ਲਏ ਹੋਣ, ਹੈਟ ਲੈ ਲਿਆ ਹੋਏ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੈਕੂਲਰ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸਾਫ-ਸਾਫ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਨਾਸਤਕ ਹਾਂ, ਜਿਹੜਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮੇਂ ਵੀ ਵਾਹੇਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਗ੍ਰੰਥੀ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗੁਟਕਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ—ਕਹਿ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਪਾਰੰਪਰੀ ਸਿੱਖ ਕਿੰਜ Adopt ਕਰ ਲੈਣ?
ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਹੋਣਗੇ ਜਿਹੜੇ ਸਾਮਵਾਦੀ ਆਸਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਿਹਾ ਗਲੈਮਰ ਤਾਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਉਸਦਾ ਮੂਲ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਅੱਜ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜਾ ਵੱਸਣ ਦੀ ਕਰੇਜ ਹੈ, ਅੱਜ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਪੰਜਾਬੀਅਤ' ਜਾਂ 'ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਚਰ' ਕਿਹਾ ਤੇ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉਸ ਨਾਲ ਕਦੀ ਸਹਿਮਤ ਨਾ ਹੁੰਦੇ। ਜਿੰਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਹਰ ਗਏ ਨੇ, ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਲੱਖਾਂ ਡਾਲਰ ਭੇਜ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਾਂ ਨਕਾਰ ਰਹੇ ਨੇ। ਜੋ ਦੇਵਗਨ ਦੀ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਗਾਣਾ Significant ਹੈ 'ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਚੱਲੀਏ'। ਅੱਜ ਦੇ NRIs ਲਈ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈ ਉਹ। ਉਸ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ, ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਗਲੈਮਰ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਤਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਕਰ ਕੀ ਰਹੇ ਨੇ?
ਫੇਰ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਨਾ ਭੁੱਲੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਤੇ ਸਿੱਖ ਡਾਯਸਪੋਰਾ ਵਿਚ ਖਾਲਿਸਤਾਨਪ੍ਰਸਤ ਤੱਤ ਹੁਣ ਵੀ ਮੌਜ਼ੂਦ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਨੇ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਦੀ ਵੀ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣ ਸਕਦਾ।

ਸੰ. ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਜੇ 1946 ਵਿਚ ਹੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ Adopt ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਤਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ?

ਖ. ਇਹ ਗੱਲ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੋਂ-ਪਹਿਲ ਜਨਸੰਘ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੁੱਪ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਾਮ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸਨ, ਜਨਸੰਘ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਤਾਂ ਦਿਹਾੜਾ ਤਾਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਉਪਚਾਰਕਤਾ ਵੱਸ। ਉਸਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਉਹ। ਅੱਜ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਆਦਮੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿਚ ਉਹਦੀ 14 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਮੂਰਤੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਲੋਕ ਸਭਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਹੋਰ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਤਾਂ ਛੱਡੋ, ਕੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਸੰਮੇਲਨਾ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ? ਬਿਸਮਿਲ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?...ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਆਜ਼ਾਦ?

ਸੰ. ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਥ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਇਹਨਾਂ ਫਿਲਮਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਏ ਗਏ?

ਖ. ਸਾਰਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਚੱਲਿਆ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਤੱਥ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਫਾਇਲਾਂ ਵਿਚ ਨੇ। ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਫਾਇਲਾਂ ਦੇਂਦੇ ਨਹੀਂ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਣ। ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਖ਼ੈਰ ਉਹ ਤਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਓਵੇਂ ਹੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ Archives ਨੂੰ ਵੀ ਖੰਗਾਲਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਓਨੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਮੁੱਲਅੰਕਨ ਕੀ ਸੀ, ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ।
ਦੇਵਗਨ ਦੀ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਤਾਂ ਏਨਾ ਵੱਡਾ Blunder ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਣੀ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਮਰੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਵਰ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਓਧਰ ਦੇਵਗਨ ਦੀ ਫਿਲਮ ਇਹ ਦੱਸਣ ਵਿਚ ਵੀ ਪਛੜ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰਾਣਾ ਕੇਡਾ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਘਰਾਣਾ ਸੀ। ਇਹੋ ਸਨੀ ਦਿਓਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਕਮੀਆਂ ਨੇ, ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ। ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਾਚਾ ਰੂਸ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਭੱਜ ਕੇ। ਉਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਲੋਕ ਸਮੁੱਚੇ ਅਸਲੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਜਾਂ ਓਨੀ ਸਲਾਹੀਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ।
ਜਾਰਜ ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਏਨੇ Quotation ਲਏ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿਚ; ਏਨੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀਆਂ, ਚੁਣ-ਚੁਣ ਲਿਖੀਆਂ ਨੇ। ਫਰੈਂਚ ਕਰਾਂਤੀ ਦੇ ਗੀਤ 'ਮਾਰਸਈ' ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਉਹ। ਏਨਾ ਜਾਗਰੁਕ ਸੀ ਉਹ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਸਭ ਬੜਾ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਕਰਦਾ ਏ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਮੈਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਇਨਸਟਾਇਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਦੀ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਤੇ ਕਦੀ ਈਸਾ ਮਸੀਹ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਦੋ ਜਣੇ ਉਸਦੀ ਟੱਕਰ ਦੇ ਨੇ—ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਬਿਸਮਿਲ! ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਫਿਲਮ ਬਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ 'ਤੇ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ 'ਤੇ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਵੀ ਹੋ ਤਾਂ ਫੇਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਬਿਸਮਿਲ 'ਤੇ ਵੀ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਹ ਫਿਲਮਾਂ ਚੰਗੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਲੰਮੇ ਕੋਰਟ ਸੀਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕੱਟ ਦੇਂਦੇ, ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੱਟ ਦੇਂਦੇ, ਇਸ ਨਾਲ Negative ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਜਾਨ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਨੇ। Already ! ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤ ਜਿਹੜੀ ਤੁਸੀਂ Masses ਲਈ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ Creatively Censor ਕਰਨੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆ। ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਭੁੱਖ-ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਸੀਨ ਬੜੇ ਘੱਟ ਦਿਖਾਏ ਨੇ।

ਸੰ. ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਕਿੰਜ ਦਿਖਾਇਆ?

ਖ. ਅਜਯ ਦੇਵਗਨ ਦੀ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲਾਹੌਰ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਚਕਾਨਾ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਔਰਤ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਮਨੋਜ ਕੁਮਰ ਨੇ 'ਸ਼ਹੀਦ' ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਨਿਰੂਪਾ ਰਾਏ ਤੇ ਕਾਮਨੀ ਕੌਸ਼ਲ ਆਪਣੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਕਲਾ ਸਮੇਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਨੇ। ਦਿਓਲ ਦੀ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਸਿੰਘ ਅੱਛੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ—ਸਿਰਫ ਪਰਿਵਾਰਕ ਭਾਵੁਕਤਾ ਦੇ ਸਤਰ ਤਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸੰ. ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਕਿੰਜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ?

ਖ. ਤਿੰਨਾ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕਿਸੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਹਾਂ, ਟਾਂਗੇ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰੋਲ ਵਿਚ ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਕਾਰਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਫਾਕਉੱਲਾ ਤਾਂ ਕਾਕੋਰੀ ਦਾ ਹੀਰੋ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪਿੜ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਿਰਫ ਮਨੋਜ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ।
ਅਸਲ ਵਿਚ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਣੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਉਪਰ ਇਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਣੀਆਂ ਸਨ। ਦੇਵਗਨ ਦੀ ਫਿਲਮ ਦੇ ਇਕ ਸੀਨ ਵਿਚ ਦੋ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਨੇ—ਇਕ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੀ। ਅਜਯ ਦੀ ਫਿਲਮ 'ਓਮ' ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਟਾਈਟਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸੰ. ਦੇਵਗਨ ਦੀ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਕਿਹਾੜਾ ਪਾਤਰ ਅਸਲੀਅਤ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ?

ਖ. ਗਾਂਧੀ! ਸੁਰੇਂਦਰ ਰਾਜਨ ਬਣਿਆ ਹੈ ਗਾਂਧੀ। ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿਚ ਉਹ ਲੱਥ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਦੋ-ਮੂੰਹੇਂਪਨ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਜਰੀਏ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਘਾੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਇਰਵਿਨ ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਬੜਾ ਦਿਲਚਸਪ ਹੋਏਗਾ ਕਿ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤਕ ਜਾ ਕੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਜਾਂ ਸਮਰਥਣ ਕੀਤਾ। ਦੇਵਗਨ ਦੀ ਫਿਲਮ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਹਮਦਰਦੀ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ। ਜਦਕਿ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਜੋ ਟਰਿਕ ਅੰਬੇਦਕਰ ਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨਾਲ ਖੇਡੀ, ਉਹੀ ਟਰਿਕ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਖੇਡੀ ਸੀ—ਬਾਕਇਦਾ, ਇਕ ਪੈਟਰਨ ਬਣਾ ਕੇ। ਕਦੀ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ Potential Rivals ਨੂੰ ਟੈਕਲ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਬੜਾ ਦਿਲਚਸਪ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।
ਜੇ ਗਾਂਧੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਲੈਂਦੇ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੁ 'ਤੇ ਰਲ ਕੇ ਲੜਦੇ ਤੇ ਜਿਹੜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਾਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਚੌਰਾ-ਚੌਰੀ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਕੀ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਜਰ ਆਜ਼ਾਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੁਡਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੇ? ਕੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਾਕਈ ਉਹਨਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਇਕ 'ਪੀਸਫੁੱਲ' ਬੰਬ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟ? ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਨੇ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਟਰਾਇਲ ਦਾ ਇਕ ਇਕ ਵਾਕ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਹਾਲੇ ਬੜੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕਾਕੋਰੀ ਕੇਸ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਮੌਜ਼ੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ਾਤ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਉਣ ਲਈ ਸਾਡੀ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ? ਸਾਡੀ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਵੀ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਗਲ਼ੇ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਟਰੈਜਡੀ ਵੀ ਅਕਬਰ ਦੀ ਟਰੈਜਡੀ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ। ਸੈਕੂਲਰ ਹਿੰਦੂ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਡਰ ਸਦਕਾ ਉਸਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਨੇ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਤਾਂ ਨਕਾਰਦੇ ਹੀ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਫਿਲਮਾ ਵਿਚ ਇਕ Discerning ਦਰਸ਼ਕ ਲਈ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਕਸਰਤ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਕੁਛ ਮਸਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚੋ ਇਸ ਉੱਤੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਅਸਫਲ ਹੋਣਾ ਵੀ ਇਕ ਟਰੈਜਡੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਇਕ ਬਿਹਤਰ, ਸਫਲ ਫਿਲਮ ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ।
ਸ਼ਾਮ ਬੇਨੇਗਲ ਨੇ ਨਹਿਰੂ, ਗਾਂਧੀ, ਅੰਬੇਦਕਰ ਆਦਿ 'ਤੇ ਫਿਲਮਾ ਬਣਾਈਆਂ, ਪਰ ਇਹ ਫਿਲਮਾ ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ Dialogue ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀਆਂ। ਤੇ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਭਿਆਨਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਜੋ Generation ਹੈ, ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ Reactionary ਫਿਲਮ ਸਾਵਰਕਰ ਜਾਂ ਸ਼ਯਾਮਾ ਪਰਸਾਦ ਮੁਖਰਜੀ 'ਤੇ ਵੀ ਬਣਾਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲੇਗੀ। ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮੰਨ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ Past ਨਾਲ ਏਨਾ Obsessed ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਏਨੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਭੂਤਕਾਲ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਬੜੀ ਭਿਆਨਕ ਗੱਲ ਹੈ। ਤਾਂ ਕੀ ਉਸਨੂੰ Patriotic (ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ) ਫਿਲਮK ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ Sugar coated pills (ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ) ਹੀ ਚਹੀਦੀਆਂ ਨੇ? ਦੋਵਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਫਿਲਮ ਵਿਚੋਂ ਬੜਾ ਕੁਝ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਡੰਗੋਰੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਯਾਮ ਬੇਨੇਗਲ ਵਰਗੇ ਵਾਮਪੰਥੀ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੋਚੀ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਵੱਲ ਉਂਗਲ਼ ਸਿੰਨ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਕ ਪਾਸੇ ਇਹ ਫਿਲਮਾਂ ਫਲਾਪ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਨੇ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਏਟਨਬਰੋਂ ਦੀ 'ਗਾਂਧੀ' ਆਲ ਟਾਈਮ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਹਿੱਟ ਹੈ। ਬੇਨੇਗਲ ਦੀ ਗਾਂਧੀ, ਬੋਸ, ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਨਹੀਂ ਚੱਲੀਆਂ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਨਿਰਮਾਤਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਤੋਂ ਜਨਤਾ ਉਹੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਸੀ ਪਾਪੁਲਰ ਛਵੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਸੂਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਦੇਵਗਨ ਦੀ ਫਿਲਮ ਸਟਾਰ ਟੀ.ਵੀ. 'ਤੇ ਦਿਖਾਈਏ ਤਾਂ ਏਨੇ ਵਿਗਿਆਪਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਜਿੰਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ 'ਗਾਂਧੀ' ਨੂੰ ਹੁਣ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਨੇ। ਕੀ ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਡੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗੋਰੇ ਨੇ ਫਿਲਮ ਬਣਾਈ ਹੈ?
ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਮੰਮਥਨਾਥ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਦੋਂ ਬੜੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਕੋਰੀ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਸੇ ਲਈ ਫਾਂਸੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ। ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਅੰਡੇਮਾਨ ਨਿਕੋਬਾਰ। ਮੰਮਥਨਾਥ ਗੁਪਤ ਦੀ ਟਰੈਜਡੀ ਇਹ ਹੋਈ ਕਿ 2000 ਵਿਚ ਉਹ ਮਰੇ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ। ਮੈਂ ਮਨੋਂ ਅਪੀਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਮੰਮਥਨਾਥ ਗੁਪਤ ਦੀ ਜਨਮਸ਼ਤੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਮਨਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਸਜ਼ਾ ਕੱਟ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ Extra ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਫਿਲਮਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਹੋਣ ਦਾ ਕਦੀ ਲਾਹਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਮਾਮੂਲੀ ਤੋਂ ਮਾਮੂਲੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਸਿਕ 'ਆਜਕਲ' ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਰਹੇ। ਉਦੋਂ ਆਜਕਲ ਕਿੰਨਾ ਚੰਗਾ ਨਿਕਲਦਾ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ Extra ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ 'ਚੋਂ ਉਭਾਰਨਾ ਪਏਗਾ।

ਸੰ. ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ Encash ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ 'ਹੱਸਦਾ-ਹੱਸਦਾ ਫਾਂਸੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।'

ਖ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਹੋਣਾ, ਕੁਆਰਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਉਸਦਾ ਸ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਾ ਤੇ ਇਕ ਜਿਹੜਾ Subtle Subtext ਤਿੰਨਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਸੀਮਿਤ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਪੁੱਠ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਉਸਨੂੰ 'ਸਮੁੱਚਾ ਭਾਰਤੀ' ਬਣਾਉਂਦੇ ਨੇ। ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਕੋ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਵੀ ਸਨ। ਗ਼ਨੀਮਤ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ 'ਸਰਦਾਰ ਜੀ' ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਧੜੇ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਹੀ ਰਹੇ ਹਮੇਸ਼ਾ। ਪਰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਭੁੱਲ ਵੀ ਜਾਈਏ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਜਿਹੜੀਆਂ ਫਿਲਮਾ ਨੇ ਉਹ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ ਜਿਸਦਾ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ ਕਿ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਈਏ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਸਦੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਨਹੁੰ ਤੇ ਦੰਦ ਤੋੜ ਦੇਈਏ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਭਗਤ ਕ੍ਰਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਮੰਨ ਲਈਏ? ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੂਰੇ ਅਸਲੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਲਈਏ? ਇਸ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਜੋ ਇਹ ਫਿਲਮਾ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਨੇ, ਕੀ ਇਹਨਾਂ ਕੋਲ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਹੱਲ ਹੈ? ਘੱਟੋਘੱਟ ਅਜਯ ਦੇਵਗਨ ਦੀ ਫਿਲਮ ਇਸਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੋਰੇ ਸਾਹਬ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਭੂਰੇ ਸਾਹਬ ਆ ਜਾਣਗੇ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਮਜਦੂਰ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਤੈਅ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਕਿ ਦਰਸ਼ਕ-ਵਰਗ ਬੌਦਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਓਨਾ ਉੱਨਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਗ਼ੈਰ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਲਏ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਕਿਸੇ Left Leader ਉਪਰ ਫਿਲਮ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਮਾਲਕਮ ਐਕਸ ਉੱਤੇ ਬਣੀ, ਦੱਖਣ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਨੇਤਾ ਸੀ ਜ਼ਾਪਾਤਾ, ਉਸ 'ਤੇ ਫਿਲਮ ਬਣੀ, ਜਾਂ ਸਿਮੋਨ ਬੋਲੀਵਾਰ 'ਤੇ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਸਸੋਫ਼ੀ ਸ਼ੋਲ ਨਾਕਮ ਇਕ ਲੜਕੀ ਉੱਤੇ, ਜਿਸਨੇ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਅਜਿਹੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ ਸੀ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚਲਾਈ ਸੀ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਕ ਫਿਲਮ ਬਣੀ ਤਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪੱਖੋਂ ਅਸਹਿਮਤੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਇਕ ਹਿਟਲਰ ਵਿਰੋਧੀ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣਾ ਇਕ ਬਿਲਕੁਲ ਅਲਗ ਗੱਲ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਜਾਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਅਲਗ ਗੱਲ। ਉਸ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਕਲਾਤਮਕ ਜਾਂ ਆਸਥਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਔਜ਼ਾਰ ਨੇ, ਉਹ ਨਾ ਅਜਯ ਦੇਵਗਨ ਕੋਲ ਨੇ, ਨਾ ਸਨੀ ਦਿਓਲ ਕੋਲ। ਅਜਿਹੀ ਫਿਲਮ ਸਿਰਫ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸਦੇ ਬੌਦਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰਿਤਾ ਦੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਪ੍ਰਸਤੁਤਿ ਹੋਏਗੀ। ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾਸ਼ੀਲ ਫਿਲਮਕਾਰ ਫਿਲਮ ਬਣਾਏ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸੁਨੇਹਾ ਪਹੁੰਚੇਗਾ। ਅਜੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ ਉਸਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਨੱਚਦੇ ਹੋਏ, ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਗਲ਼ੇ ਮਿਲਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ—ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ।
--- --- ---

ਬੇਦੀ ਡੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ, ਬਾਜਾ ਰੋਡ, ਜੈਤੋ-1 51202. (ਪੰਜਾਬ)
ਮੋਬਾਇਲ ਨੰ : 94177-30600.