ਦੂਜੀ ਦੁਨੀਆਂ...:: ਲੇਖਕ : ਨਿਰਮਲ ਵਰਮਾ

ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ :


ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ



ਬੜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਖੇਡਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਸ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਛਾਣਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠ ਤੁਰੀ-ਫਿਰਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ। ਬੜੇ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੋਲੇ। ਮੈਂ ਲੰਦਨ ਦੇ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਠਹਿਰਣਾ ਸੀ। ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਮੈਂ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ—ਸਸਤੀ ਰਹਾਇਸ਼ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ।
ਉਹ ਕਾਫੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ।
ਉਹ ਕੁੜੀ ਵੀ ਕਾਫੀ ਗ਼ਰੀਬ ਹੋਵੇਗੀ—ਇਹ ਮੈਂ ਅੱਜ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ। ਉਸਦੇ ਇਕ ਅੱਧਾ-ਉਧੜਿਆ ਸਵੈਟਰ ਪਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਿਰ 'ਤੇ ਕਥਈ ਰੰਗ ਦਾ ਟੋਪ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਨਿਕਲੇ ਹੁੰਦੇ। ਕੰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਨੱਕ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਸਿਰਾ ਵੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਅੰਤਮ ਦਿਨ ਸਨ—ਸਰਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੇ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਦਿਨ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਅਸਲੀ ਸਰਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰੂਰ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।
ਸੱਚ ਕਹਾਂ ਤਾਂ ਠੰਢ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਮੇਰਾ ਕਮਰਾ ਬਰਫ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਵੈਟਰ ਤੇ ਜੁਰਾਬਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ। ਰਜਾਈ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਕੋਟ ਤੇ ਓਵਰ ਕੋਟ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ—ਪਰ ਠੰਢ ਫੇਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੁਕਦੀ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਹੀਟਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਬਾਲਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਲਿੰਗ ਖੁਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।
ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸੰਵਿਆਂ ਸੀ ਤਾਂ ਰਾਤ ਭਰ ਹੀਟਰ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਖਵਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਹਰ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਦੀ ਪੇਟ ਦੀ ਅੱਗ ਜਾਂ ਭੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾਸ਼ਤੇ ਲਈ ਵੀ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਬਚੇ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਹੀਟਰ ਵੱਲੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਠੰਢ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਰਹਿੰਦਾ—ਪਰ ਇਹ ਤਸੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਭੁੱਖਾ ਹੈ ਤੇ ਮੇਜ਼ 'ਤੇ ਪਿਆ ਠਰ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਤੇ ਮੈਂ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਸ਼ੀਤਯੁੱਧ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ।
ਸਵੇਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਂ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਉੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ—ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਮੂਹਰੇ ਲਾਈਨ ਲਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੁੱਢੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਸਨ—ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਬੜੀ ਘੱਟ ਮਿਲਦੀ ਸੀ...ਪਰ ਸਰਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਇਕ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਦੇਖਦਾ—ਮੇਰੇ ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਟੋਕਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਕ-ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਪਿੱਛੋਂ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਚੱਕਰ ਲਾਉਣ ਉੱਥੇ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ...ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਿਲਾਅ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਘੁਰਾੜੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚ ਵਿਘਣ ਪਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਇੰਜ ਹੀ ਉਂਘਦੀ ਹੋਈ ਇਕ ਦੁਪਹਿਰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਸੀ—ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦੀ ਲੰਮੀ ਖਿੜਕੀ ਵਿਚੋਂ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਬਸਤਾ ਇਕ ਬੈਂਚ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਰੁੱਖਾਂ ਪਿੱਛੇ ਛੁਪ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਕੋਈ ਧੁੱਪ ਵਾਲਾ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਏਨੀ ਠੰਢ ਵਿਚ ਉਹ ਕੁੜੀ ਬਾਹਰ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲੀ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਬੈਂਚਾਂ ਖਾਲੀ ਪਈਆਂ ਸਨ...ਤੇ ਉਸ ਦਿਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਖੇਡ ਨੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਇਕੱਲੇ ਖੇਡਦੇ ਨੇ!
ਦੁਪਹਿਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ, ਬੈਂਚ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਬਸਤਾ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਫੇਰ ਰੁੱਖਾਂ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਂ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਕਿਤਾਬ ਤੋਂ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ। ਪੰਜ ਵੱਜਦੇ ਤਾਂ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਗਜਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ। ਘੰਟੇ ਵੱਜਦਿਆਂ ਹੀ, ਉਹ ਕੁੜੀ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੁੰਦੀ, ਦੌੜਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਬੈਂਚ ਉੱਤੇ ਆਣ ਬੈਠਦੀ। ਉਹ ਬਸਤਾ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਆਉਂਦੀ ਇਕ ਔਰਤ ਦਿਖਾਈ ਨਾ ਦਿੰਦੀ। ਮੈਂ ਕਦੀ ਉਸ ਔਰਤ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਰਸ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਸੀ।...ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਬੈਂਚ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ—ਉਹ ਕੁੜੀ ਆਪਣਾ ਸਬਰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਤੁਰਦੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਗੇਟ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤਕ ਦੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਓਹਲੇ ਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ।
ਮੈਂ, ਹਿਚਕਾਕ ਦੇ ਹੀਰੋ ਵਾਂਗ, ਖਿੜਕੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪੈਂਟੋਮਿਮ ਰੋਜ਼ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ਾਇਦ ਸਰਦੀਆਂ ਤਕ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ—ਜੇ ਇਕ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ ਮੌਸਮ ਨੇ ਪਾਸਾ ਨਾ ਪਰਤਿਆ ਹੁੰਦਾ।
ਇਕ ਰਾਤ ਅਚਾਨਕ ਸੁੱਤਿਆਂ-ਸੁੱਤਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਜਾਈ ਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਕੋਟ ਬੋਝ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੇਰੀ ਦੇਹ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਹੋਈ ਪਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਬੁਖ਼ਾਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂ। ਖਿੜਕੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬਾਹਰ ਝਾਕਿਆ, ਤਾਂ ਨਾ ਧੁੰਦ, ਨਾ ਕੋਹਰਾ, ਲੰਦਨ ਦਾ ਆਸਮਾਨ ਨੀਲੀ ਮਖ਼ਮਲੀ ਡੱਬੀ ਵਾਂਗ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਮੜ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹਾਂ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਧੁੱਪ ਨਿਕਲੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਤਕ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਨਾ ਬੈਠ ਸਕਿਆ। ਦੁਪਹਿਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਰੇਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਰੋਜ਼ ਖਾਣਾ, ਖਾਣ ਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਸਸਤਾ ਯਹੂਦੀ ਰੇਸਤਰਾਂ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਡੇਢ ਸ਼ਲਿੰਗ ਵਿਚ ਕੋਸ਼ਰ ਗੋਸ਼ਤ, ਦੋ ਰੋਟੀਆਂ ਤੇ ਬੀਅਰ ਦਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਗਲਾਸ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰੇਸਤਰਾਂ ਦੀ ਯਹੂਦੀ ਮਾਲਕਿਨ, ਜਿਹੜੀ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਥੂਨੀਆ ਤੋਂ ਆਈ ਸੀ, ਇਕ ਉੱਚੇ ਸਟੂਲ 'ਤੇ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਕਾਊਂਟਰ ਉੱਤੇ ਇਕ ਕੈਸ਼-ਬਕਸ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਹੇਠ ਬੈਠੀ ਇਕ ਚਿੱਟੀ-ਕਾਲੀ ਬਿੱਲੀ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਘੁਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤਾ ਪਛਾਣਨ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਮੈਂ ਖਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਓਨੀ ਦੇਰ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਬਿਟਰ-ਬਿਟਰ ਝਾਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਗ਼ਰੀਬੀ, ਠੰਢ ਤੇ ਇਕੱਲੇਪਨ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਬਿੱਲੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਵੀ ਬੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸੋਚਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰੇਸਤਰਾਂ ਖੋਲ੍ਹਾਂਗਾ ਤੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਤਿੰਨ ਬਿੱਲੀਆਂ ਰੱਖਾਂਗਾ।
ਰੇਸਤਰਾਂ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮਰ ਗਈ। ਲੰਮੀ ਮੁੱਦਤ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਿਨ ਘਰੋਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਆਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰਕ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਪਾਰਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਪਈ। ਉਹ ਬੜੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਫੁੱਲ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਘਾਹ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਚੁੱਕੀ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ਾਇਦ ਜੀਸਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਲਿਲੀਜ਼ ਆਫ਼ ਦ ਫੀਲਡ' ਅਜਿਹੇ ਫੁੱਲ, ਜਿਹੜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੇ।
ਉਹ ਬੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਨੇ।
ਮੈਂ ਘਾਹ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰਨ ਲੱਗਿਆ।
ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾੜੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਝੜਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਮੈਂ ਹਲਕਾ-ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੂਟ ਲਾਹ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਘਾਹ 'ਤੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਤੁਰਨ ਲੱਗਿਆ। ਮੈਂ ਬੈਂਚ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਚੀਕ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਕੋਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਕੁੜੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਈ ਤੇ ਮੇਰਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ।
“ਯੂ ਆਰ ਕਾੱਟ,” ਉਸਨੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਜਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।”
ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ।
“ਤੁਸੀਂ ਪਕੜੇ ਗਏ...” ਉਸਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਓਂ।”
ਮੈਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆ, ਘਾਹ ਵਿਚ ਫੁੱਲ ਸਨ, ਕਿਨਾਰੇ ਖ਼ਾਲੀ ਬੈਂਚਾਂ ਸਨ, ਵਿਚਕਾਰ ਤਿੰਨ ਸਦਾ ਬਹਾਰ ਦਰਖ਼ਤ ਤੇ ਇਕ ਮੋਟੇ ਤਣੇ ਵਾਲਾ ਓਕ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕਿਤੇ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।
“ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਤੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ।
“ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ...ਤੁਸੀਂ ਜਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ,” ਬੱਚੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, “ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਦੇਣਗੇ।”
“ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦੇਣਗੇ?” ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
ਉਸਨੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਹੜੇ ਹੁਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਰਗੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਲੰਮੇਂ ਹੱਟੇ-ਕੱਟੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ। ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਜਾਣੇ ਉਸਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਫੰਦੇ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ ਸੀ।
ਕੁਛ ਦੇਰ ਤਕ ਅਸੀਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਆਹਮਣੇ-ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਇਕਟੱਕ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਸਨ—ਉਤੇਜਿਤ ਤੇ ਸਵਾਧਾਨ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਮੇਰਾ ਭੱਜਣ ਦਾ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੁਝ ਢੈਲੀ ਪੈ ਗਈ।
“ਤੁਸੀਂ ਛੁੱਟਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਓਂ?” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਕਿੱਦਾਂ?” ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।
“ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਬੜੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਨੇ।” ਉਸਨੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਹਵਾ ਵਿਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾਅ ਰਹੇ ਸਨ।
“ਖਾਣਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ ਨਹੀਂ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਓ।” ਉਸਨੇ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ, “ਇਹ ਸਿਰਫ ਫੁੱਲ-ਪੱਤੇ ਖਾਂਦੇ ਨੇ।”
ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ ਤੇ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਪੱਤੇ ਖਿੱਲਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਹੇਠਾਂ ਝੁਕਿਆ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਅਹੁਲ ਕੇ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ।
“ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ-ਇੱਥੋਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਏਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਓਥੇ ਜਾਣ ਪਵੇਗਾ।” ਉਸਨੇ ਪਾਰਕ ਦੇ ਫੇਂਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਉੱਥੇ ਮੁਰਝਾਏ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਢੇਰ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ—
“ਠਹਿਰੋ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਆਂ, ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਬਚ ਕੇ ਭੱਜੋਗੇ ਤਾਂ...ਇੱਥੇ ਈ ਮਰ ਜਾਓਗੇ।” ਉਹ ਰੁਕੀ, ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਮਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਓਂ?”
ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ। ਉਹ ਏਨਾ ਗਰਮ ਤੇ ਨਿਖ਼ਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਨ ਸੀ ਕਿ ਮਰਨ ਦੀ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਅਸੀਂ ਫੇਂਸ ਗਏ। ਮੈਂ ਰੁਮਾਲ ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਫੁੱਲ-ਪੱਤੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਆਦਮੀ ਕੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਵਾਪਸ ਮੁੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਚੋਰ ਅੱਖ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਫੀ ਬਿਮਾਰ-ਜਿਹੀ ਬੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਗੰਭੀਰ, ਜਿਹੜੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਨੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਬੁੱਲ੍ਹ ਭਿਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ—ਹੇਠਲਾ ਬੁੱਲ੍ਹ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਜਿਹਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਉਪਰ ਮਿੱਡੀ ਨੱਕ ਬੇਸਹਾਰਾ-ਜਿਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਵਾਲ ਬੜੇ ਛੋਟੇ ਸਨ—ਤੇ ਬੜੇ ਕਾਲੇ। ਗੋਲ ਛੱਲਿਆਂ ਵਿਚ ਧੁਪੀ ਹੋਈ ਰੂੰ ਵਾਂਗ ਵੱਟੇ ਹੋਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੁਹਣ ਲਈ ਮੱਲੋਮੱਲੀ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੂਰੀ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਛੋਹ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ।
“ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਓਂ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ।
“ਕੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ?” ਮੈਂ ਕੋਈ ਗਾਰੰਟੀ, ਕੋਈ ਤਸੱਲੀ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਵਾਰੀ ਉਹ ਮੁਸਕੁਰਾਈ—ਤੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਉਸਦੇ ਦੰਦ ਦੇਖੇ। ਯਕਦਮ ਸਫ਼ੇਦ ਤੇ ਚਮਕੀਲੇ—ਜਿਹੋ ਜਿਹੇ ਅਕਸਰ ਨੀਗਰੋ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।
ਮੈਂ ਉਹ ਪੱਤੀਆਂ ਰੁਮਾਲ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢੀਆਂ, ਚਾਰ ਬਰਾਬਰ-ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ ਤੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਹੇਠ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਮੈਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ—ਕੁਛ ਖ਼ਾਲੀ ਖ਼ਾਲੀ ਜਿਹਾ ਵੀ।
ਮੈਂ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਰੁਮਾਲ ਕੱਢੇ ਤੇ ਉਸ ਬੈਂਚ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਸਦਾ ਬੈਗ਼ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਲੇ ਚਮੜੇ ਦਾ ਬੈਗ ਸੀ। ਅੰਦਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੁੰਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਪਰਲੀ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਅੱਧਾ ਕੁਤਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਓ ਬਾਹਰ ਝਾਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਹ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਗਈ। ਮੈਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਫ਼ਰਾਕ ਦਾ ਇਕ ਕੋਨਾਂ ਝਾੜੀਆਂ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇਕ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਵਾਂਗ ਸ਼ਹਿ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਸੀ—ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਭੁੱਲੇ-ਭਟਕੇ ਰਾਹੀ-ਪਾਂਧੀ ਉੱਤੇ ਝਪਟਣ ਲਈ। ਪਰ ਬੜੀ ਦੇਰ ਪਾਰਕ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਲੰਘਿਆ। ਹਵਾ ਚੱਲਦੀ ਤਾਂ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਹੇਠ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗਦੀਆਂ—ਇਕ ਭੰਵਰ ਵਾਂਗ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਨੱਸਣ ਲੱਗਦੀ।
ਕੁਛ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬੈਂਚ ਕੋਲ ਆਈ, ਇਕ ਛਿਣ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਫੇਰ ਬਸਤੇ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਸਿਓ ਕੱਢਿਆ। ਮੈਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਦੰਦਾਂ ਹੇਠ ਕੁਤਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਿਓ ਦੀ ਕੁਤਰਨ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ।
ਅਚਾਨਕ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੇਰੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪਈ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਬੈਂਚ 'ਤੇ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਹਿੱਲਦੇ ਹੋਏ ਜਬਾੜੇ ਰੁਕ ਗਏ।
“ਇਹ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਐਂ?”
“ਹਾਂ।” ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।
“ਤੇ ਇਹ?”
ਉਸਨੇ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਟਿਕਟ ਵੱਲ ਉਂਗਲ ਸਿੰਨ੍ਹੀ। ਟਿਕਟ ਉੱਤੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਸੁੰਢ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉਪਰ ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚ ਹੱਸਦਾ ਜਿਹਾ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।
“ਤੂੰ ਕਦੀ ਜ਼ੂ ਗਈ ਏਂ?” ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਇਕ ਵਾਰੀ ਪਾਪਾ ਨਾਲ ਗਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਪੇਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਹਾਥੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁੰਢ ਨਾਲ ਉਸ ਪੇਨੀ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਤੋਂ ਚੱਕਿਆ ਸੀ”
“ਤੂੰ ਡਰੀ ਨਹੀਂ?”
“ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂ?” ਉਸਨੇ ਸਿਓ ਕੁਤਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।
“ਪਾਪਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ?”
“ਇਕ ਵਾਰੀ ਆਏ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਫੜ੍ਹੇ ਗਏ।”
ਉਹ ਨਿੱਕਾ-ਜਿਹਾ ਹੱਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਨਾ ਹੋਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਹੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਯਾਦ, ਸੱਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਦਾ ਗਜਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਤ੍ਰਬਕ ਗਏ। ਕੁੜੀ ਨੇ ਬੈਂਚ ਤੋਂ ਬਸਤਾ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ ਜਿਹੜੇ ਚੁੱਪ-ਚੁੱਪ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਬੱਚੀ ਹਰ ਦਰਖ਼ਤ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਛੂਹੰਦੀ ਸੀ। ਕੁਛ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਖ਼ਤ ਹੀ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੋਵਾਂ।
ਉਸਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਪਿੱਛੇ ਭੌਂ ਗਈਆਂ। ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ—ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਔਰਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਦੀ ਨਰਸਾਂ ਵਾਲੀ ਚਿੱਟੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਹਰੀ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਬੱਚੀ ਉਹਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਦੌੜਨ ਲੱਗੀ। ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ—ਇਹ ਉਹੀ ਔਰਤ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਵਿਚੋਂ ਦੇਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਛੋਟਾ ਕੱਦ, ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਥੈਲਾ ਤੇ ਬੱਚੀ ਵਰਗੇ ਹੀ ਕਾਲੇ ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਵਾਲ। ਉਹ ਮੈਥੋਂ ਖਾਸੀ ਦੂਰ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਜਾਂਦੀ ਸੀ—ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਟਕਰਾਹਟ ਦੀ ਇਕ ਆਹਟ-ਜਿਹੀ। ਉਹ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਈ ਸੀ। ਬੱਚੀ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਈ ਸੀ।
ਮੈਂ ਬੂਟ ਪਾਏ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਤੇ ਚਿੱਠੀਆਂ ਜੇਬ ਵਿਚ ਪਾਈਆਂ। ਅਜੇ ਸਮਾਂ ਕਾਫੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਇਕ ਦੋ ਘੰਟੇ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਬਿਤਾਅ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਪਾਰਕ ਦੇ ਜਾਦੂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ। ਆਪਣੀ ਇਕੱਲੀ ਨੁੱਕਰ ਵਿਚ।
ਮੈਂ ਪਾਰਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਗਿਆ। ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰੂੰਭਲਾਂ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਸੁਲਗਣ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਸਮੁੱਚਾ ਪਾਰਕ ਸੋਨੇ ਵਿਚ ਢਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਿਚਕਾਰ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਦਰਿਆ ਸੀ, ਹਵਾ ਵਿਚ ਹਿੱਲਦਾ ਡੋਲਦਾ ਹੋਇਆ।
ਕੌਣ-ਕੌਣ ਹੈ? ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਅ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਤੁਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਰੁਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਆਦਮੀ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੋਂ ਅੰਦਰ—ਤੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਉਹ ਬੁਲਾਵਾ ਹੋਰ ਦਿਨਾਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਰੁਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਅੰਤ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਰੁਕਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਵਾਰੀ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੋਈ ਚੀਕ ਰਿਹਾ ਸੀ-“ਸਟੋਪ, ਸਟੋਪ...!” ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਭੌਂ ਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਕੁੜੀ ਖੜ੍ਹੀ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਹਵਾ ਵਿਚ ਹਿਲਾਅ ਰਹੀ ਸੀ; ਸੱਚ! ਮੈਂ ਫੇਰ ਫੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ—ਦੂਜੀ ਵੇਰ। ਬੇਵਕੂਫ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਵੜ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰੀ ਮਾਂ ਤੇ ਧੀ ਦੋਵੇਂ ਹੱਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਉਹ ਝੂਠੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ। ਉਹ ਦਿਨ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਟਿਕਣੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਉਜਾੜ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਮੇਰੇ ਗੁਆਂਢੀ, ਬੁੱਢੇ ਪੈਨਸ਼ਨੀਏਂ ਲੋਕ, ਹੁਣ ਬਾਹਰ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਆਸਮਾਨ ਏਨਾ ਨੀਲਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਕਿ ਲੰਦਨ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਮੈਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਉਸਦੇ ਹੇਠ ਪਾਰਕ ਹਰੇ ਟਾਪੂ ਵਾਂਗ ਲੇਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ।
ਗ੍ਰੇਤਾ (ਇਹ ਉਹਦਾ ਨਾਂਅ ਸੀ) ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਕਦੀ ਦਿਖਾਈ ਨਾ ਦਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਬੈਂਚ ਉੱਤੇ ਉਸਦਾ ਬਸਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਿਤੇ ਹੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਦੁਬਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਬਚਦਾ ਹੋਇਆ ਆਉਂਦਾ, ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਤੋਂ, ਝਾੜੀਆਂ ਤੋਂ, ਘਾਹ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਹ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ, ਇਕ ਅਦਿੱਖ ਭਿਆਨਕ ਫੰਦਾ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਚੌਕਸੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੇਰਾ ਪੈਰ ਉਸ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਬੌਂਦਲੀ-ਭਵੱਤਰੀ-ਜਿਹੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ। ਮੈਂ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਫੇਰ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ...।
ਇਹ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਇਕ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਸੀ ਇਹ। ਉਸ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਉਸ ਵਿਚ ਬੁਲਾਅ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਡਰਾਮੇ ਦੇ ਇਕ ਐਕਟਰ ਵਾਂਗ। ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਬੁਲਾਅ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਦੁਪਹਿਰ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਬੈਂਚ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ।
“ਹੈਲੋ ਮਿਸੇਜ ਟਾਮਸ...।” ਉਸਨੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਬੜੇ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ ਓਂ—ਇਹ ਮੇਰੇ ਇੰਡੀਅਨ ਦੋਸਤ ਨੇ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੋ।”
ਮੈਂ ਸਿਲ ਪੱਥਰ ਹੋਇਆ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ।
“ਤੁਸੀਂ ਬੈਠੇ ਓਂ? ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਓ।” ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰਤਾ ਝਿੜਕਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ।
ਮੈਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਖ਼ਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ। ਗ੍ਰੇਤਾ ਸਰਕ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਕਿ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਮਿਸੇਜ ਟਾਮਸ ਬੈਠ ਸਕੇ।
“ਤੁਸੀਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ?” ਉਸਨੇ ਖ਼ਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਥੈਲਾ ਦੇਖ ਕੇ ਸਮਝ ਗਈ। ਨਹੀਂ ਮਾ'ਫ਼ ਕਰਨਾਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਮੈਂ ਬੜਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾਂ ਏ। ਇਹਨਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖੋ (ਉਸਨੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ), ਇਹ ਸਵੇਰ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਨੇ, ਮੈਂ ਅਜੇ ਤਕ ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਖਾਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਅ ਸਕੀ—ਤੁਸੀਂ ਚਾਹ ਪੀਓਗੇ ਕਿ ਕਾਫੀ? ਓਅ—ਤੁਸੀਂ ਘਰੋਂ ਪੀ ਕੇ ਆਏ ਓਂ। ਕੀ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ? ਅੱਜ-ਕਲ੍ਹ ਵਿਹਲ ਕਿੱਥੇ ਹੁੰਦੀ ਐ। ਸਵੇਰੇ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਣ ਪੈਂਦੈ, ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ—ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਜਾਣਦੇ ਓਂ। ਮੈਂ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਆਵਾਂਗੀ। ਤੁਸੀਂ ਜਾ ਰਹੇ ਓਂ—”
ਉਸਨੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ। ਮਿਸੇਜ ਟਾਮਸ ਸ਼ਾਇਦ ਜਲਦੀ ਵਿਚ ਸਨ। ਵਿਦਾਅ ਲੈਣ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ। ਸੋ ਮੈਂ ਬੈਂਚ 'ਤੇ ਹੀ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ।
ਕੁਝ ਚਿਰ ਤਕ ਅਸੀਂ ਚੁੱਪ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਫੇਰ ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਤ੍ਰਬਕ ਪਈ।
“ਤੁਸੀਂ ਕੁਛ ਸੁਣ ਰਹੇ ਓਂ?” ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਕੁਹਣੀ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਿਆ।
“ਨਹੀਂ...ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਘੰਟੀ-ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਦੀ ਵੱਜ ਰਹੀ ਏ। ਜ਼ਰਾ ਦੇਖਣਾ, ਕੌਣ ਏਂ?”
ਮੈਂ ਉੱਠ ਕੇ ਬੈਂਚ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਿਆ, ਹੇਠੋਂ ਘਾਹ ਤੋਂ ਇਕ ਟੁੱਟੀ ਟਹਿਣੀ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਹੈਲੋ!”
“ਕੌਣ ਏਂ?” ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਕਾਹਲੀ ਪੈਂਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਮਿਸੇਜ ਟਾਮਸ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਓਅ—ਫੇਰ ਮਿਸੇਜ ਟਾਮਸ।” ਉਸਨੇ ਇਕ ਥੱਕੀ-ਜਿਹੀ ਅੰਗੜਾਈ ਲਈ। ਧੀਮੇਂ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਕੋਲ ਆਈ। ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਟਾਹਣੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹੈਲੋ, ਮਿਸੇਜ ਟਾਮਸ—ਤੁਸੀਂ ਬਾਜ਼ਾਰੋ ਪਰਤ ਆਏ? ਕੀ-ਕੀ ਲਿਆਏ? ਮੀਟ-ਵਾਲਸ, ਫਿਸ਼-ਫਿੰਗਰ, ਆਲੂ ਦੇ ਚਿਪਸ?” ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਚੁਣ-ਚੁਣ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜਾਂ ਦਾ ਨਾਂਅ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ।
ਫੇਰ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ—ਜਿਵੇਂ ਮਿਸੇਜ ਟਾਮਸ ਨੇ ਕੋਈ ਖਾਸ ਗੱਲ ਆਖੀ ਹੋਵੇ। “ਠੀਕ ਏ ਮਿਸੇਜ ਟਾਮਸ, ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਆਈ—ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗੀ। ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਬੱਸ-ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ—ਗੁੱਡ ਬਾਈ ਮਿਸੇਜ ਟਾਮਸ!”
ਉਸਨੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।
“ਮਿਸੇਜ ਟਾਮਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਡਿਨਰ 'ਤੇ ਬੁਲਾਇਆ ਏ—ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰੋਗੇ?”
“ਮੈਂ ਸੰਵਾਂਗਾ।”
“ਪਹਿਲਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਛ ਖੁਆ ਦੇਣਾ...ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਰੋਣਗੇ।” ਉਸਨੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਹੜੇ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ।
ਉਹ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਆਪਣੇ ਖਿੱਲਰੇ ਹੋਏ ਵਾਲ ਠੀਕ ਕੀਤੇ। ਪਾਊਡਰ ਲਾਉਣ ਦਾ ਐਕਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਹਥੇਲਦੀ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ। ਧੁੱਪ ਤੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ।
ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਹੱਥ ਹਿਲਾਇਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ—ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਝੁਰਮੁਟ ਵਿਚ ਗ਼ਾਇਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਈ।
ਇੰਜ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਮਿਸੇਜ ਟਾਮਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਮੈਂ ਬੈਂਚ 'ਤੇ ਲੇਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਮੈਂ ਇਕੱਲ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ। ਪਾਰਕ ਦੀਆਂ ਅਜੀਬ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹਰਦਮ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਇਕ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਦੂਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲੰਦਨ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ—ਉਹ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਜਦ ਕਦੀ ਕੋਈ ਸਫ਼ੇਦ ਟੁਕੜਾ ਸੂਰਜ ਸਾਹਵੇਂ ਅਟਕ ਜਾਂਦਾ, ਤਦ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਹਨੇਰਾ-ਜਿਹਾ ਘਿਰ ਆਉਂਦਾ।
ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਬੈਂਚ 'ਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਖੜਖੜਾਹਟ ਸਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਮੈਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਮਿਸੇਜ ਟਾਮਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਅ ਰਹੀ ਹੈ।
ਮੈਂ ਹੜਬੜਾ ਕੇ ਉੱਠ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ।
ਸਾਹਮਣੇ ਬੱਚੀ ਦੀ ਮਾਂ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਗ੍ਰੇਤਾ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਕੁਝ ਦੁਚਿੱਤੀ-ਜਿਹੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ।
“ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ...” ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਨਮੋਸ਼ੀ-ਜਿਹੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਸੁੱਤੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਏ?”
ਮੈਂ ਕੱਪੜੇ ਝਾੜਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।
“ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਜਲਦੀ ਆ ਗਏ?” ਮੈਂ ਕਿਹਾ। ਉਸਦੀ ਸਫ਼ੇਦ ਪੁਸ਼ਾਕ, ਕਾਲੀ ਬੈਲਟ ਤੇ ਵਾਲਾਂ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਸਕਾਰਫ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੁੰਧਿਆ-ਜਿਹੀ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਉਹ ਹਸਪਤਾਲੋਂ ਸਿੱਧੀ ਇੱਥੇ ਆ ਗਈ ਸੀ।
“ਹਾਂ, ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਆ ਗਈ,” ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਉਂਣ ਲੱਗੀ, “ਛਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਕੰਮ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਮੈਂ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਆਂ।”
ਉਹ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਦੇ ਚੌੜੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਹਿੱਸਾ ਗੁਬਾਰੇ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
“ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿਣ ਆਈ ਸਾਂ—ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਚਾਹ ਪੀਣ ਚੱਲੋ...ਅਸੀਂ ਲਾਗੇ ਈ ਰਹਿੰਦੇ ਆਂ।”
ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਕੋਚ ਜਾਂ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮੁੱਦਤ ਤੋਂ ਜਾਣਦੀ ਹੋਵੇ।
ਮੈਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਬੇਡਸਿਟਰ ਤੋਂ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਤੇ ਪਰਕ ਤਕ ਪਰਿਕਰਮਾਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਲਗਭਗ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਰ੍ਹੇ ਇਕ ਹੋਰ ਦੁਨੀਆਂ ਵੀ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਗ੍ਰੇਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਖਾਂਦੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਸੌਂਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਉਹ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖ ਲੈਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤੀ ਦੂਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਛ ਅਨੋਖਾ-ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਘਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਅਜੀਬ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਉਸਦੇ ਘਰ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰਨਾਂ। ਉਹ ਉਮਰ ਵਿਚ ਖਾਸੀ ਛੋਟੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਆਪਣੇ ਕੱਦ ਕਾਰਕੇ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਕੁਛ ਏਨੀ ਛੋਟੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਭਰਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਗ੍ਰੇਤਾ ਨਾਲ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਸਿਰਫ਼ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਘਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਜ਼ਰਾ ਠਿਠਕੀ।
“ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਨੇੜ ਈ ਰਹਿੰਦੇ ਓਂ?” ਉਹਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਬ੍ਰਾਇਟ ਸਟ੍ਰੀਟ ਵਿਚ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਟਿਊਬ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ।”
“ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣੇ ਕਿਤੇ ਈ ਆਏ ਓਂ?” ਉਹਨੇ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬੜੇ ਘੱਟ ਇੰਡੀਅਨ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।”
ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਉੱਤਰਣ ਲੱਗੀ। ਉਹਦਾ ਘਰ ਬੇਸਮੇਂਟ ਵਿਚ ਸੀ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਪੌੜੀਆਂ ਉੱਤਰ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਬੱਚੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਵੀ ਹਨੇਰਾ ਸੀ। ਬੱਤੀ ਜਗਾਈ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਕੁਰਸੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਮੇਜ਼ ਸੀ। ਲੋੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਲੰਮੀ ਤੇ ਨੰਗੀ—ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਿੰਗ-ਪਾਂਗ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਕੰਧ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਇਕ ਸੋਫਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਇਕ ਰਜਾਈ ਲਪੇਟ ਕੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਮਰਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਖਾਣਾ, ਸੌਣਾ ਤੇ ਮੌਕਾ ਪੈਣ 'ਤੇ—ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਆਓ-ਭਾਗਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ।
“ਤੁਸੀਂ ਬੈਠੋ, ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਚਾਹ ਬਣਾ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਆਂ।”
ਉਹ ਪਰਦਾ ਚੁੱਕੇ ਕੇ ਅੰਦਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਮੈਂ ਤੇ ਗ੍ਰੇਤਾ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਇਕੱਲੇ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਰਕ ਦੇ ਪਤਝੜੀ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਲੱਗੇ ਸੀ। ਪਰ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਨਾ ਕੋਈ ਮੌਸਮ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਮਾਇਆ। ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਬੜੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੀ ਬੱਚੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਜਾਦੂ ਤੇ ਆਤੰਕ ਦੋਵੇਂ ਝੜ ਗਏ ਸਨ।
“ਤੂੰ ਏਥੇ ਸੌਂਦੀ ਏਂ?” ਮੈਂ ਸੋਫੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।
“ਨਹੀਂ, ਏਥੇ ਨਹੀਂ,” ਉਸਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ, “ਮੇਰਾ ਕਮਰਾ ਅੰਦਰ ਏ—ਤੁਸੀਂ ਦੇਖੋਗੇ?”
ਕਿਚਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਕ ਕੋਠੜੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲਾਂ ਸਟੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੋਏਗੀ। ਉਸ ਅੱਗੇ ਇਕ ਨੀਲੀ ਚਿਕ ਲਟਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਚਿਕ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਦੱਬਵੇਂ ਪੈਂਰੀ ਅੰਦਰ ਵੜ ਗਈ।
“ਹੌਲੀ ਦੇਣੇ ਆ ਜਾਓ—ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਏ।”
“ਕੌਣ?”
“ਹਿਸ਼!” ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਕੋਈ ਅੰਦਰ ਹੈ। ਪਰ ਅੰਦਰ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨਾ ਸੀ। ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਹਰੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਚਿਪਕੀਆਂ ਸਨ। ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਮੰਜੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਖਟੋਲੇ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਸੀ! ਸਿਰਹਾਣੇ ਉੱਤੇ ਗੱਦੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਪਟਿਆ ਇਕ ਭਾਲੂ ਲੇਟਿਆ ਸੀ, ਗੁਦੜੀ ਦੇ ਲਾਲ ਵਾਂਗ—
“ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਏ।” ਉਸਨੇ ਘੁਸਰ-ਮੁਸਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ।
“ਤੇ ਤੂੰ?” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੌਂਦੀ?”
“ਇੱਥੇ ਸੌਂਦੀ ਆਂ। ਜਦ ਪਾਪਾ ਇੱਥੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਜੇ ਪਲੰਘ ਉੱਤੇ ਸੌਂਦੇ ਸਨ। ਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪਲੰਘ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰਖਵਾ ਦਿੱਤਾ ਏ।”
“ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ ਉਹ?” ਇਸ ਵਾਰੀ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਧੀਮੀ ਹੋ ਗਈ, ਭਾਲੂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਉਸ ਡਰ ਨਾਲ ਜਿਹੜਾ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।
“ਆਪਣੇ ਘਰ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ—ਹੋਰ ਕਿੱਥੇ?”
ਉਸਨੇ ਜ਼ਰਾ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਤੱਸਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੇਜ਼ ਕੋਲ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੀਆਂ ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ। ਦਰਾਜ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦਾ ਬੰਡਲ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ। ਬੰਡਲ ਉੱਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਲਾਲ ਫੀਤਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਸੀ। ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਲੱਗਾ ਟਿਕਟ ਦਿਖਾਇਆ।
“ਉਹ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਨਕਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ—ਬੜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਦਿਖਾਈ ਸੀ।
ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਸਾਨੂੰ ਬੁਲਾਅ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਕਮਰੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਮੈਂ ਕੁਝ ਪਲ ਉੱਥੇ ਰੁਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਖਟੋਲੇ ਉੱਤੇ ਭਾਲੂ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੈਨੂੰ ਘੂਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਬਿਸਤਰੇ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਇਕ ਛੋਟੀ-ਜਿਹੀ ਵੇਸਿਨੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਸਦਾ ਟੁੱਥ-ਬਰਸ਼, ਸਾਬੁਨ ਤੇ ਕੰਘਾ ਰੱਖੇ ਸਨ।
ਬਿਲਕੁਲ ਮੇਰੇ ਬੈੱਡ ਸੈੱਟ ਵਾਂਗ—ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਬੜੇ ਭਿੰਨ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕਮਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਕਮਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ।
ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦਾ ਬੰਡਲ ਪਿਆ ਸੀ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਡੋਰ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਹਲ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡ ਗਈ ਸੀ।
“ਕਮਰਾ ਦੇਖ ਲਿਆ ਤੁਸੀਂ?” ਉਹਨਾਂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ।
“ਇੱਥੇ ਜੋ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਏ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਮਰਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਏ।” ਉਹ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲ ਆਈ ਸੀ। ਲਾਲ ਛੀਟ ਦੀ ਸਕਰਟ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ-ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਕਾਰਡੀਗਨ। ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸਸਤੀ ਸੈਂਟ ਦੀ ਗੰਧ ਫੈਲ ਗਈ।
“ਤੁਸੀਂ ਚਾਹ ਨਹੀਂ—ਪੂਰੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰਹੇ ਲੱਗਦੇ ਓਂ।” ਮੈਂ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ। ਟੋਸਟ, ਜੈਮ, ਮੱਖਣ, ਚੀਜ਼—ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਏਨੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੋਂ ਦੇਖੀਆਂ ਸਨ।
“ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਕੈਂਟੀਨ 'ਚੋਂ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਆਂ—ਉੱਥੇ ਸਸਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਏ।”
ਉਹ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਹੱਸਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਆਪਣੀ ਥਾਵੇਂ ਡਟੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਬੱਚੀ ਕਿੱਥੇ ਸੀ? ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਚੀਕ-ਚੀਕ ਕੇ ਬੁਲਾਅ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਚਾਹ ਠੰਢੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।
ਉਹ ਸਿਰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਫੇਰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਮੈਂ ਵੀ ਹਾਂ। “ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ—ਉਹ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਹੋਏਗੀ।”
“ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਬਾਗ਼ ਏ?” ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਬੜਾ ਛੋਟਾ-ਜਿਹਾ, ਕਿਚਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ। ਜਦ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸਾਂ, ਉਜਾੜ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤੀ ਸਬਜ਼ੀ ਵੀ ਉੱਗ ਪੈਂਦੀ ਏ।”
“ਤੁਹਾਡੇ ਪਤੀ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ?”
“ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ—ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹੀ ਆਦਤ ਗ੍ਰੇਤਾ ਨੂੰ ਪਈ ਏ...”
ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਹਲਕੀ-ਜਿਹੀ ਥਕਾਣ ਸੀ। ਖਿਝ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀ—ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਥਕਾਣ ਜਿਹੜੀ ਨਰਮ ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਅਛੋਪਲੇ ਹੀ ਜੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
“ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹਾਂ।” ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਹਲਕਾ ਕਰਨਾਂ ਚਾਹਿਆ। ਉਹ ਹੋ ਵੀ ਗਈ। ਹੱਸਣ ਲੱਗੀ।
“ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਏ।” ਉਸਨੇ ਡੁੱਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਓਂ। ਪਰ ਲੰਦਨ ਵਿਚ ਜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।”
ਉਹ ਮੇਜ਼ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਚਨ ਵਿਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਸਿੰਕ ਅੱਗੇ ਖਿੜਕੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਾਗ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਵਿਪਿੰਗ ਵਿਲੋ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਇਕ ਉਲਟੀ ਛਤਰੀ ਦੀਆਂ ਸਲਾਖਾਂ ਵਾਂਗ ਝੂਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਤੌਲੀਆ ਫੜ੍ਹੀ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।
“ਕੀ ਦੇਖ ਰਹੇ ਓਂ?”
“ਤੁਹਾਡਾ ਬਾਗ਼...ਇਹ ਬਹੁਤਾ-ਛੋਟਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।”
“ਛੋਟਾ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਪਰ ਇਸ ਦਰਖ਼ਤ ਨੇ ਸਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਘੇਰ ਰੋਕ ਰੱਖੀ ਏ। ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਕੱਟਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿਦ 'ਤੇ ਅੜ ਗਈ—ਜਿਸ ਦਿਨ ਦਰਖ਼ਤ ਕੱਟਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ।”
ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ—ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਰੋਣਾ ਹੋਵੇ।
“ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ?”
“ਕਹਿੰਦੀ ਕੀ ਸੀ—ਆਪਣੀ ਜ਼ਿਦ 'ਤੇ ਅੜੀ ਸੀ। ਬੜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੀ ਉਸਦੇ ਪਾਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠ ਸਮਰ-ਹਾਊਸ ਬਣਾਵਾਗੇ—ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ, ਇੱਥੇ ਖ਼ੁਦ ਰਹਿਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਨਹੀਂ, ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਗੁੱਡੀਆ ਦਾ ਸਮਰ–ਹਾਊਸ ਬਣੇਗਾ?”
“ਸਮਰ-ਹਾਊਸ?”
“ਹਾਂ, ਸਮਰ-ਹਾਊਸ—ਜਿੱਥੇ ਗ੍ਰੇਤਾ ਆਪਣੇ ਭਾਲੂ ਨਾਲ ਰਹੇਗੀ।”
ਉਹ ਹੱਸਣ ਲੱਗੀ—ਇਕ ਉਦਾਸ ਜਿਹੀ ਹਾਸੀ ਜਿਹੜੀ ਇਕ ਖ਼ਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਦੂਜੀ ਖ਼ਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਚ ਸਮਾਅ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁੰਨੀ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੇਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ—ਪਰ ਗ੍ਰੇਤਾ ਕਿਤੇ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਅਸੀਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਪਰ ਆ ਗਏ। ਲੰਦਨ ਦੀ ਮੈਲੀ ਧੁੱਪ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਿਮਨੀਆਂ 'ਤੇ ਰੀਂਘ ਰਹੀ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਵਿਦਾਅ ਲੈਣ ਲਈ ਮੈਂ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਕੁਝ ਝਿਜਕਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਕਲ੍ਹ ਖ਼ਾਲੀ ਓਂ?”
“ਦੱਸੋ—ਮੈਂ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਈ ਖ਼ਾਲੀ ਹੁੰਨਾਂ।”
“ਕਲ੍ਹ ਐਤਵਾਰ ਏ...” ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ, “ਗ੍ਰੇਤਾ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਏ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਡਿਊਟੀ ਏ, ਕੀ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਛੱਡ ਸਕਦੀ ਆਂ?”
“ਕਿੰਨੇ ਵਜੇ ਆਵਾਂ?”
“ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਆਉਣ ਦੀ ਖੇਚਲ ਨਾ ਕਰਨਾਂ। ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗੀ...ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸੀ 'ਤੇ ਲੈ ਆਵਾਂਗੀ।”
ਮੈਂ ਹਾਮੀ ਭਰੀ ਤੇ ਸੜਕ ਤੇ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਕੁਝ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਪੈਸੇ ਕੱਢੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਨ ਲੱਗਾ। ਅੱਜ ਖਾਣੇ ਦੇ ਪੈਸੇ ਬਚ ਜਾਣਗੇ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਬਚੀ ਹੋਈ ਭਾਣ ਨੂੰ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਘੁੱਟਿਆ ਤੇ ਘਰ ਵਲ ਤੁਰ ਪਿਆ।
ਮੈਂ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਾਹਵੇਂ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ—ਸ਼ਾਇਦ ਸਰਦੀ ਕਰਕੇ। ਧੁੱਪ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੰਦਨ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਧੁੰਦਲਾ-ਜਿਹਾ ਚਾਨਣ ਪੁਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਪੀਲਾ-ਪੀਲਾ ਜਿਹਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਕੇ ਉਹ ਵੀ ਦਲਿੱਦਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ।
ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ੇਦ ਪੁਸ਼ਾਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਰਕ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਉਹ ਤੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਦੀ ਹੋਈ ਗ੍ਰੇਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ ਤਾਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਹੱਥ ਲਹਿਰਾਇਆ, ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਚੁੰਮਿਆਂ ਤੇ ਕਾਹਲੇ ਪੈਰੀਂ ਹਸਪਤਾਲ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਏ।
ਪਰ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਾਹਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਧੀਮੀ ਤੋਰ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈ। ਸਰਦੀ ਨਾਲ ਨੱਕ ਲਾਲ ਸੁਰਖ਼ ਹੋਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪੂਰੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਊਨ ਸਵੈਟਰ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਸਿਰ 'ਤੇ ਉਹੀ ਪੂਰਾਣੀ ਕੈਪ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਦੇਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਉਹ ਨਿਢਾਲ-ਜਿਹੀ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।
“ਚੱਲੀਏ?” ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹਿਆ।
ਉਸਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸਿਰ ਹਿਲਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਨਿੱਕੀ-ਜਿਹੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਪੁੱਛੇਗੀ, ਕਿੱਥੇ—ਤੇ ਫੇਰ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿਆਂਗਾ।
ਪਰ ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤੇ ਅਸੀਂ ਸੜਕ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਾਰਕ ਛੱਡ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਤਾਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਘੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ—ਤੇ—ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ, ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਪੁੜੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹਨੇਰੇ ਟੋਏ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਟਿਊਬ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਉਸਨੇ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੇਖਣ ਲੱਗੀ।
“ਕੀ ਹੁਣੇ ਰਾਤ ਹੋ ਗਈ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਕੈਸੀ ਰਾਤ?”
“ਦੇਖੋ, ਬਾਹਰ ਕਿੰਨਾ ਹਨੇਰਾ ਏ।”
“ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਂ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
ਉਹ ਕੁਝ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ, ਫੇਰ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੀ ਬੋਲੀ, “ਹੇਠਾਂ ਰਾਤ ਏ, ਉਪਰ ਦਿਨ।”
ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੱਸ ਪਏ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੀ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੋਚਿਆ।
ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਉਪਰ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਇਕ ਟੁਕੜਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਫੇਰ ਅਥਾਹ ਸਫ਼ੇਦੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਦਿਨ ਸੁਰੰਗ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।
ਟਿਊਬ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਹ ਰੁਕ ਗਈ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।
“ਰੁਕ ਕਿਉਂ ਗਈ !”
“ਮੈਂ ਬਾਥਰੂਮ ਜਾਣਾ ਏਂ।”
ਮੈਨੂੰ ਦਹਿਸ਼ਤ ਹੋਈ। ਟਾਯਲੇਟ ਹੇਠਾਂ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਬਹੁਤੀ ਦੂਰ ਤਕ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਗੋਦੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਤੇ ਉਲਟੇ ਪੈਰੀਂ ਪੌੜੀਆਂ ਦੇ ਦੌੜਨ ਲੱਗਾ। ਲਾਂਘੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਟਾਯਲੇਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ—ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ—ਮੈਂ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵਾਂ।
“ਚੇਨ ਬੜੀ ਉੱਚੀ ਏ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਤੂੰ ਠਹਿਰ, ਮੈਂ ਖਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਆਂ।”
ਉਸਨੇ ਮੇਰਾ ਕੋਟ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਖਿੱਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਗੋਦੀ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉਦੋਂ ਤਕ ਚੱਕੀ ਰੱਖਿਆ ਜਦੋਂ ਤਕ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਚੇਨ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਟਾਯਲੇਟ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਚਮਤਕਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋਈਏ।
ਅਸੀਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗੇ। ਉਪਰ ਆਏ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਘੁੱਟ ਕੇ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ। ਟ੍ਰਿਫਲਗਰ ਸਕੈਯਰ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਭੀੜ, ਚਾਨਣ, ਸ਼ੋਰ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਡਰ ਗਈ। ਉਹ ਏਨੀ ਡਰ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਹੇਠਾਂ ਲੈ ਜਾਵਾਂ—ਟਿਊਬ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨੇਰਾ ਸੀ।
ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਡਰ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਕੈਯਰ ਦੇ ਅਨੋਖੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਗਵਾਚ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੇ ਹੇਠ ਆ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਕਾਲੇ ਪੱਥਰਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜੇ ਰੱਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਕਬੂਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਣਾ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਖੰਭਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਇਕ ਬੱਦਲ ਵਰਗੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਕਦੀ ਏਧਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਕਦੀ ਓਧਰ—ਸਿਰ ਦੇ ਉਪਰੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਕੋਸੀ-ਜਿਹੀ, ਸਨਸਨਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਫੜਫੜਾਹਟ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਉਹ ਸੁਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਈ ਸੀ।
ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਖ ਬਚਾਅ ਕੇ ਸਕੈਅਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਲਾਲ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਕੈਬਿਨ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਦਾਣੇ ਵਿਕਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਕੱਪ ਦਾਣਿਆਂ ਦਾ ਭਾਅ—ਚਾਰ ਪੇਂਸ। ਮੈਂ ਇਕ ਕੱਪ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਤੇ ਭੀੜ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲੱਗਾ।
ਬੱਚੇ ਖਾਸੇ ਸਨ—ਕਬੂਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘਿਰੇ ਹੋਏ। ਪਰ ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਇਕ ਇੰਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹਿੱਲੀ। ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਿਆ ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੱਪ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਉਹ ਮੁੜੀ ਤੇ ਹੱਕੀ-ਬੱਕੀ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗੀ। ਬੱਚੇ ਅਹਿਸਾਨ ਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਅਪਣਾਅ ਲੈਂਦੇ ਨੇ। ਇਕ ਤੀਜੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸਮੁੱਚੀ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕੱਪ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਖੋਹੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਕੀ ਉਹ ਆਉਣਗੇ?”
“ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਣਗੇ...ਪਹਿਲਾਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਦਾਣਾ ਪਾਉਣਾ ਪਏਗਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ, ਫੇਰ...”
ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ। ਉਹ ਉਸ ਪਾਸੇ ਦੌੜ ਗਈ ਜਿਧਰ ਕੋਈ-ਕੋਈ ਕਬੂਤਰ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਡਰਦਿਆਂ-ਡਰਦਿਆਂ ਹਥੇਲੀ ਅੱਗੇ ਕੀਤੀ। ਕਬੂਤਰ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਝਿਜਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਡਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੂਹ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕੇ। ਨਖ਼ਰੇ ਛੱਡ ਕੇ ਕੋਲ ਆਏ—ਏਧਰ ਉਧਰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਫਟਾਫਟ ਉਸਦੀ ਹਥੇਲੀ ਤੋਂ ਦਾਣੇ ਚੁਗਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਫਰਾਕ ਫੈਲਾਅ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ ਸੀ। ਇਕ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕੱਪ, ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਦਾਣੇ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਖੰਭਾਂ ਦੀ ਸਲੇਟੀ, ਫੜਫੜਾਉਂਦੀ ਛੱਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੇਠ ਢਕ ਲਿਆ ਸੀ।
ਮੈਂ ਬੈਂਚ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਫੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ ਗੋਡਿਆਂ ਤਕ ਆ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬੱਦਲ ਏਨੀ ਹੇਠਾਂ ਝੁਕ ਆਏ ਸਨ ਕਿ ਨੇਲਸਨ ਦਾ ਸਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਕਾਲੇ ਧੱਬੇ ਵਰਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
ਦਿਨ ਬੀਤ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ।
“ਮੈਂ ਇਕ ਕੱਪ ਹੋਰ ਲਵਾਂਗੀ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਹੁਣ ਨਹੀ...” ਮੈਂ ਯਕਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਖਾਸੀ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ ਏ। ਹੁਣ ਚਾਹ ਪੀਆਂਗੇ—ਤੇ ਤੂੰ ਆਈਸਕਰੀਮ ਲਏਂਗੀ।”
ਉਸਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ।
“ਮੈਂ ਇਕ ਕੱਪ ਹੋਰ ਲਵਾਂਗੀ।”
ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਜ਼ਿਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜੀ ਪਛਾਣ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਮੈਥੋਂ ਨਹੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਹੱਥੋਂ ਖ਼ਾਲੀ ਕੱਪ ਲਿਆ ਤੇ ਦੁਕਾਨ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਭੀੜ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਮੇਰੇ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਖਲੋ ਕੇ ਮੈਂ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਪੈਸੇ ਕੱਢੇ। ਚਾਹ ਤੇ ਆਈਸਕਰੀਮ ਦੇ ਪੈਸੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਕੀਤੇ, ਟਿਊਬ ਦੇ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ—ਬਾਕੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਪੇਂਸ ਬਚੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਚਾਹ ਦੇ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਰਲਾ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੱਗੀ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਸ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕੱਪ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਚਲੀ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕਬੂਤਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ ਕਦੀ ਹੱਥਾਂ, ਕਦੀ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਹੱਸੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਪੀਲਾ ਚਿਹਰਾ ਭਖ਼ਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਤੇ ਬਡਰੂਪ-ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਹੱਥ—ਉਹ ਹੱਥ ਜਿਹੜੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਏਨੇ ਨਿਰਜਿੰਦ ਜਿਹੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ—ਹੁਣ ਇਕ ਬੇਚੈਨੀ ਵੱਸ ਕਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਸਨ, ਕਦੀ ਬੰਦ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਛਿਣ ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੀ ਫੜਫੜਾਉਂਦੀ ਮਾਂਸਲ ਧੜਕਨ ਨੂੰ ਦਬੋਚ ਲੈਣਗੇ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ, ਕਦੋਂ ਦਾਣਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕੱਪ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ—ਕੁਝ ਚਿਰ ਤਕ ਹਵਾ ਵਿਚ ਹਥੇਲੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। ਅਚਾਨਕ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ, ਕਬੂਤਰ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮੰਡਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਨੇ। ਉਹ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ।
ਉਹ ਇਕਟੱਕ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਬੈਂਚ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।
“ਹੁਣ ਚੱਲੀਏ?” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਮੈਂ ਇਕ ਕੱਪ ਹੋਰ ਲਵਾਂਗੀ।”
“ਹੁਣ ਹੋਰ ਨਹੀਂ—ਤੂੰ ਦੋ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਏਂ।” ਮੈਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਏ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿੰਨੇ ਪੈਸੇ ਬਚੇ ਨੇ?”
“ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਹੋਰ—ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪਾਂ ਚੱਲਾਂਗੇ।”
ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਦਾਣਿਆਂ ਦੇ ਇਕ ਕੱਪ ਲਈ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬੈਂਚ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਅ ਦਿੱਤਾ, “ਗ੍ਰੇਤਾ ਤੂੰ ਬੜੀ ਜ਼ਿੱਦੀ ਏਂ। ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ।”
ਉਸਨੇ ਠੰਢੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਿਆ।
“ਤੁਸੀਂ ਬੁਰੇ ਆਦਮੀ ਓ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਖੇਡਾਂਗੀ।” ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਤੁਲਨਾਂ ਕਿਸੇ ਅਦਿੱਖ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਖ਼ਾਲੀ-ਜਿਹਾ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਇੰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਸਿਰਫ਼ ਅਕੱਥ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਉੱਤੇ, ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਹੜੀ ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲ ਵਿਚ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ...ਤੇ ਮੈਂ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
ਉਹ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਹੱਥ ਵਿਚ ਦਾਣਿਆ ਵਾਲਾ ਖ਼ਾਲੀ ਕੱਪ ਸੀ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਕੈਪ ਖਿਸਕ ਕੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਚੁੱਪ ਦਾ ਰੋਣ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਹਾਂ ਵਿਚ ਪੁਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਮੈਥੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸਹਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕੱਪ ਲਿਆ ਤੇ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਾਰੀ ਪੈਸਿਆਂ ਨੂੰ ਗਿਣਨਾ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦਾ ਰੋਣਾ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਮੈਥੋਂ ਬੜੀ ਦੂਰ ਸੀ, ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੀ ਫੜਫੜਾਹਟ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੂਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਸੰਨਾਟਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੰਨ੍ਹੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਕੰਬਣੀ ਸੀ—ਜਿਹੜੀ ਮੈਂ ਅੰਤਹੀਣ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਪਰ ਇਸ ਵਾਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਬੜੀ ਦੇਰ ਤਕ ਕੋਈ ਕਬੂਤਰ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਘਬਰਾਹਟ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਘਿਰ ਰਹੇ ਹਨੇਰੇ ਕਰਕੇ—ਉਹ ਨੇੜੇ ਤਕ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹਥੇਲੀ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਕੇ ਦੂਰ ਬੱਚਿਆਂ ਕੋਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੇ ਦਾਣਿਆ ਵਾਲਾ ਕੱਪ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਬੈਂਚ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਈ।
ਉਸਦੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੀ ਡਾਰ ਕੱਪ ਦੇ ਇਰਦ ਗਿਰਦ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਲੱਗੀ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਦਾਣਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕੱਪ ਉਲਟਿਆ ਪਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵੀ ਦਾਣਾ ਨਹੀਂ।
“ਹੁਣ ਚੱਲੀਏ?” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਬੈਂਚ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਏਨੀ ਦੇਰ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਸੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ—ਇਕ ਸਿੱਲ੍ਹੀ-ਜਿਹੀ ਚਮਕ—ਜਿਹੜੀ ਹੰਝੂਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਟ੍ਰਿਫਾਲਗਰ ਸਕੈਅਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਾਯੰਸ ਦਾ ਰੇਸਤਰਾਂ ਸੀ। ਗੰਦਾ ਤੇ ਸਸਤਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ। ਸੜਕ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਜੇਬ ਵਿਚ ਹੱਥ ਪਾ ਕੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨੂੰ ਗਿਣ ਲਿਆ ਸੀ—ਮੈਂ ਉਸ ਲਈ ਦੋ ਟੋਸਟ ਮੰਗਵਾਏ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਚਾਹ। ਆਈਸ ਕਰੀਮ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਹੀ ਬਿਹਤਰ ਸੀ।
ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਰੇਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਆਈ ਸੀ। ਬੜੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਸੰਤਾਪ ਖੁਰਣ ਲੱਗਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਲਗਭਗ ਦੁਬਾਰਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਏ ਸੀ। ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ—ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫੜਫੜਾ ਰਹੀ ਸੀ।
“ਮੈਂ ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਆਦਮੀ ਆਂ!” ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
ਉਸਨੇ ਅੱਖਾਂ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਇਕ ਛਿਣ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ, ਫੇਰ ਬੜੀ ਬੇਚੈਨ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ।”
“ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ?” ਮੈਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, “ਫੇਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ?”
“ਮਿ. ਟਾਮਸ ਨੂੰ—ਉਹ ਬੁਰੇ ਆਦਮੀ ਨੇ। ਇਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਗਈ, ਉਹ ਡਾਂਟ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਮਿਸੇਜ ਟਾਮਸ ਵਿਚਾਰੀ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ।”
“ਓਅ!” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਤੁਸੀਂ ਸਮਝੇ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ?”
ਉਹ ਹੱਸਣ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੱਡੀ ਮੂਰਖਤਾ ਵਾਲੀ ਭੁੱਲ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ—ਤੇ ਉਸਦੀ ਹਾਸੀ ਦੇਖ ਕੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਬੈਠਣ ਲੱਗਾ।
“ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਫੇਰ ਕਦੀ ਆਵਾਂਗੇ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਟੇਮਸ 'ਤੇ ਚੱਲਾਂਗੇ, ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਨੇੜੇ ਈ ਏ।”
“ਕੀ ਉੱਥੇ ਵੀ ਕਬੂਤਰ ਹੋਣਗੇ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਮੈਨੂੰ ਬੁਰਾ ਲੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਛੇੜ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਗਰਮੀਆਂ ਕਾਫੀ ਦੂਰ ਸਨ, ਵਿਚਕਾਰ ਪਤਝੜ ਤੇ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਦਿਨ ਆਉਣਗੇ—ਉਦੋਂ ਤਕ ਮੇਰਾ ਝੂਠ ਵੀ ਪਿਘਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ।
ਅਸੀਂ ਬਾਹਰ ਆਏ ਤਾਂ ਪੀਲਾ-ਜਿਹਾ ਹਨੇਰਾ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੁਪਹਿਰ ਅਜੇ ਬਾਕੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਗਵਾਚੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਕੈਅਰ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਕਬੂਤਰ ਹੁਣ ਵੀ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਹੁਣ ਓਨੇ ਹੀ ਪੈਸੇ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਟਿਊਬ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਵਾਰੀ ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਬੱਚੇ ਇਕ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਨਾ ਸਹੀ, ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਸੁੰਘ ਲੈਂਦੇ ਨੇ।
ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਟ੍ਰੇਨ ਵਿਚ ਬੈਠਾਂਗੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸਮਰ-ਹਾਊਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਾਂਗਾ—ਉਸ ਵਿਲੋ ਬਾਰੇ ਵੀ, ਜਿਹੜਾ ਇਕੱਲਾ ਉਸਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ—ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਸੀ। ਪਰ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸੀਟ 'ਤੇ ਬੈਠਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਿਚਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਟ੍ਰਿਫਾਲਗਰ ਸਕੈਅਰ ਤੋਂ ਇਸਲਿੰਗਟਨ ਤਕ ਕਾਫੀ ਲੰਮਾਂ ਫਾਸਲਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਸਿਰ ਟਿਕਾਅ ਲਿਆ ਤੇ ਸੌਂ ਗਈ।
ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਅੱਧੀ ਵਾਰ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਉਹ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਓਹੋ-ਜਿਹੀ ਹੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਹੋ-ਜਿਹੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਸੀ—ਪਾਰਕ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਘੁਲੀ-ਮਿਲੀ ਤੇ ਪੂਰੀ-ਸੂਰੀ। ਕਬੂਤਰਾਂ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਭਟਕਾਅ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੰਝੂ ਕਦੇ ਦੇ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਉਹ ਓਨੀ ਹੀ ਪੂਰਣ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿੰਨੀ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਤੇ ਉਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ। ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਫੜ੍ਹਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਲੀਨ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਕੁੜੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਪਕੜ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ—ਤੇ ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛੁੱਟੇ ਹੋਣ ਦਾ, ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦਾ, ਭਰਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਛੋਹਣ ਦਾ ਸਾਹਸ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਛੋਹਣ ਲੱਗਿਆ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਹੰਝੂਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗਰਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਕੁਝ ਓਵੇਂ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਪਿੱਛੋਂ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ।
ਉਹ ਜਾਗੀ ਨਹੀਂ। ਟਿਊਬ ਸਟੇਸ਼ਨ ਆਉਣ ਤਕ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੁੱਤੀ ਰਹੀ।
ਉਸ ਰਾਤ ਬਾਰਿਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਹਫ਼ਤਾ ਭਰ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਝੂਠੀ ਗਰਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਪੀਲੀ ਧੁੰਦ ਦੀ ਪਰਤਾਂਜੰਮੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕੁਝ ਦਿਖਾਈ ਨਾ ਦਿੰਦਾ—ਨਾ ਦਰਖ਼ਤ, ਨਾ ਲੈਂਪ ਪੋਸਟ, ਨਾ ਦੂਜੇ ਆਦਮੀ।
ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦਿਨ ਯਾਦ ਨੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕੰਮ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਲੰਦਨ ਵਿਚ ਉਹ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਨੌਕਰੀ ਸੀ। ਕੰਮ ਬੜਾ ਸੀ, ਪਰ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਕ ਪੱਬ ਵਿਚ ਕਾਊਂਟਰ ਪਿੱਛੇ ਸੱਤ ਘੰਟੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਬੀਅਰ ਤੇ ਲਿੰਗਰ ਦੇ ਗਲਾਸ ਧੋਣੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਪਿਅਕੱੜ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਤਕ ਮੈਂ ਕਿਧਰੇ ਬਾਹਰ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਘਰ ਪਰਤਦਾ ਤੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਢੈਅ ਜਾਂਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣਾ ਬਦਲਾ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ, ਮੀਂਹ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਘੜੀ ਦੀ ਟਿਕ-ਟਿਕ ਵਾਂਗ ਲਗਾਤਾਰ ਜ਼ਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਭਰਮ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਬਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੀਂਹ ਦੀ ਟੱਪ-ਟੱਪ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਪਰ ਇਕ ਦਿਨ ਆਕਾਸ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ—ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਨੀਲ ਡੁੱਬੀ ਫਰਾਕ ਵਰਗਾ। ਦੇਖ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਮੈਨੂੰ ਪਾਰਕ ਦੇ ਦਿਨ ਯਾਦ ਆ ਗਏ, ਯਹੂਦੀ ਰੇਸਤਰਾਂ ਦੀ ਬਿੱਲੀ ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ ਮਿਸੇਜ ਟਾਮਸ। ਉਹ ਮੇਰੀ ਛੁੱਟੀ ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਤੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।
ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਥੇ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਪਾਰਕ ਖ਼ਾਲੀ ਪਿਆ ਸੀ। ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿੱਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੂੰਗੜੇ-ਜਿਹੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਰਦੀ ਦੀ ਅਫਵਾਹ ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਭਾਰੂ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ।
ਮੈਂ ਦੁਪਹਿਰ ਤਕ ਉਡੀਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਗ੍ਰੇਤਾ ਕਿਤੇ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ—ਨਾ ਬੈਂਚ ਉੱਤੇ, ਨਾ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਾਰਕ ਦਾ ਪੀਲਾ, ਪੱਤਝੜੀ ਚਾਨਣ ਫਿੱਕਾ ਪੈਣ ਲੱਗਾ। ਪੰਜ ਵਜੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਗਜਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਫਾਟਕ ਵੱਲ ਭੌਂ ਗਈਆਂ। ।
ਕੁਝ ਚਿਰ ਤਕ ਕੋਈ ਦਿਖਾਈ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਾਟਕ ਦਾ ਲੋਹੇ ਦਾ ਹੈਂਡਲ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਲਾਲ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ, ਉਹਨੂੰ ਘਰ ਜਾਣ ਲਈ ਪਾਰਕ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪਏਗਾ, ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਮੈਂ ਭਟਕਦੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਕਦੀ ਫਾਟਕ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਤੇ ਕਦੀ ਸੜਕ ਵੱਲ। ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੀ ਡਿਊਟੀ ਅੱਜ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਘਰੇ ਹੀ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ।
ਸੜਕ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਜਗ ਪਈਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਅਜੀਬ-ਜਿਹੀ ਘਬਰਾਹਟ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਉਡੀਕ ਦਾ ਅੰਤ ਆਣ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਟਾਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂ। ਮੈਂ ਬੈਂਚ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ—ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਵਧੇਰੇ ਆਸਾਨ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਫਾਟਕ ਕੋਲ ਸਰਸਰਾਹਟ ਜਿਹੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ, ਸਫ਼ੇਦ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਕਾਹਲੇ ਕਦਮੀਂ ਪਾਰਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਗਡੰਡੀ ਉੱਤੇ ਤੁਰੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖਿਆ। ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਇਦ ਧੁੰਦ ਦੇ ਧੁੰਦਲੇ ਕਾਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕਦੀ।
ਮੈਂ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।
“ਮਿਸੇਜ ਪਾਰਕਰ!” ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ।
ਉਹ ਅਟਕ ਗਈ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ-ਜਿਹੀ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗੀ। “ਤੁਸੀਂ ਏਥੇ ਕਿਵੇਂ?” ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕੀ।
“ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਆਂ।” ਮੈਂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ।
ਉਹ ਹੱਕੀ ਬੱਕੀ ਜਿਹੀ ਹੋਈ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਸਕੀ। ਮੈਂ ਕੁਝ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ ਤੇ ਸਹਿਜ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ, “ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਏਨੀ ਦੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ? ਪੰਜ ਦਾ ਗਜਰ ਤਾਂ ਕਦੋਂ ਦਾ ਵੱਜ ਗਿਆ ਏ?”
“ਪੰਜ ਦਾ ਗਜਰ?” ਉਸਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੰਜ ਵਜੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਓ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਓਅ!” ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂ।
“ਤੁਸੀਂ ਲੰਦਨ ਵਿਚ ਈ ਸੀ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਮੈਨੂੰ ਕੰਮ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਏਨੇ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਿਆ। ਗ੍ਰੇਤਾ ਕੈਸੀ ਏ?”
ਉਹ ਝਿਜਕੀ—ਇਕ ਨਿੱਕੀ-ਜਿਹੀ ਝਿਜਕ, ਜਿਸਦੇ ਕੁਛ ਵੀ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ—ਪਰ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਘੁਸਮੁਸੇ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਅੱਪਸ਼ਕੁਨ ਵਰਗੀ ਲੱਗੀ।
“ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ...”
“ਉਹ ਠੀਕ ਏ ਨਾ?”
“ਹਾਂ, ਠੀਕ ਏ,” ਉਸਨੇ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਆਏ ਸਨ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ।”
ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਕੁਝ ਸੀ ਉਹ ਠਹਿਰ ਜਿਹਾ ਗਿਆ—ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸੀ, ਉਸ ਠਹਿਰਾਅ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬਾਹਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਦੀ ਏਨੀ ਸਫ਼ਾਈ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖਿਆ।
“ਕਦੋਂ ਦੀ ਗੱਲ ਏ?”
“ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੁਸੀਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਟ੍ਰਿਫਾਲਗਰ ਸਕੈਅਰ ਗਏ ਸੀ—ਉਸਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਈ ਉਹ ਆਏ ਸਨ...ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਓਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਕੰਮ ਮਿਲ ਗਿਆ ਏ।”
“ਤੇ ਤੁਸੀਂ?” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਏਥੇ ਇਕੱਲੇ ਰਹੋਗੇ?”
“ਮੈਂ ਅਜੇ ਕੁਛ ਸੋਚਿਆ ਨਹੀਂ।” ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੀ ਸਿਰ ਚੁੱਕਿਆ, ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਹਲਕੀ-ਜਿਹੀ ਕੰਬਣੀ ਸੀ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਿਚ ਬੱਚੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ—ਉਪਰ ਉਠਿਆ ਹੋਇਆ ਬੁੱਲ੍ਹ ਤੇ ਸਿੱਲ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਹਵਾ ਵਿਚ ਉੱਡ ਰਹੇ ਕਬੂਤਰਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਹੋਈ।
“ਤੁਸੀਂ ਕਦੀ ਘਰ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਣਾ...” ਉਹਨੇ ਵਿਦਾਅ ਮੰਗੀ ਤੇ ਮੈਂ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਬੜੀ ਦੂਰ ਤਕ ਉਹਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤਕ ਬੈਂਚ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਉਪਰ ਤਾਰੇ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗੇ। ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਲੰਦਨ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਏਨੇ ਤਾਰੇ ਦੇਖੇ ਸਨ, ਸਾਫ਼ ਚਮਕੀਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਰਿਸ਼ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧੋ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।
“ਇਟ ਇਜ਼ ਟਾਈਮ ਡੀਅਰ!”
ਪਾਰਕ ਦੇ ਚੌਕੀਦਾਰ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਹੇਕ ਲਾਈ। ਉਹ ਗੇਟ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਖੜਕਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਰਕ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਟਾਰਚ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਉਹ ਹਰ ਬੈਂਚ, ਝਾੜੀ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਹੇਠ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਰਹਿ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ—ਕੋਈ ਗਵਾਚਿਆ ਹੋਇਆ ਨਿਆਣਾ, ਕੋਈ ਸ਼ਰਾਬੀ, ਕੋਈ ਘਰੇਲੂ ਬਿੱਲੀ।
ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਗੇਟ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਅਚਾਨਕ ਹਵਾ ਆਈ। ਇਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਦਰਖ਼ਤ ਸਰਸਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਤੇ ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਇਕ ਅਸੀਮ ਤਾੜਨਾ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ—'ਸਟਾਪ...ਸਟਾਪ...' ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਥਾਵੇਂ ਰੁਕ ਗਏ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦੇਖਿਆ; ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼; ਨਾ ਕੋਈ ਖੜਾਕ—ਸਿਰਫ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਝੂਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਕ ਅੱਧ ਕਮਲੀ, ਖੁੱਥੜ ਜਿਹੀ, ਨੰਗੀ ਸ਼ੰਕਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜਾਗੀ ਕਿ ਇੱਥੇ ਹੀ ਬੈਠ ਜਾਵਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਫੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਹੁਣ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਸ ਵਾਰੀ ਅੰਤਿਮ ਤੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ...
“ਇਟ ਇਜ਼ ਕਲੋਜਿੰਗ ਟਾਈਮ!” ਚੌਕੀਦਾਰ ਨੇ ਇਸ ਵਾਰੀ ਬੜੀ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ। ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਜੁਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕੀ ਮੈਂ ਉਹੀ ਆਦਮੀ ਹਾਂ, ਜਿਹੜਾ ਹੁਣੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਬੈਂਚ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ।
ਇਸ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੁੜਿਆ। ਪਾਰਕ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਮੇਰਾ ਗਲ਼ਾ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਦੇਹ ਥੋਥੀ-ਜਿਹੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਪਾਰਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੱਬ ਦੀ ਲਾਲਟੈਨ ਝੂਲ ਰਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਪਰਸ ਕੱਢਿਆ, ਪੈਸੇ ਗਿਣਨ ਲਈ। ਪੁਰਾਣੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦੀ ਇਹ ਆਦਤ ਅਜੇ ਵੀ ਬਾਕੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੂਰੇ ਦੋ ਪੌਂਡ ਨੇ—ਤੇ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਲਈ ਲਿਆਇਆ ਸੀ।
--- --- ---
ਬੇਦੀ ਡੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ, ਬਾਜਾ ਰੋਡ, ਜੈਤੋ-151202. ( ਪੰਜਾਬ )
ਮੋਬਾਇਲ ਨੰ : 94177-30600.

ਅੰਤਰ...:: ਲੇਖਕ : ਨਿਰਮਲ ਵਰਮਾ

ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ :
ਅੰਤਰ...
ਲੇਖਕ : ਨਿਰਮਲ ਵਰਮਾ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ


ਬੱਸ ਵਿਚੋਂ ਉੱਤਰ ਕੇ ਉਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਚੌਰਾਹੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਹਮਣੇ ਟਾਊਨ ਹਾਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਸੀ—ਲੰਮੀ ਤੇ ਡਰਾਵਨੀ ਜਿਹੀ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਤੇ ਲੰਮੀਆਂ, ਮੈਲੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਧੁੱਪ ਹੋਰ ਵੀ ਮੈਲੀ ਦਿਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਜ਼ਰਾ ਹਟ ਕੇ ਕੁਝ ਦੁਕਾਨਾਂ ਸਨ—ਇਕ ਪੱਬ, ਇਕ ਨਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਦੋ ਜਨਰਲ ਸਟੋਰ। ਅੱਗੇ ਛੋਟਾ-ਜਿਹਾ ਸਕਵੇਅਰ ਸੀ।
“ਆਖ਼ਰੀ ਬੱਸ ਕਿੰਨੇ ਵਜੇ ਜਾਏਗੀ?” ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਬੱਸ ਦੇ ਕੰਡਕਟਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਆਇਆ ਸੀ।
“ਦਸ ਵਜੇ...” ਕੰਡਕਟਰ ਨੇ ਚਲਵੀਂ-ਜਿਹੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਓਵਰ ਕੋਟ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਬੀਅਰ ਕੱਢ ਲਈ।
ਉਹ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵੱਲ ਤੁਰ ਆਇਆ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਿਆ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਪਰਾਗ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ, ਜਾਂਦਾ ਸੀ—ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਇਕੋ-ਜਿਹੇ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਟਾਊਨ ਹਾਲ, ਚਰਚ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਕਵੇਅਰ ਤੇ ਇਕ ਖ਼ਾਲੀ-ਜਿਹਾ ਉਨੀਂਦਾਪਨ।
ਹਵਾ ਠੰਢੀ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਈ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਡਫਲ ਬੈਗ ਵਿਚੋਂ ਮਫ਼ਲਰ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਦਸਤਾਨੇ ਉਸਦੇ ਕੋਟ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਸਨ। ਉਹ ਅਜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਉਸਦੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਸਲੀਪਿੰਗ ਕਿਟ ਸੀ। ਜੇ ਕਿਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਬੱਸ ਨਾ ਫੜ੍ਹ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਸੌਂ ਜਾਏਗਾ ਉਹ। ਉਸਨੂੰ ਹੋਟਲ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬਾਹਰ ਸੌਣਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ—ਜੇ ਠੰਢ ਬਹੁਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਜਦੋਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਮੋਰਾਵੀਆ ਗਈ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਬਾਹਰ ਸੁੱਤੇ ਸਨ। ਇਕੋ ਸਲੀਪਿੰਗ ਕਿਟ ਵਿਚ। ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਮੋਰਾਵੀਆ ਘੁੰਮ ਲਏ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਉਸਨੂੰ ਬਾਹਰ ਸੌਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਹੋਟਲ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਬੱਚਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੀਅਰ 'ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
ਉਹ ਕੁਝ ਚਿਰ ਤਕ ਪਿਛਲੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਮਫ਼ਲਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲ਼ੇ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਦੁਆਲੇ ਲਪੇਟ ਲਿਆ। ਠੰਢ ਕਾਫੀ ਹੈ—ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਪਰ ਉਹ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਉਹ ਬੜਾ ਡਰ ਗਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗੀ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ...ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ। ਹੁਣ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਉਸਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
ਉਹ ਕੁਝ ਚਿਰ ਤਕ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਟੋਰ ਸਾਹਵੇਂ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ, ਸ਼ੋ ਵਿੰਡੋ ਵਿਚ ਗੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ, ਫੇਰ ਕੁਝ ਸੋਚ ਕੇ ਅੰਦਰ ਲੰਘ ਆਇਆ।
ਦੁਕਾਨ ਵਿਚ 'ਸੈਲਫ ਸਰਵਿਸ' ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਾਊਂਟਰ ਹੇਠੋਂ ਇਕ ਟੋਕਰੀ ਕੱਢ ਲਈ। ਦੋਵੀਂ ਪਾਸੀਂ ਲੰਮੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਵੱਡੇ ਟੀਨ ਤੇ ਡੱਬੇ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਇਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਤਾਜੇ ਫਲ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਦੇ। ਉਸਨੇ ਆੜੂ ਤੇ ਅਨਾਨਾਸ ਦੇ ਦੋ ਟਿਨ ਟੋਕਰੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਲਏ। ਅੱਧਾ ਕਿੱਲੋ 'ਸਲਾਮੀ' ਤੇ ਫਰੈਂਚ ਪਨੀਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਟਿੱਕੀਆਂ ਵੀ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਵਾ ਲਈਆਂ। ਉਸਨੂੰ 'ਫਰੈਂਚ ਚੀਜ਼' ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਬੜਾ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਉਹ ਉਸਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸੌਂਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਕ ਚੂਹੇ ਵਾਂਗ ਉਸਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਕੁਤਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।
ਸਟੋਰ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਯਾਦ ਆਇਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਮੁੜ ਕੇ 'ਲੀਪਾ' ਦਾ ਇਕ ਪੈਕੇਟ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ। ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਸਿਗਰਟ ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ—ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ।
ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਡਫਲ ਬੈਗ ਵਿਚ ਪਾ ਲਿਆ। ਸਟੋਰ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਸ-ਜਿਹੀ ਲੱਗੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਸਮਾਂ ਕਾਫੀ ਹੈ—ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ। ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ—ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਛੋਟੀ ਬੀਅਰ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਸਕਵੇਅਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੱਬ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਉਹ ਬੈਠਿਆ ਨਹੀਂ। ਬਾਰ ਦੇ ਕਾਊਂਟਰ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ।
“ਇਕ ਛੋਟੀ ਬੀਅਰ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। ਬਾਰਮੈਨ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆਂ ਇਕ ਮਗ ਬੀਅਰ-ਨਲ ਹੇਠ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਮਗ ਵਿਚ ਝੱਗ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬਾਹਰ ਤਿਲ੍ਹਕਣ ਲੱਗੀ, ਉਦੋਂ ਉਸਨੇ ਟੂਟੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਕ ਮੈਲੇ ਤੌਲੀਏ ਨਾਲ ਮਗ ਸਾਫ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਉਸਨੇ ਮਗ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਾਇਆ। ਬੀਅਰ ਕੁਸੈਲੀ ਤੇ ਗੁਣਗੁਣੀ-ਜਿਹੀ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਬੁਰੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ। ਬਾਰਮੈਨ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਾਸੇਜ਼ ਕੱਢ ਕੇ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਪੱਕੀ ਉਮਰ ਦਾ ਆਦਮੀ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂ ਤੈਰ ਰਹੇ ਸਨ।
“ਤੁਸੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਓ, ਹਸਪਤਾਲ ਕਿਸ ਪਾਸੇ ਐ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਬਾਰਮੈਨ ਨੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇਖਿਆ, ਫੇਰ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸਦੀ ਸਲੀਪਿੰਗ ਕਿਟ ਉੱਤੇ ਅਟਕ ਗਈਆਂ—“ਪਰਾਗ ਤੋਂ ਆਏ ਓ ਕਿ...?”
ਉਸਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਅ ਦਿੱਤਾ।
ਉਹ ਜ਼ਰਾ ਸ਼ੱਕੀ-ਜਿਹੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ।
“ਟਾਊਨ ਹਾਲ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਹੱਥ...ਸਮਿੱਟਰੀ ਤੋਂ ਜ਼ਰਾ ਅੱਗੇ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਕੀ ਬਹੁਤੀ ਦੂਰ ਏ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਉਸਨੇ ਅੱਧੀ ਕੁਤਰੀ ਹੋਈ ਸਾਸੇਜ ਨੂੰ ਅਸ਼ਲੀਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਪਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—“ਇਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ...” ਉਸਨੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ।
ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ, ਤਿੰਨ ਕਰਾਊਨ ਦਾ ਨੀਲਾ ਨੋਟ ਕਾਊਂਟਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਬਕਾਇਆ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤਿਆਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ।
ਬਾਹਰ ਬਸੰਤ ਦਾ ਚਮਕੀਲਾਪਨ ਸੀ...ਓਹੋ-ਜਿਹਾ ਬੋਝਲ ਨਹੀਂ, ਜਿਹੋ-ਜਿਹਾ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ...ਇਕ ਹਲਕਾ ਧੁੰਦਲਾ-ਜਿਹਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਹੜਾ ਲੰਮੀ ਸਰਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦਸ ਮਿੰਟ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਤੇਜ਼-ਤੇਜ਼ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਹੁਣ ਓਨੀ ਘਬਰਾਹਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿੰਨੀ ਬੱਸ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਬੀਅਰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਨੂੰ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਕਵੇਅਰ ਛੱਡਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਇਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਵਾ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਦੂਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਟ੍ਰੈਕਟਰ ਦੀ ਘੁਰ-ਘੁਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਭਿਣਭਿਣਾਹਟ ਵਾਂਗ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਸਮਿਟਰੀ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਉਸਨੇ ਸਿਗਰਟ ਲਾਈ, ਫੇਰ ਡਫਲ ਬੈਗ ਨੂੰ ਇਕ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਦੂਜੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਲਮਕਾਅ ਲਿਆ। ਸਮਿਟਰੀ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਬਰਵਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਡੁੱਬਦੀ ਹੋਈ ਧੁੰਪ ਵਿਚ ਝਿਲਮਿਲਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੱਚੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਪਿਘਣ ਨਾਲ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਦਲਦਲ ਜਿਹੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮੋਟਰਾਂ-ਲਾਰੀਆਂ ਤੇ ਟਰਕਾਂ ਦੇ ਟੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਪੈਂਟ ਦੇ ਪਹੁੰਚੇ ਚੜ੍ਹਾ ਲਏ—ਉਸਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਖੁਸ਼ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਪਰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਰਾਗ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵੇਲੇ ਉਸਨੂੰ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦੋ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਰਹੇਗੀ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਪਰਾਗ ਆਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ।
ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਗੇਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਛੋਟੀ-ਜਿਹੀ ਪਹਾੜੀ ਉਪਰ ਉਸਦੀ ਇਮਾਰਤ ਕਿਸੇ ਕਾਲਜ ਹੋਸਟਲ ਵਰਗੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ—ਓਨੀ ਹੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼। ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਜਿਹੜਾ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਨੰਗਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਉਸਨੇ ਪੈਂਟ ਦੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੇਠਾਂ ਕੀਤੇ ਤੇ ਮੋੜ ਲਏ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਆਇਆ। ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਲੰਮਾਂ ਕਾਰੀਡੋਰ ਸੀ। ਵਿਚ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁਲਦਸਤੇ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਕਾਰੀਡੋਰ ਦੇ ਖੰਭਿਆਂ ਦੀ ਟੇਢੀ ਛਾਂ, ਜਾਂਦੀ ਧੁੱਪ ਵਿਚ, ਵਿਛੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਪੌੜੀਆਂ ਕੋਲ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਡੈਕਸ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਉਪਰ ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਈਨ ਬੋਰਡ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਔਰਤ ਨਰਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਉਹ ਕੁਝ ਝਿਜਕਦਾ ਹੋਇਆ ਡੈਕਸ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ।
ਨਰਸ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪਿੱਛੋਂ ਸਿਰ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।
“ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਓ?”
ਉਸਨੇ ਨਾਂਅ ਦੱਸਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਉਹ ਨਰਸ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਨਰਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਵਿਚ ਇਕ ਔਰਤ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਤੱਸਲੀ-ਜਿਹੀ ਹੋਈ।
ਉਸਨੇ ਡੈਕਸ ਦੀ ਦਰਾਜ਼ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਲਿਸਟ ਕੱਢੀ।
“ਮੈਟਰਨਿਟੀ ਵਾਰਡ ਵਿਚ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਉਹ ਇਕ ਛਿਣ ਲਈ ਛਿਛੋਪੰਜ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ, ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਮੱਥੇ ਦਾ ਪਸੀਨਾ ਪੂੰਝਿਆ।
“ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਆਂ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਓ?” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਿਸਟ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ।
“ਮੈਟਰਨਿਟੀ ਵਾਰਡ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ।” ਨਰਸ ਨੇ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।
“ਉਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਏ, ਅਜੇ ਤਕ ਅਸੀਂ ਵਿਆਹੇ ਨਹੀਂ ਆਂ...।” ਉਸਨੇ ਡੇਸਪੇਰਟ ਹੋ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਫੇਰ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਣ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਰਥਹੀਣ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਮੂਰਖਤਾ ਭਰਪੂਰ ਵੀ।
ਨਰਸ ਨੇ ਕੁਝ ਅਜੀਬ ਰੁੱਖੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੀ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਪਿੱਛੇ ਸਮੇਟ ਲਏ।
“ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਖਿਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਠਰਿਆ ਜਿਹਾ ਤੌਲਖ਼ਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਡੈਕਸ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜੀ ਲਿਸਟ ਕੱਢ ਲਈ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਨਾਂਅ ਪੁੱਛਿਆ।
ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
“ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ, ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸਰਜੀਕਲ ਵਾਰਡ।” ਉਸਨੇ ਸਰਸਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਈ।
ਉਹ ਗੇਲਰੀ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸਨ। ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜੁਪਾਨੋ (ਲੰਮੀ ਸਕਰਟ) ਵਿਚ ਬਿਸਤਰਿਆਂ 'ਤੇ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਰੱਸੀਆਂ 'ਤੇ ਨਾਈਲਾਨ ਦੀਆਂ ਜੁਰਾਬਾਂ, ਬ੍ਰੇਸਿਅਰ ਤੇ ਅੰਡਰ ਵੀਅਰ ਸੁੱਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਵਾ ਵਿਚ ਇਕ ਖੱਟੀ, ਗਿਲਗਿਲੀ ਜਿਹੀ ਗੰਧ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਅਕਸਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਦੇਹਾਂ ਜਾਂ ਕੱਪੜਿਆਂ 'ਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਹੇ ਦੀ ਰੇਲਿੰਗ ਨਾਲ, ਰੇਤ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਲਾਲ ਨੀਲੀਆਂ ਬਾਲਟੀਆਂ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ-ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ; ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਰਜੀਕਲ ਵਾਰਡ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਿਆ। ਇਕ ਲੰਮੇ ਕਦ ਦਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਆਦਮੀ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਲੰਮਾਂ ਸਫ਼ੇਦ ਕੋਟ ਤੇ ਪਾਜਾਮਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਇੱਥੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
“ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਏਂ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਉਸਨੇ ਫੇਰ ਨਾਂਅ ਦੱਸਿਆ।
“ਅੱਛਾ...ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਏਥੇ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਪਏਗਾ।” ਉਸਨੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸਲੀਪਿੰਗ ਕਿਟ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ।
ਉਸਨੇ ਸਲੀਪਿੰਗ ਕਿਟ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ।
“ਇਸ ਵਿਚ ਕੀ ਏ?” ਉਸਨੇ ਉਸਦੇ ਡਫਲ ਬੈਗ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।
ਉਸਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਬੈਗ ਲਾਹ ਕੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਸਰਸਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਬੈਗ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਡੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੀ ਹੱਸ ਪਿਆ।
“ਸੋ...ਯੂ ਆਰ ਦਿ ਮੈਨ।” ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਕਿਹਾ।
“ਕੀ ਮਤਲਬ?”
“ਕੁਛ ਨਹੀਂ...” ਉਹ ਫੇਰ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ 'ਤੇ ਉਤਰ ਆਇਆ ਸੀ।
“ਬੈੱਡ ਨੰਬਰ 17...ਸਿਰਫ਼ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ। ਉਹ ਅਜੇ ਖਾਸੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਏ।” ਉਸਨੇ ਰੁੱਖੇ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ—“ਤੁਸੀਂ ਅੰਦਰ ਜਾ ਸਕਦੇ ਓ।”
ਪਰ ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਤਕ ਡਫਰ ਬੈਗ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੜੀ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ।
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਇਕ ਖ਼ਾਲੀ ਵਹੀਲ-ਚੇਅਰ ਪਈ ਸੀ। ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਡਾ ਹਾਲ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਿਊਬੀਕਲ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਲੰਮੇ ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ ਦੇ ਪਰਦੇ ਲਟਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਕਿਊਬੀਕਲ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਮੱਧਮ ਜਿਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਟਿਮਟਿਮਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਸਟਰੇਚਰ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਰੂੰ ਤੇ ਗੰਦੀ ਪੱਟੀ—ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਨਰਸ ਕਾਹਲ ਵਿਚ ਚੁੱਕਣਾ ਭੁੱਲ ਗਈ ਸੀ।
ਉਹ ਅੰਦਰ ਆ ਗਿਆ। ਸਲੀਪਿੰਗ ਕਿਟ ਲਾਹੁਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਤਾਰਾਂ ਨੰਬਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਦਰ ਠੋਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ...ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ।
ਪਹਿਲੇ ਛਿਣ ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।
ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਬਿਸਤਰਾਸੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸਮਤਲ ਤੇ ਸਫ਼ੇਦ। ਉਪਰ ਦੋ ਲੰਮੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸਫ਼ੇਦ ਸਨ। ਇਹ ਪਤਾ ਲਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ ਕਿ ਸਿਰਹਾਣਾ ਕਿਸ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਉਤਾਰ ਚੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਕ ਛਿਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਉਹ ਖ਼ਾਲੀ ਹੈ।
ਉਹ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਚਾਦਰ ਵਿਚੋਂ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਫੇਰ ਅੱਖਾਂ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਫੇਰ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਉਸਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਸਰ ਗਈ। ਉਹ ਪਛਾਣ ਗਈ ਸੀ।
ਉਸਨੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਟੂਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਭਰਿਆ ਇਕ ਕੱਪ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।
“ਤੂੰ ਪੀਤਾ ਨਹੀਂ?” ਉਸਨੇ ਝੁਕ ਕੇ ਕਿਹਾ।
“ਬਾਅਦ ਵਿਚ...ਇਸਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖ ਦਿਓ।”
ਉਸਨੇ ਸਟੂਲ ਬਿਸਤਰੇ ਕੇ ਕੋਲ ਖਿਸਕਾ ਲਿਆ।
“ਕਦੋਂ ਆਏ?”
“ਹੁਣੇ, ਕੁਛ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ...”
ਉਸਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਜਾਮਨੀ ਰੰਗ ਦੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਲਿਪਸਟਿਕ ਦੀ ਲਾਈਨ ਟੁੱਟ ਗਈ ਸੀ।
“ਕਦ ਹੋਇਆ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਸਵੇਰੇ...। ਆਪਣਾ ਕੋਟ ਲਾਹ ਦਿਓ।” ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਕੋਟ ਤੇ ਡਫਲ ਬੈਗ ਲਾਹ ਕੇ ਸਟੂਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਖਿੜਕੀ ਬੰਦ ਸੀ। ਹੇਠਾਂ ਉਸਦਾ ਸੂਟਕੇਸ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਉਹ ਪਰਾਗ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਿਆਈ ਸੀ।
“ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਨਹੀਂ...ਉਹਨਾਂ ਕਲੋਰੋਫਾਰਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਕੁਛ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਕੁਛ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣਾ...ਤੂੰ ਮੰਨਦੀ ਨਹੀਂ ਸੈਂ।” ਉਸਨੇ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ।
“ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਉਣ ਲਈ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਏ...ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਏਥੇ ਆਂ।”
ਉਹ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਝੁਕ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਉਸਦੇ ਭੂਰੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆਂ...ਫੇਰ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ। ਕਮਰੇ ਦੀ ਗਰਮੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਬਿਲਕੁਲ ਠੰਢਾ ਸੀ। ਉਹ ਚੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਸਿਰਹਾਣੇ ਤੇ ਸਿਰ ਸਿੱਧਾ ਰੱਖੀ ਲੇਟੀ ਰਹੀ।
“ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਖ਼ਸ਼ ਓਂ?” ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੜੀ ਧੀਮੀ ਸੀ।
“ਆਪਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਸਾਂ” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਹਾਂ...ਪਰ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਓ?”
“ਤੂੰ ਜਾਣਦੀ ਏਂ...ਇਹੀ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਠੀਕ ਸੀ...ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ।”
ਚਾਦਰ ਉਸਦੀ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਖਿਸਕ ਆਈ। ਉਸਨੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਨਾਈਟ ਸ਼ਰਟ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫੁੱਲ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸਦੀ ਦੇਹ ਵਿਚ ਮਿੱਠਾ-ਜਿਹਾ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੁਭ ਰਹੇ ਸਨ।
“ਇਹ ਕੀ ਏ?” ਉਸਨੇ ਡਫਲ ਬੈਗ ਵਲ ਦੇਖਿਆ।
“ਕੁਛ ਨਹੀਂ...। ਮੈਂ ਕੁਛ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇੱਥੋਂ ਖ਼ਰੀਦ ਲਈਆਂ ਸਨ।” ਉਹ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬੈਗ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ ਲੱਗਾ—ਆੜੂ ਤੇ ਅਨਾਨਾਸ ਦੇ ਟਿਨ, ਸਲਾਮੀ, ਫਰੇਂਚ ਪਨੀਰ, ਲੀਪਾ ਦਾ ਪੈਕੇਟ।
“ਤੂੰ ਇਕ ਪਨੀਰ ਹੁਣੇ ਲਵੇਂਗੀ?”
“ਨਹੀਂ...ਬਾਅਦ ਵਿਚ।” ਉਹ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ।
“ਇਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਤੈਨੂੰ ਖਾਣ ਪੀਣ ਵੱਲੋਂ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਓਥੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ?”
“ਨਹੀਂ...ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਏਂ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਕੁਝ ਚਿਰ ਤਕ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਲੇਟੀ ਰਹੀ। ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਛੋਟੇ ਸਨ...ਸਿਰਹਾਣੇ ਨਾਲ ਰਗੜੀਂਦੇ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਵੀ ਚਿਪਕ ਗਏ ਸਨ। ਪਿੱਛਲੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲੀ ਸ਼ੇਡ ਵਿਚ ਰੰਗਵਾ ਲਿਆ ਸੀ—ਸਿਰਫ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ। ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤੇ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗੇ। ਫੇਰ ਉਹ ਫੇਰ ਹੌਲ- ਹੌਲੀ ਭੂਰੇ ਹੋ ਚੱਲੇ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੁਣ ਵੀ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਕਾਲਾ ਸ਼ੇਡ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
“ਤੈਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਏ?” ਉਸਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ। “ਨਹੀਂ...” ਉਸਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਫੇਰ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਚਾਦਰ ਹੇਠ ਘਸੀਟ ਲਿਆ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੇਟ 'ਤੇ ਲੈ ਗਈ।
“ਕੁਛ ਫਰਕ ਲੱਗਦਾ ਏ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਉਸਦੇ ਨੰਗੇ, ਗਰਮ ਪੇਟ 'ਤੇ ਪਿਆ ਰਿਹਾ।
“ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ਼ ਤਾਂ ਨਹੀਂ?”
“ਨਹੀਂ।” ਉਹ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੀ ਹੱਸ ਪਈ। “ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਹਲਕਾ-ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਏ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ।” ਉਸਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ...ਉਸਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੁੱਖੀ ਲਿਪਸਟਿਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਬਾਹਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ।
“ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਬੋਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਏ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੁਛ ਕਿਹਾ ਸੀ?”
“ਨਹੀਂ...ਪਰ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਏਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣੀ।”
“ਤੈਨੂੰ ਕਾਫੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਏ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਹਲਕਾ-ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਏ।”
“ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਜਲਦੀ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ...ਪਰ ਤੂੰ ਟਾਲਦੀ ਰਹੀ।”
“ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਗੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਠੀਕ ਕਹਿੰਦੇ ਓਂ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇਖਣ ਲੱਗਾ।
“ਤੁਸੀਂ ਬੁਰਾ ਮੰਨ ਗਏ?” ਉਹ ਕੁਹਣੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗੀ।
“ਨਹੀਂ...ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।” ਉਸਨੇ ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪਲੋਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ।
“ਦੋਖੋ...ਹੁਣ ਕੋਈ ਫਿਕਰ ਨਹੀਂ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੁਣ ਮੈਂ ਠੀਕ ਆਂ।”
“ਪਰ ਤੂੰ ਹੁਣ ਵੀ ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਏਂ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੀ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਉਸਦੇ ਕੋਟ ਦੇ ਬਟਨ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ।
“ਤੁਸੀਂ ਸਵੈਟਰ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਅੱਜ ਬਹੁਤੀ ਸਰਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਕੁਝ ਚਿਰ ਤਕ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਵਿਚਕਾਰ ਨਰਸ ਆਈ ਸੀ। ਉਹ ਬਲੌਂਡ ਸੀ ਤੇ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਖਾਸੀ ਖ਼ੁਸ਼ਮਿਜਾਜ਼ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਫੇਰ ਬਿਸਤਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਈ।
“ਤੈਨੂੰ ਅਜੇ ਇੰਜ ਨਹੀ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।” ਨਰਸ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਸਿਰਹਾਣੇ 'ਤੇ ਟਿਕਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਉਸ ਦੇਖਿਆ।
“ਇਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤਾ ਸਟ੍ਰੇਨ ਪਾਉਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।”
“ਮੈਂ ਕੁਛ ਦੇਰ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
ਨਰਸ ਨੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਵੱਲ ਮੁੜੀ ਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ—“ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਹਲਕਾ-ਜਿਹਾ ਮਜ਼ਾਕ ਸੀ। ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇਖਣ ਲੱਗਾ। ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਹ ਰੁਕ ਗਈ।
“ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਰੂੰ ਕਾਫੀ ਹੈ ਨਾ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਹਾਂ, ਧੰਨਵਾਦ ਸਿਸਟਰ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। ਨਰਸ ਬਾਹਰ ਚਲੀ ਗਈ।
“ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਰਾ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮ ਜਾਓ।” ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੀ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਸਿਰਹਾਣੇ ਹੇਠੋਂ ਕੁਝ ਕੱਢ ਰਹੀ ਸੀ।
“ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਚਲਾ ਜਾਣਾ...” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਨਹੀਂ, ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਭੂਆਂ ਲਓ।”
ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਕੰਧ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗਾ। ਉਸਨੂੰ ਬੜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਯਾਦ ਆ ਗਈਆਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਚੋਂ ਉਠ ਕੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਉਸਦੇ ਸਕਰਟ ਦੀ ਸਰਸਰਾਹਟ ਸੁਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
“ਬੱਸ...ਠੀਕ ਏ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
ਉਸਨੇ ਸਟੂਲ ਮੋੜ ਕੇ ਉਸਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਕੋਲ ਸਰਕਾ ਲਿਆ। ਹਵਾ ਵਿਚ ਹਲਕੀ-ਜਿਹੀ ਗੰਧ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਕਲੋਰੋਫਾਰਮ ਦੀ ਗੰਧ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਚਾਨਕ ਪਲੰਘ ਹੇਠ ਚਿਲਮਚੀ 'ਤੇ ਜਾ ਪਈਆਂ...ਉਸ ਵਿਚ ਖ਼ੂਨ ਵਿਚ ਰੰਗੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਖ਼ੂਨ ਉਸਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀ ਹੋ ਸਕਿਆ।
“ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਹੁਣ ਵੀ...” ਉਹ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਰੁਕ ਗਿਆ।
“ਨਹੀਂ...ਹੁਣ ਬੜਾ ਘੱਟ ਆ ਰਿਹਾ ਏ।”
ਉਸਨੇ ਝੁਕ ਕੇ ਚਿਲਮਚੀ ਨੂੰ ਪਲੰਘ ਹੇਠ ਖਿਸਕਾ ਦਿੱਤਾ।
“ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਸਿਗਰਟ ਹੈ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਲੇਟ ਗਈ।
ਉਸਨੇ ਲੀਪਾ ਦੀ ਡੱਬੀ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਸਿਗਰਟ ਕੱਢ ਕੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਲਏ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਤੀਲੀ ਨਾਲ ਸੁਲਗਾਇਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਉਸਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
“ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਸਿਗਰਟ ਪੀ ਸਕਦੀ ਏਂ?”
“ਨਹੀਂ...ਪਰ ਕੋਈ ਦੇਖਦਾ ਨਹੀਂ।” ਉਸਨੇ ਇਕ ਲੰਮਾ, ਡੁੰਘਾ ਸੂਟਾ ਖਿੱਚਿਆ। ਧੂੰਆਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਵੇਲੇ ਉਸਦੀਆਂ ਨਾਸਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਫਰਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚਿਲਮਚੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
“ਮੈਂ ਪੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।” ਇਕ ਪਤਲੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਉਸਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਥਿਰਕ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਚਿਲਮਚੀ ਵਿਚੋਂ ਸਿਗਰਟ ਕੱਢ ਕੇ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿਗਰਟ ਦੇ ਇਕ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਉਸਦੀ ਲਿਪਸਟਿਕ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜੰਮਿਆਂ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ।
“ਤੂੰ ਹੁਣ ਇਕ ਪਨੀਰ ਲਏਂਗੀ?”
“ਨਹੀਂ...ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੁਣ ਜਾਣ ਚਾਹੀਦਾ ਏ।”
“ਮੈਂ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਅਜੇ ਸਮਾਂ ਹੈ।”
ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਲੰਮੀਆਂ, ਭੂਰੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਉਸਦੇ ਪੀਲੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਮੋਮ ਦੀ ਗੁਡੀਆ ਵਰਗੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
“ਤੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆ ਰਹੀ ਏ...?” ਉਸਨੇ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਨਹੀਂ...” ਉਸਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਪੋਲਾ-ਪੋਲਾ ਪਲੋਸਣ ਲੱਗੀ।
“ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਆਓਗੇ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ।
“ਸੁਣੋ...ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਸਕਾਂਗੇ।” ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਹਲਕੀ-ਜਿਹੀ ਹੈਰਾਨੀ ਸੀ।
“ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਏ...” ਉਸਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਘੁੱਟਦਿਆਂ ਕਿਹਾ—“ਪਿਛਲੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਟਲੀ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਾਂ...ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।”
“ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।” ਉਸਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ—“ਹੁਣ ਕੋਈ ਝੰਜਟ ਨਹੀਂ...।”
ਉਸਨੂੰ ਫੇਰ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੁਝ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਉਹ ਮੁਸਕੁਰਾ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਉਦੋਂ ਉਸਦਾ ਮਨ ਫੇਰ ਉਲਝ ਗਿਆ।
ਕਾਰੀਡੋਰ ਵਿਚ ਵਹੀਲ-ਚੇਅਰ ਦੇ ਪਹੀਆਂ ਦੀ ਚਰਮਰਾਹਟ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ...ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਕਿਊਬੀਕਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਚੀਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੇ ਪਰਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅੰਦਰ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬੈਠਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਈ ਸੀ।
ਉਸਨੇ ਘੜੀ ਦੇਖੀ ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਓਵਰ ਕੋਟ ਪਾਉਣ ਲੱਗਾ।
“ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ...” ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਕਿਹਾ।
ਉਸਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ-“ਤੂੰ ਸਮਝੀ ਜੋ ਮੈਂ ਕਿਹੈ?”
“ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਚੀਜਾਂ ਖਾਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ।” ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਵਾਕ ਦੁਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੀ ਹੱਸ ਪਏ।
ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਮਫ਼ਲਰ ਗਲੇ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਲਿਆ। ਖ਼ਾਲੀ ਡਫਲ ਬੈਗ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਲਮਕਾਇਆ ਤੇ ਸਟੂਲ ਤੋਂ ਉਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।
“ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਜਾਓਗੇ?”
“ਹਾਂ, ਪਰ ਕਲ੍ਹ ਮੈਂ ਏਸੇ ਵੇਲੇ ਆਵਾਂਗਾ” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਪਲਕਾਂ ਝਪਕਾਏ ਬਗ਼ੈਰ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ।
“ਏਧਰ ਆਓ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
ਉਹ ਸਿਰਹਾਣੇ ਕੋਲ ਝੁਕਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਚਾਦਰ ਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੱਟ ਲਿਆ।
“ਕੋਈ ਆ ਜਾਵੇਗਾ।” ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੀ ਕਿਹਾ।
“ਆ ਜਾਣ ਦਿਓ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਬਸੰਤ ਦੀ ਰਾਤ ਝੁਕ ਆਈ ਸੀ। ਹਵਾ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ-ਜਿਹੀ ਗੰਧ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਠੰਢੀ ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਉਸ ਤੰਗ, ਲੋੜ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਗਰਮ ਕਿਊਬੀਕਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਬਾਹਰਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਪਨ ਬੜਾ ਆਨੰਦਦਾਈ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਘੜੀ ਦੇਖੀ। ਅਜੇ ਦਸ ਮਿੰਟ ਬਾਕੀ ਸਨ। ਉਸਨੂੰ ਹਲਕੀ-ਜਿਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਕਿ ਉਹ ਪਰਾਗ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਬੀਅਰ ਪੀ ਸਕੇਗਾ।

ਕੁਝ ਦੇਰ ਤਕ ਉਹ ਪਲੰਘ 'ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚੀ ਪਈ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹਸਪਤਾਲ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੀ ਉਠੀ। ਖਿੜਕੀ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਹਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਉਸ ਛੋਟੇ-ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਜਗਮਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਨੂੰ ਪਰਾਗ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹੋਸਟਲ ਦਾ ਕਮਰਾ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਈ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਲੰਮੀ ਮੁਦਤ ਬੀਤ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕੁਝ ਚਿਰ ਉੱਥੇ ਅਹਿੱਲ-ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ। ਮੈਟਰਨਿਟੀ ਵਾਰਡ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੀਂਰਿਆਉਂਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਫੇਰ ਸਭ ਪਾਸੇ ਚੁੱਪ ਵਾਪਰ ਗਈ ਸੀ।
ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬਿਸਤਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਸੂਟਕੇਸ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਤੌਲੀਆ ਕੱਢਿਆ। ਫੇਰ ਉਸ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਾਇਆ, ਲਪੇਟਿਆ—ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਛੱਡ ਗਿਆ ਸੀ। ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਕੋਲ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਚਕਰਾਉਣ ਲੱਗਿਆ। ਸਟੂਲ 'ਤੇ ਲੀਪਾ ਦਾ ਪੈਕੇਟ ਹੁਣ ਵੀ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਕ ਸਿਗਰਟ ਸੁਲਗਾਇਆ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦਾ ਸਵਾਦ ਫੇਰ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਬੁਝਾ ਕੇ ਉਹ ਪਲੰਘ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਈ। ਇਕ ਛੋਟਾ-ਜਿਹਾ ਗਰਮ ਹੰਝੂ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਇਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵਗਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਗਵਾਚ ਗਿਆ, ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ। ਉਹ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੁੱਤੀ ਰਹੀ ਸੀ।
--- --- ---
ਬੇਦੀ ਡੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ, ਬਾਜਾ ਰੋਡ, ਜੈਤੋ-151202. ( ਪੰਜਾਬ )
ਮੋਬਾਇਲ ਨੰ : 94177-30600.

ਡੇਢ ਇੰਚ ਉੱਚੇ :: ਲੇਖਕ : ਨਿਰਮਲ ਵਰਮਾ

ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਡੇਢ ਇੰਚ ਉੱਚੇ :: ਲੇਖਕ : ਨਿਰਮਲ ਵਰਮਾ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ

ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਏਸੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਆ ਸਕਦੇ ਓ; ਜਗ੍ਹਾ ਕਾਫੀ ਏ। ਅਖ਼ੀਰ ਇਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦੀ ਵੀ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਜਗ੍ਹਾ ਏ? ਨਹੀਂ...ਮੈਨੂੰ...ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਵੀ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਓ। ਮੈਂ ਆਪ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਆਂ...ਆਦਮੀ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਏ ਤੇ ਚੁੱਪ ਵੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਏ...ਇਹ ਬੜੇ ਘੱਟ ਲੋਕ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਇੰਜ ਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਵਾਂ। ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ...ਤੁਸੀਂ ਅਜੇ ਜਵਾਨ ਓ। ਤੁਹਾਡੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਦੇ ਅਰਥ ਨੇ, ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਏ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ। ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਤੁਸੀਂ ਛੋਟੇ ਮੱਗ ਵਿਚ ਪੀ ਰਹੇ ਓ। ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਜੇ ਆਦਤ ਨਹੀਂ ਪਈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਈ ਪਛਾਣ ਗਿਆ ਸਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਘੜੀ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਛਾਣਦਾ ਵਾਂ...ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਈ ਟੁੰਨ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਨੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਆਖ਼ਰੀ ਬੀਅਰ ਖਾਤਰ...ਦੂਜੇ ਪੱਬ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ , ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਜਾ ਈ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਛੇਤੀ ਈ ਠੁੱਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ...ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ, ਬਾਹਰ ਸੜਕ ਉੱਤੇ, ਟਰਾਮ ਵਿਚ ਈ...ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਭਾਵੇਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਗਲਤ ਨਾ ਸਮਝ ਲਈਓ, ਮੇਰਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਵੇਖਿਆ ਏ। ਤੁਸੀਂ ਆ ਕੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਅੱਲਗ-ਥੱਲਗ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਤਾਂ ਗੱਲ ਬੁਰੀ–ਜਿਹੀ ਲੱਗੀ। ਨਹੀਂ ਘਬਰਾਓ ਨਾ...ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ 'ਤੇ ਥੋਪਾਂਗਾ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਵੀ ਆਪੋ–ਆਪਣੀ ਬੀਅਰ ਨਾਲ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਵਾਂ। ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਬੁੱਢਾ ਆਦਮੀ ਰਤਾ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਏ...ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮਾਣ–ਗੁਮਾਣ ਨਾਲ ਬੁੱਢੇ ਹੋਣ ਵਿਚ ਬੜੀ ਗਰੇਸ ਏ ਤੇ ਇਹ ਹਰ ਆਦਮੀ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇੰਜ ਆਪਣੇ–ਆਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਬੁੱਢੇ ਹੋਣਾ ਵੀ ਇਕ ਕਲਾ ਏ, ਜਿਸਨੂੰ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਸਿਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ।... ਕੀ ਆਖਿਆ ਏ ਤੁਸੀਂ? ਮੇਰੀ ਉਮਰ? ਭਲਾ ਆਪੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਓ ਖਾਂ। ਓ ਨਹੀਂ ਜੀ...ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਓ। ਤੇ ਸਾਹਬ ਤੁਸੀਂ ਵਾਕਈ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ-ਤੇ ਜੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਖਾਤਰ ਮੈਂ ਇਕ ਬੀਅਰ ਹੋਰ ਲੈ ਲਵਾਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਨਾ? ਤੇ ਤੁਸੀਂ?...ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਲਓਗੇ? ਨਹੀਂ...ਮੈਂ ਜ਼ਿਦ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਹਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਾਬ ਚੁਣਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ...ਦੋਵੇਂ ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਵੇਰ ਚੁਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਨੇ। ਪਿੱਛੋਂ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਵਾਂ...ਜੋ ਇਕ ਵਾਰੀ 'ਪੀ' ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਵਾਂ ਜਾਂ ਇਕ ਵਾਰੀ 'ਜੀ' ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਵਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਦੂਸਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਓ? ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਏ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ? ਉਮੀਦ ਏ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਘਸਿਆ–ਪਿਟਿਆ ਜੁਆਬ ਨਹੀਂ ਦੇਓਗੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਧਰਮ 'ਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਮੈਂ ਆਪ ਕੈਥੋਲਿਕ ਵਾਂ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬੜਾ ਦਿਲਚਸਪ ਲੱਗਦਾ ਏ ਕਿ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਆਦਮੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ...ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੰਢਾਉਂਦੇ ਵਾਂ, ਫੇਰ ਦੂਜੀ ਤੇ ਫੇਰ ਤੀਜੀ। ਅਕਸਰ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇਸ ਸਮੱÎਸਿਆ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਵਾਂ...ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਏ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਨੀਂਦ ਲਈ ਇਕ ਛਟਾਂਕ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹੀ ਤੇ ਅੱਧੀ ਛਟਾਂਕ ਥਕਾਵਟ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਏ...ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਦੋਵੇਂ ਚੀਜਾਂ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਕੀ ਸਕਦੇ ਓ...?...ਇਸੇ ਲਈ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੈਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਵਾਂ; ਪਿੱਛਲੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ। ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਸੌÎਂਦਾ ਜ਼ਰੂਰ ਵਾਂ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਦੇ ਆਸ–ਪਾਸ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਏ...ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਘਰੇ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਰਾਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ...ਬੜੀ ਭਿਆਨਕ ਘੜੀ ਹੁੰਦੀ ਏ ਇਹ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਨੁਭਵ ਦੱਸ ਰਿਹਾਂ-ਦੋ ਵਜੇ ਜਾਪਦਾ ਏ ਅਜੇ ਰਾਤ ਈ ਏ ਤੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਏ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਜਾਪਦਾ ਏ ਤੁਸੀਂ ਨਾ ਏਧਰ ਦੇ ਓ, ਨਾ ਓਧਰ ਦੇ। ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਏ ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜੇ ਕੋਈ ਵੇਲਾ ਏ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇਹੋ ਏ।...ਕੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਓ? ਨਹੀਂ ਜਨਾਬ ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਓ, ਪੈਨਸ਼ਨੀਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ੌਕ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਕ ਬਿੱਲੀ ਏ-ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਹੀ ਏ। ਹੁਣ ਜ਼ਰਾ ਵੇਖੋ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਬੀਅਰ ਪੀ ਰਿਹਾ ਵਾਂ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਲੰਮੀਆਂ ਬਹਿਸਾਂ ਛੇੜੀ ਬੈਠਾ ਵਾਂ, ਉਧਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਬੂਹੇ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਖਾਸੀ ਤੱਸਲੀ ਦੇਂਦਾ ਏ ਕਿ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ, ਬਾਹਰ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਛਾਈ ਬੈਠਾ ਏ। ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਜਿਹੜੇ ਆਪ ਕਿਸੇ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ। ਜਿਸ ਪਲ ਤੁਸੀਂ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦੇਂਦੇ ਓ, ਉਸੇ ਪਲ ਤੁਸੀਂ ਜਿਊਂਣਾ ਛੱਡ ਦੇਂਦੇ ਓ। ਬਿੱਲੀਆਂ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤੀਕ ਤੇ ਬੜੇ ਸਬਰ ਨਾਲ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਨੇ। ਇਸ ਪੱÎਖੋਂ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗਰ ਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਪਰ ਸਿਰਫ ਇਸ ਪੱÎਖੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ-ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਈ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਖਿੱਚ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਰਿਝਾਉਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਆਸਾਧਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਡਰ ਤੇ ਮੋਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ। ਅਸੀਂ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਬੱਧੇ–ਲੁੱਟੇ ਜਿਹੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਵਾਂ। ਉਂਜ ਡਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁੱÎਤਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਉਹ ਹੇਠਲੀ ਸਤਰ ਦਾ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਨਾਰਾ ਕਰਕੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਓ। ਕੁੱਤਾ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਿਨਾਰਾ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਉਹਨੂੰ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਏ ਕਿ ਕਿਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਨਾ ਖੇਡ ਜਾਓ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਏਸ ਲਈ ਸਹਿਮੇਂ ਰਹਿੰਦੇ ਓ ਕਿ ਅੱਖ ਬਚਾਅ ਕੇ ਕਿਤੇ ਉਹ ਬੁਰਕੀ ਓ ਨਾ ਕੱਢ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਉਸ ਡਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰਹੱਸ, ਕੋਈ ਰੋਮਾਂਚ, ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ...ਜਿੱਦਾਂ ਕਿ ਅਕਸਰ ਬਿੱਲੀ ਜਾਂ ਸੱਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਇਹ ਇਕ ਸੱਚਾਈ ਏ ਤੇ ਇਹ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ੁਰਬੇ ਨਾਲ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਵਾਂ ਕਿ ਬਿੱਲੀ ਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੁਸੀਂ ਅੰਤ ਤੀਕ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਦੇ, ਚਾਹੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਾਲ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਬਿਤਾਏ ਹੋਣ। ਏਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਜਾਣ–ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੁਝ ਲਕੋਈ ਰੱਖਦੀਆਂ ਨੇ, ਬਲਿਕੇ ਖ਼ੁਦ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚ ਏਨਾ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤੀਕ ਝਾਤ ਮਾਰ ਸਕੋ। ਕਦੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਅਜੀਬ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਾਨੂੰ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਨੇ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਥੋੜ੍ਹਾ–ਬਹੁਤਾ ਆਂਤਕ ਛੁਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਏ...ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਬੁਰਾ ਨਾ ਮੰਨੋ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਬੀਅਰ ਹੋਰ ਮੰਗਵਾ ਲਵਾਂ...ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪੱਬ ਬੰਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਫੇਰ ਸਵੇਰ ਤੀਕ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ। ਤੁਸੀਂ ਡਰੋ ਨਾ...ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੀਣ ਦੀ ਹੱਦ ਜਾਣਦਾ ਵਾਂ...ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਡੇਢ ਇੰਚ ਉੱਚੇ ਉਠ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ...ਇਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ, ਵਰਨਾ ਉਹ ਉੱਤੇ ਉੱਡ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਫੇਰ ਉਸ ਉਡਾਨ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਸੇ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲੀ ਵਿਚ...ਜੋ ਕੋਈ ਵਧੀਆ ਜਾਂ ਦਿਲਚਸਪ ਸ਼ੈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਡਰਦੇ ਮਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਈ ਪੈਰ ਗੱਡੀ ਰੱਖਦੇ ਨੇ...ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੀਣੀ, ਨਾ-ਪੀਣੀ ਇਕ ਬਰੋਬਰ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਜੀ ਹਾਂ...ਸਹੀ ਫਾਸਲਾ ਏ, ਡੇਢ ਇੰਚ। ਏਨੀ ਹੋਸ਼ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਮਾਚਿਸ ਦੀ ਤੀਲੀ ਵਾਂਗ ਬੁਝਦਿਆਂ ਵੇਖ ਸਕੋ...ਜਦੋਂ ਲਾਟ ਉਂਗਲਾਂ ਨੇੜੇ ਸਰਕ ਆਏ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ...ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਈ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ। ਕਦੋਂ ਤੀਕ ਫੜੀ ਰੱਖਣਾ ਏ ਤੇ ਕਦੋਂ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ, ਪੀਣ ਦਾ ਰਹੱਸ ਏਸੇ ਪਛਾਣ ਵਿਚ ਛੁਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸਿਰਫ ਇਹ ਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਦੋਂ ਤੀਕ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਦੇ ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਡੇਢ ਇੰਚ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਉਠ ਜਾਂਦੇ...ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਪਛਾਣ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਦੁਰੇਡੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਵਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੱਸ ਕੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਟਾਲ ਦਿਓਗੇ...ਮੈਂ ਆਪ ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਹੋ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਵਾਂ ਕਿ ਇਸ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਸਿੱਖ ਲਵਾਂ ਕਿ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾ ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਸਾਨੂੰ-ਤਹਾਨੂੰ ਸੁਰੱÎਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਵਧੀਆ ਰਸਤਾ ਏ। ਤੁਸੀਂ ਹੌਲੀ–ਹੌਲੀ ਇਸ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂਦੇ ਓ...ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਸਿੱਖ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਓ...ਇਕੋ ਘਰ ਵਿਚ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬੱਧੀ ਰਹਿ ਲਏ ਹੁੰਦੇ ਓ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਕ ਸ਼ੱਕ ਜਿਹਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਏ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਲੀ ਖੇਡ–ਖੇਡ ਰਹੀ ਏ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਏਸ ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਖਾਤਰ ਤੁਸੀਂ ਦੂਜੀ ਜਾਂ ਤੀਜੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਪਰੇਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਓ! ਇਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਏ...ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਜੀ ਔਰਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰਹੱਸ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਤੀਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ। ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਤਰੰਜ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਏ...ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਚਾਲ ਚੱਲਦੇ ਓ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਾਹਵੇਂ ਅੰਤਹੀਣ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਇਕ ਬਾਜੀ ਹਾਰ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਓ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਓ ਕਿ ਦੂਜੀ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੇ...ਪਹਿਲੀ ਵਾਂਗ ਅੰਤਹੀਣ ਤੇ ਰਹੱਸਮਈ! ਵੇਖੋ...ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਵਾਂ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਿਉਂ ਨਾ ਰੱÎਖੋ ਅਸਲ ਸੰਬੰਧ ਸਿਰਫ ਇਕ ਨਾਲ ਈ ਹੁੰਦਾ ਏ...ਕੀ ਕਿਹਾ ਏ ਤੁਸੀਂ? ਜੀ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਈ ਦੱਸ ਚੁੱÎਕਿਆ ਵਾਂ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਬਿੱਲੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਓ ਤਾਂ। ਜੀ ਹਾਂ...ਮੈਂ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਂ...ਪਰ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹੁਣ ਜਿਊਂਦੀ ਨਹੀਂ...ਇਹ ਮੇਰਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਏ। ਤੁਸੀਂ ਹੈਰਾਨ ਨਾ ਹੋਵੋ...ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਆਖ ਰਿਹਾਂ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਮਰਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਮਰਦਿਆਂ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ; ਹੱਥੀਂ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਈ ਲਾ ਸਕਦੇ ਓ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਜਿਊਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹੱÎਸੋਗੇ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਏ ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਤੁਸੀਂ ਆਪੂੰ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਜਾਣਕਾਰ ਦਾ ਮੁਰਦਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ, ਇਕ ਧੂੰਦਲੀ ਜਿਹੀ ਆਸ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ ਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਜਿਊਂਦਾ ਏ...ਤੁਸੀਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਹਲੋਗੇ ਤੇ ਉਹ ਤੌਲੀਏ ਨਾਲ ਹੱਥ ਪੂੰਝਦੀ ਹੋਈ ਰਸੋਈ ਵਿਚੋਂ ਨੱਸ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਣ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ, ਇਹ ਇਕ ਭਰਮ ਏ; ਇੰਜ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ...ਉਸਦੀ ਬਜਾਏ ਹੁਣ ਬਿੱਲੀ ਆਉਂਦੀ ਏ ਜਿਹੜੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪਿੱਛੇ, ਦਹਿਲੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਬੂਥੀ ਟਿਕਾਈ ਬੈਠੀ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ। ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ ਏ ਕਿ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੋਖ ਲੈਂਦਾ ਏ...ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇੰਜ ਸੋਚਦੇ ਓ? ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ...ਪਰ ਕਦੀ ਕਦੀ ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਾ ਏ ਕਿ ਉਹ ਸੋਖਦਾ ਓਨਾਂ ਕੁਛ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾਂ ਬੁਹਾਰ ਦੇਂਦਾ ਏ...ਹਨੇਰੇ ਕੋਨੇ ਵੱਲ ਜਾਂ ਕਾਲੀਨ ਦੇ ਹੇਠ, ਤਾਂਕਿ ਬਾਹਰੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਖਾਈ ਨਾ ਦਵੇ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਪੰਜੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਣਜਾਣੀ ਘੜੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਬੋਚ ਸਕਦੇ ਨੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਵਾਂ...ਬੀਅਰ ਪੀਣ ਦਾ ਇਹੋ ਤਾਂ ਸੁਖ ਏ। ਤੁਸੀਂ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਓ, ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਓ...ਇਕੋ ਦਾਇਰੇ ਦੇ ਇਰਦ–ਗਿਰਦ, ਰਾਊਂਡ–ਐਂਡ–ਰਾਊਂਡ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੱÎਚਿਆਂ ਦੀ ਉਸ ਖੇਡ ਦਾ ਪਤਾ ਏ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਗੋਲ ਦਾਇਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਬੱਚਾ ਰੁਮਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਏ।...ਤੁਹਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਏ? ਵਾਹ, ਵੇਖੋ ਨਾ ਅਸੀਂ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਵੱਖ–ਵੱਖ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੀਏ, ਬੱÎਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਤਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਉਸ ਦਿਨ ਸਾਡੀ ਸਭਨਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀ ਈ ਹਾਲਤ ਸੀ...ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਕਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਕਿਸ ਦੇ ਲਈ ਆਪਣਾ ਫੰਦਾ ਛੱਡ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਹਰੇਕ ਕਿਸੇ ਭੈਭੀਤ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਪਿੱਛਾ ਭੌÎਂ ਕੇ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ...ਜੀ ਹਾਂ, ਇਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਈ ਇੱਥੇ ਜਰਮਨ ਆਏ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਬੜੇ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਵੋਗੇ...ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਵੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਲੜਾਈ ਲੱਗੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤੀਕ ਕੰਮ ਵਿਚ ਜੁਟੇ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਇਕ ਜਵਾਨ ਵਹਿੜਕੇ ਵਾਂਗ ਡਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਉਮਰ ਹੁੰਦੀ ਏ ਜਦੋਂ ਹਰੇਕ ਬੰਦਾ ਇਕ ਔਸਤ ਸੁਖ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦਾ ਏ...ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਦੀ ਫੁਰਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਉਸ ਕੋਲ...ਯਾਨੀ ਉਦੋਂ ਤੀਕ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਉਸ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਓ...ਤੁਸੀਂ ਅਕਸਰ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸੁਖ ਕਹਿੰਦੇ ਵਾਂ, ਉਹ ਕੁਛ ਖਾਸ ਪਲਾਂ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਏ।
ਸੁਖ, ਉਂਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਬੜਾ ਠੋਸ ਏ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਪਲਾਂ ਦੇ ਬੀਤ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਫਿੱਕਾ–ਜਿਹਾ, ਧੁੰਦਲਾ–ਧੁੰਦਲਾ ਜਿਹਾ ਤੇ ਹੈਂਗਓਵਰ ਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੁੱਖ, ਤਕਲੀਫ਼ ਜਾਂ ਯਾਤਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਵਾਂ, ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ...ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਏ, ਉਸਨੂੰ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਦੁਰਘਟਨਾਂ ਸਮੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਦੁਰਘਟਨਾਂ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ਬਦਹਵਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਵਾਂ, ਅਸੀਂ ਉਦੋਂ ਝੱਲੀ ਪੀੜ ਲਈ ਕੋਈ ਬਣਿਆ-ਬਣਾਇਆਂ ਫਰੇਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਸਹੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਿੱਟ ਕਰ ਸਕੀਏ। ਕਿਸੇ ਦੁਰਘਟਨਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਇਕ ਗੱਲ ਏ ਤੇ ਉਸਦਾ ਠੀਕ–ਠੀਕ ਨਤੀਜਾ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਭੋਗਣਾ ਜਾਂ ਭੋਗ ਸਕਣ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਣਾ...ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ। ਇੰਜ ਕਦੀ ਹੋ ਈ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ...ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਏ। ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਏ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਮੰਨ ਕੇ ਓਨੇ ਈ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨੀ ਜਿੰਨੇ ਉਹਨਾਂ ਭੋਗੇ ਸੀ। ਉਹ ਜ਼ਰਾ ਘੱਟ ਹੋਣਗੇ ਜਾਂ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਈ...ਪਰ ਓਨੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਓਹੋ–ਜਿਹੇ ਜਿਹੋ–ਜਿਹੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੇ ਭੋਗੇ ਸੀ। ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ ਤੁਸੀਂ ਗ਼ਲਤ ਨਾ ਸਮਝ ਲਈਓ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਲਿਜਾਅ ਚੁੱਕੇ ਸੀ। ਸੱਤ ਸਾਲਾ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਇਹ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਖ਼ਾਲੀ ਘਰ ਅੰਦਰ ਵੜਿਆ...। ਬਿੱਲੀ? ਨਹੀਂ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪਾਲਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਮੇਰੇ ਗੁਆਂਢੀ, ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਝਾਕਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸੀ। ਵੇਖਣਾ ਈ ਸੀ। ਸੁਭਾਵਕ ਜੋ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰੀ ਵਿਚੋਂ ਝਾਕ-ਝਾਕ ਕੇ ਵਿਹੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੇਸਟਾਪੋ–ਪੁਲਸ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਬੰਦ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਕਦੇ ਮੈਂ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਕਮਰਾ ਖ਼ਾਲੀ ਪਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਵੇਖੋ...ਮੈਂ ਤੁਹਾਥੋਂ ਇਕ ਗੱਲ ਪੁੱਛਣੀ ਚਾਹੁੰਣਾ ਵਾਂ...ਕੀ ਇਹ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਦੀ ਮੌਤ, ਯਾਤਨਾ ਜਾਂ ਦੁਰਘਟਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਦੇ ਵਾਂ ਜਾਂ ਸਵੇਰੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਵਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਇਹ ਚਿੱਤ ਚੇਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਇਹੋ ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵਾਪਰ ਸਕਦਾ ਸੀ...ਨਹੀਂ, ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਵੇਂ ਲੱਗਦਾ ਏ ਕਿ ਇਹ ਦੂਜਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਈ ਨੇ...ਆ–ਹਾ, ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਏ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਬੀਅਰ ਹੋਰ ਮੰਗਵਾ ਰਹੇ ਓ। ਅਖ਼ੀਰ ਖ਼ਾਲੀ ਗਿਲਾਸ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਨਾ ਬੈਠਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ...ਕੀ ਕਿਹਾ ਤੁਸੀਂ? ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪੁੱਛੋਗੇ; ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਨਾ ਪੁੱਛਦੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਨਹੀਂ ਜਨਾਬ...ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝ ਸਕਿਆ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱÎਸਿਆ ਸੀ ਨਾ ਕਿ ਐਨ ਦੁਰਘਟਨਾਂ ਸਮੇਂ ਆਦਮੀ ਬਦਹਵਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੀੜ ਦਾ ਸਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦਾ। ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸੀ...ਕਪੜੇ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਮੁੱਦਤਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰ! ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਮੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦਰਾਜ਼ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਲੀ ਹਰੇਕ ਨਿੱਕੀ–ਵੱਡੀ ਸ਼ੈਅ ਫ਼ਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਉਲਟੀ-ਸਿੱਧੀ ਪਈ ਸੀ-ਕਰਿਸਮਿਸ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ, ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨ, ਪੁਰਾਣੀ ਫ਼ੋਟੋ ਐਲਬਮ; ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਓ, ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿੰਨੀਆਂ ਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ...ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਰੇਕ ਨਿੱਕੀ–ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਉਲਟ–ਪਲਟ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ; ਕੋਨੇ ਕੋਨੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਸੀ...ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਬਚ ਸਕੀ ਹੋਵੇ! ਉਸ ਰਾਤ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਬਿਸਤਰਾ ਖ਼ਾਲੀ ਪਿਆ ਸੀ। ਸਿਰਹਾਣੇ ਹੇਠ ਉਸਦਾ ਰੁਮਾਲ, ਮਾਚਸ ਤੇ ਸਿਗਰੇਟ ਪੈਕੇਟ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿਗਰੇਟ ਪੀਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੀ ਇਹ ਆਦਤ ਰੜਕੀ, ਪਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਲੰਘ ਕੋਲ ਰੱਖੀ ਤਿਪਾਈ ਉੱਤੇ ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਓਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਪਿਛਲੀ ਰਾਤ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਕਲਿੱਪ ਰੱÎਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਲਿੱਪ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਜੁੜੀ ਸੀ...ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਓ ਕਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਛੋਟੀਆਂ–ਛੋਟੀਆਂ ਤਫ਼ਸੀਲਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੀਕ ਚੇਤੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਠੀਕ ਵੀ ਏ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ੈਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਵਾਂ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ੈਆਂ ਹੱਥੋਂ ਸਰਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਸਿਰਫ ਛੋਟੀਆਂ–ਮੋਟੀਆਂ ਆਦਤਾਂ, ਉਪਰੋਂ ਠੁੱਸ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਿੱਤ–ਦਿਹਾੜੇ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ, ਰੋਜ਼–ਰੋਜ਼ ਦੇ ਆਪਸੀ ਮਤਭੇਦ ਈ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸੰਗ ਦੇ ਮਾਰੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ, ਪਰ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਹਰੇਕ ਸ਼ੈਅ ਸੁੰਨੀ ਜਿਹੀ ਜਾਪਦੀ ਏ। ਉਸ ਰਾਤ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ...ਉਸ ਘੜੀ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁੱਝ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ...ਇਹ ਇਕ ਸੱਚ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਸੀ, ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਭੇਦ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਆਖ਼ਰ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਈ ਕਿਉਂ? ਉਸ ਰਾਤ ਮੈਂ ਵਾਰੀ–ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਰਿਹਾ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਸੱਤ ਸਾਲਾ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਇਆ ਸੀ...ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੈਥੋਂ ਛੁਪਾਅ ਕੇ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਜਿਸ ਦਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱÎਗਿਆ ਕਿ ਗੈਸਟਾਪੋ–ਪੁਲਸ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਉਸਦੀ ਟੋਹ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਕੁਝ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਪਰਚੇ ਤੇ ਪੈਂਫਲਿਟ ਫੜ੍ਹੇ ਗਏ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਗੁਪਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। ਜਰਮਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਗੀਨ–ਜ਼ੁਰਮ ਸੀ ਤੇ ਪੁਲਸ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖ਼ੁਦ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚੋਂ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੀਆਂ ਸੀ...ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਖਾਸੀ ਦਿਲਚਸਪ ਲੱਗੇ ਕਿ ਖ਼ੁਦ ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਰਾਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੇ ਉਹ ਏਸੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸੌÎਂਦੇ ਸੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ ਸੀ...ਤੇ ਉਸੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਈ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੀ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਸਦਾ ਰਹੱਸ ਸੀ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਦਿਲਚਸਪ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਦੇ ਸੀ...? ਜ਼ਰਾ ਠਹਿਰੋ...ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਗਿਲਾਸ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਵਾਂ, ਫੇਰ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਥ ਦਿਆਂਗਾ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣਗੇ, ਤੇ ਫੇਰ...ਨਹੀਂ ਏਨੀ ਜਲਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪੀਣ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਤਾਂ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਪੀਣ ਵਿਚ ਈ ਏ। ਸਾਡੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਇਕ ਕਹਾਵਤ ਏ, ਸਾਨੂੰ ਡਕ ਕੇ ਪੀਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ ਕਿਉਂਕਿ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਸੌ ਸਾਲ...ਕਾਫੀ ਲੰਮਾਂ ਅਰਸਾ ਏ...ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਖ਼ਿਆਲ ਏ? ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਏਨਾ ਅਰਸਾ ਜਿਉੂਂਦਾ ਵੀ ਰਹਿ ਸਕੇਗਾ? ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਏ। ਆਦਮੀ ਜਿਊਂਦਾ ਏ, ਖਾਂਦਾ ਏ, ਪੀਂਦਾ ਏ ਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ 'ਫਿਸ'! ਨਹੀਂ ਜਨਾਬ, ਭਿਆਨਕ ਚੀਜ਼ ਮੌਤ ਨਹੀਂ, ਲੱਖਾਂ ਲੋਕੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮਰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਅਸੀਂ ਤੁਸੀਂ ਚੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਭਿਆਨਕ ਚੀਜ਼ ਏ ਕਿ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਭੇਦ ਸਦਾ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਏ ਤੇ ਅਸੀਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸਦਾ ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦੇ। ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਥੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਉਸ ਰਾਤ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਇਕ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਤੀਕ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ...ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਹਾਸਾ ਆਵੇ ਕਿ ਪੁਲਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਦੂਜਾ ਆਦਮੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਮੁੜ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਸੀ...ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਉਲਟਾਅ–ਪੁਲਟਾਅ ਕਰ ਕੇ ਬੜੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਖਾਤਰ ਇਕ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛੱਡੀ ਜਿਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਮੈਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਲੱਭ ਸਕਾਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ, ਡਰੈਸਿੰਗ ਟੇਬਲ ਦੀ ਦਰਾਜ਼ ਵਿਚ ਪਏ ਕੁਝ ਖ਼ਤ...ਜਿਹੜੇ ਮੈਂ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਲਿਖੇ ਸੀ...ਕੁਝ ਖੰਭ ਤੇ ਪੱਥਰ ਜਿਹੜੇ ਉਸਨੇ ਸਾਂਭ–ਸਾਂਭ ਰੱਖੇ ਸੀ, ਜ਼ਰਾ ਵੇਖੋ ਨਾ, ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਰਾਤ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਨਿਰਖ–ਪਰਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਖ਼ੁਫੀਆ ਪੁਲਸ ਦਾ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਮੁਲਾਜ਼ਿਮ ਹੋਵਾਂ ਮੈਂ...ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛ ਸਕਾਂਗਾ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਇਹ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ...ਉਹ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਰਾਤ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਏਨਾ ਭੈਭੀਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੌਤ ਉਸਦੇ ਬੜੀ ਨੇੜੇ ਏ, ਜਿੰਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੀ ਉਸ ਬਾਰੇ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਾਂਗਾ। ਮੌਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਉਸਦੇ ਭੇਤਾਂ ਨੂੰ ਜਿੰਦਰਾ ਮਾਰ ਦਵੇਗੀ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸੁਰਾਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਵੇਗੀ ਜਿਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਜਿੰਦਰੇ ਨੂੰ ਖੋਹਲ ਸਕਾਂ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਰਾਤੀਂ ਉਹਨਾਂ ਮੇਰਾ ਬੂਹਾ ਆਣ ਖੜਕਾਇਆ। ਮੈਂ ਤਿਆਰ–ਬਰ–ਤਿਆਰ ਬੈਠਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਈ ਉਡੀਕ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਣਗੇ। ਜੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਉਹਨਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਸਭ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਲੋੜ ਨਾ ਪੈਂਦੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੇਗਾ। ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਰਹੱਸਾਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਰਿਹਾ ਵਾਂ, ਪਰ ਉੁਸਦੀਆਂ ਅਦਤਾਂ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂੰ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਦੀ ਜਾਚ ਸੀ; ਚਾਹੇ ਤਸੀਹੇ ਕਿੰਨੇ ਈ ਭਿਆਨਕ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਨਹੀਂ ਜਨਾਬ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਉਸਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਭੋਗਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ–ਬਹੁਤਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਤਾਂ ਲਾ ਸਕਦਾ ਵਾਂ...। ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱÎਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ...ਕੀ ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਦਾ ਪਤੀ ਵਾਂ? ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਉਤਰ 'ਹਾਂ' ਵਿਚ ਈ ਦੇ ਸਕਿਆ ਸੀ, ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਮੇਰੀ ਏਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹਾਸੇ ਵਿਚ ਪਾ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੱÎਸਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਏਹਨਾਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਬਾਰੇ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਸੋਚਿਆ...ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਖੱਲ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੰਨੀ ਕਤਰਾਅ ਰਿਹਾ ਵਾਂ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵੱਖਰੇ–ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਰਹੇ...ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕੁਛ ਜਾਣਦਾ ਵਾਂ? ਉਹ ਕਿੱਥੇ–ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀ ਸੀ? ਕਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਸੀ? ਪੈਂਫਲਿਟ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤੇ?... ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵੀ ਉਤਰ ਉਗਲਵਾਅ ਲੈਣ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਏ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਭਾਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਦੱਸਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਉਸਦਾ ਰੱਤੀ ਭਰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕੋਗੇ...ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੀਕ ਕੁਟਾਪਾ ਚਾੜ੍ਹਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਮੈਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਅਸੀਮ ਸਬਰ ਸੀ...ਉਹ ਓਦੋਂ ਤੀਕ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਮੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।...ਤੇ ਫੇਰ ਉਹੀ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹੀ ਪੁਰਾਣੇ ਸਵਾਲ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਤਸੀਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਏਨੇ ਵਰ੍ਹੇ ਇਕੋ ਛੱਤ ਹੇਠ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦੀਆਂ ਗੁਪਤ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਬਾਰੇ ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ। ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇਵਕੂਫ਼ ਬਣਾ ਰਿਹਾਂ...ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੱਖੀਂ ਘੱਟਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਵਾਂ। ਨਹੀਂ ਜਨਾਬ, ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁੱਟ–ਮਾਰ ਦੀ ਨਹੀਂ ਬਲਿਕੇ ਏਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜੁਆਬ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਦੱਸਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੁਛ ਸਾਧਾਰਨ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੀ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹਰੇਕ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਮਰਦ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਏ...ਮੈਂ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕ ਹੋਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਜਿਊਂ ਰਹੀ ਸੀ...ਮੈਥੋਂ ਅੱਲਗ–ਥੱਲਗ, ਮੇਰੀ ਪਹੁੰਚ ਤੇ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਸ ਦਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕੁਝ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਜਿਹੀ ਲੱਗੇਗੀ ਕਿ ...ਜੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਫੜ੍ਹਦੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਹੋ ਸਮਝਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਉਹੀ ਏ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਵਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਓ, ਉਹ ਜੰਗ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਸੀ ਤੇ ਗੇਸਟਾਪੋ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਛੇਤੀ ਹੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣ ਦੇਂਦੇ...ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੀਕ ਕੁਛ ਵੀ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਕੱਚਾ ਸਮਝਦੇ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਨੂੰ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੇ...ਪਰ ਮੌਤ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ, ਜਿੰਨਾਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਸ਼ਟ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਏ ਉਸ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਉਦੋਂ ਈ ਛੱਡਦੇ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਸੀ ਜਾਂ ਫੇਰ ਮੈਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਕੁਛ ਵੀ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ...ਇਹ ਮੇਰੀ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ, ਸੱਚ ਇਹ ਆ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਬੂਲਣ ਜੋਗਾ ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਓ, ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੋਇਆ। ਇੰਜ ਲੱÎਗਿਆ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਛਲ ਕੀਤਾ ਏ। ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਇਹੋ ਖ਼ਿਆਲ ਰੜਕਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਖ਼ੁਦ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੇ, ਮੈਨੂੰ ਈ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਾਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝਿਆ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗੇਸਟਾਪੋ ਸਾਹਮਣੇ ਪੀੜਾਂ ਤੇ ਕਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਅਸਹਿ ਪਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੱÎਸਿਆ। ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਅ ਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਕਿ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਭੇਤ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕੀ ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਦਾ ਹੀਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ ਜੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕੀ ਮੇਰੇ ਕਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵਧ ਨਾ ਜਾਂਦਾ? ਤੁਸੀਂ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੀੜ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਓ, ਪਰ ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਲ ਉਸ ਪੀੜ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਸਕਦੇ ਓ...ਚਾਹੇ ਉਸ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਦਗ਼ਾ ਈ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇ...ਕੀ ਇਕ ਹੱਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਚੁਣ ਲਵੋਗੇ?...ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਅਸੰਭਵ ਏ। ਚੋਣ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਛੁੱਟੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੀੜ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਕਦੀ ਕਦੀ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਏ ਜਿਵੇਂ ਚੁਣਨ ਦੀ ਏਸ ਪੀੜ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਖਾਤਰ ਈ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਹੱਸ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੱÎਸਿਆ। ਵੋਖੋ ਨਾ...ਅਕਸਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਏ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਓਹਲਾ, ਦੂਰੀ ਜਾਂ ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਵਾਂ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖੋਹਲਣਾ ਈ ਨਹੀਂ, ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੀਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛਿਪਾਉਣਾ ਵੀ ਏ...ਤਾਂਕਿ ਦੂਸਰੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰੱÎਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ...ਹਰ ਔਰਤ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਏ ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਮਰਦ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖਦੀ ਏ, ਇੰਜ ਉਸ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛਿਪਾਉਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਏ।...ਤੁਸੀਂ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੇ? ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ, ਮੈਂ ਗਲਤ ਹੋਵਾਂ...ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਮਿਲਦੀ ਏ ਕਿ...ਖ਼ੈਰ ਛੱਡੋ, ਮੈਂ ਸਮਝਾ ਨਹੀਂ ਸਕਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਸੱÎਦਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਛ ਸਮਝਾ ਸਕਾਂਗਾ। ਕੀ ਆਖਿਆ ਏ ਤੁਸੀਂ? ਨਹੀਂ ਜਨਾਬ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਇਕ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਘਰੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਉਸ ਪੋਸਟਰ ਉੱਤੇ ਜਾ ਪਈ ਸੀ...ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਓਹੋ ਜਿਹੇ ਪੋਸਟਰ ਅਕਸਰ ਦੂਜੇ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਚਿਪਕਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸੀ...ਹਰ ਪੋਸਟਰ ਉੱਤੇ ਤੀਹ–ਚਾਲੀ ਜਣਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਲੀ ਰਾਤ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਂਅ ਉੱਤੇ ਪਈ ਤਾਂ ਕਈ ਪਲ ਮੈਨੂੰ ਅਜ਼ੀਬ ਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਨਾਂਅ ਪਿੱਛੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ...ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱÎਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਰਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਜਿਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ...ਇਕ ਧੁੰਦਲੀ ਜਿਹੀ ਉਮੀਦ ਵੱਝੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਹਲੋਗੇ...ਪਰ ਵੇਖੋ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਦੁਹਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆਂ...ਬੀਅਰ ਪੀਣ ਦਾ ਇਕ ਸੁਖ ਏ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਕੋ ਦਾਇਰੇ ਦੇ ਇਰਦ–ਗਿਰਦ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਓ...ਰਾਊਂਡ, ਐਂਡ–ਰਾਊਂਡ, ਐਂਡ–ਰਾਊਂਡ! ਤੁਸੀਂ ਜਾ ਰਹੇ ਓ? ਜ਼ਰਾ ਠਹਿਰੀਓ, ਮੈਂ ਸਲਾਮੀ ਦੇ ਕੁਛ ਟੁਕੜੇ ਆਪਣੀ ਬਿੱਲੀ ਖਾਤਰ ਖਰੀਦ ਲਵਾਂ। ਵਿਚਾਰੀ ਹੁਣ ਤੀਕ ਭੁੱਖੀ ਪਿਆਸੀ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਨਹੀਂ...ਨਹੀਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਘਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪੀਣ ਕਪੈਸਟੀ ਜਾਣਦਾ ਵਾਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਨਾ...ਸਿਰਫ ਡੇਢ ਇੰਚ ਉੱਚੇ।

ਨਿਰਮਲ ਵਰਮਾ

ਨਿਰਮਲ ਵਰਮਾ

3 ਮਈ 1929 ਨੂੰ ਸ਼ਿਮਲੇ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਨਿਰਮਲ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਦੇਵੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (1995), ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (1985), ਉਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਥਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਪਰਿੰਦੇ (1958) ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਰਮਲ ਵਰਮਾ ਦਾ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ---ਅਭਿਵਿਕਤੀ ਤੇ ਸ਼ਿਲਪ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਬੇਜੋੜ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਇਕ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ ਉੱਪਰ ਬਿਰਾਜਮਾਣ ਸ਼੍ਰੀ ਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਅੱਠ ਭਰਾ-ਭੈਣਾ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਵਰਮਾ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਬੁਨਾਵਟ ਉੱਪਰ ਹਿਮਾਚਲ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਛਾਪ ਹੈ।

ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੇਂਟ ਸਟੀਵੇਂਸਨ ਕਾਲੇਜ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਐਮ.ਏ. ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਤਕ ਉਹਨਾਂ ਅਧਿਆਪਕੀ ਕੀਤੀ। 1959 ਤੋਂ ਪਰਾਗ (ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ) ਦੇ ਪਰਾਚਯ ਵਿਦਿਆ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿਚ ਸੱਤ ਵਰ੍ਹੇ ਤਕ ਰਹੇ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਲੰਦਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਟਾਈਮਸ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਲਈ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕੀਤੀ। 1972 ਵਿਚ ਸਵਦੇਸ਼ ਪਰਤ ਆਏ। 1977 ਵਿਚ ਆਯੋਵਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਦਾਲਿਆ (ਅਮਰੀਕਾ) ਦੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲਰਾਈਟਰਸ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ 'ਮਾਇਆ ਦਰਪਣ' ਉੱਤੇ ਫਿਲਮ ਬਣੀ ਜਿਸਨੂੰ 1973 ਦਾ ਸਰਵਸ਼ਰੇਸ਼ਠ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।

ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਐਡਵਾਂਸ ਸਟਡੀਜ਼ (ਸ਼ਿਮਲਾ) ਦੇ ਫੈਲੋ (1973), ਨਿਰਾਲਾ ਸਿਰਜਣਪੀਠ ਭੋਪਾਲ (1981-83) ਤੇ ਯਸ਼ਪਾਲ ਸਿਰਜਣਪੀਠ (ਸ਼ਿਮਲਾ) ਦੇ ਅਧਿਅਕਸ਼ ਰਹੇ (1989)

1988 ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਰੀਡਰਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਦ ਵਰਡ ਐਲਸਵੇਅਰ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਬੀਬੀਸੀ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਉਪਰ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।


ਮੌਤ 25 ਅਕਤੂਬਰ, 2005.

ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ :

ਨਾਵਲ : ਅੰਤਿਮ ਅਰਨਯ, ਰਾਤ ਕਾ ਰਿਪੋਰਟਰ, ਇਕ ਚਿਥੜਾ ਸੁਖ, ਲਾਲ ਟੀਨ ਕੀ ਛੱਤ, ਵੇ ਦਿਨ।


ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ : ਪਰਿੰਦੇ, ਕੌਵੇ ਔਰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ, ਸੂਖਾ ਤਥਾ ਅਨਯ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਬੀਚ ਬਹਸ ਮੇਂ, ਜਲਤੀ ਝਾੜੀ, ਪਿਛਲੀ ਗਰਮਿਯੋਂ ਮੇ।


ਸੰਸਮਰਣ ਯਾਤਰਾ ਵਰਿਤਾਂਤ : ਧੁੰਏ ਸੇ ਉਠਤੀ ਧੁਨ, ਚੀੜੋ ਪਰ ਚਾਂਦਨੀ।


ਨਿਬੰਧ : ਭਾਰਤ ਔਰ ਯੂਰੋਪ, ਪ੍ਰਤੀਭੁਤਿ ਦੇ ਕਸ਼ੇਤਰ, ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਕੇ ਢਲਤੇ ਵਰਸ਼ੋਂ ਸੇ, ਕਲਾ ਕਾ ਜੋਖਿਮ, ਸ਼ਬਦ ਔਰ ਸਮਰਿਤੀ, ਢਲਾਨ ਸੇ ਉਤਰਤੇ ਹੁਏ।

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ : ਨਿਰਮਲ ਵਰਮਾ

ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀਆਂ : ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ :: ਲੇਖਕ : ਨਿਰਮਲ ਵਰਮਾ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਰੋਕਾਰ : 32.---ਅਗਸਤ-ਅਕਤੂਬਰ 2007. ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ। ਸਰੋਕਾਰ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਨੰਬਰ ਹੈ = 01672-250346.
ਕਦੀ ਉਹ ਤੇਜ਼ ਤੇਜ਼ ਤੁਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਕੁੜੀ ਹਫਣ ਲੱਗਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਘੁੱਟ ਲੈਂਦਾ। ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਲੱਤਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਬਿੰਦ ਕੁ ਉਹ ਰੁਕਦੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਤੇ ਫੇਰ ਤੁਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ।
"ਕਿਤੇ ਬੈਠਣਾ ਈ ?" ਕਚਪੱਕੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਮੁੰਡਾ ਪੁੱਛਦਾ।
"ਕਿੱਥੇ ?" ਉਹ ਰਤਾ ਉਤਸੁਕ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੁੱਛਦੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਮੀਦਾ ਘੱਟ ਤੇ ਜੁਗਿਆਸਾ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
"ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਥਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਏ…ਇੱਥੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਵੀ ਨਹੀਂ।"
ਉਹ ਫੇਰ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਲੈਂਦੀ। ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਖੰਭਿਆਂ ਹੇਠ ਸੜਕ ਦੇ ਚੌੜੇ ਪੱਥਰ ਚਮਕਣ ਲੱਗਦੇ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਨ ਵੀ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਸੀ…ਇਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜਾ। ਜੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਗਲੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਸਮ ਸੰਖਿਆ ਵਿਚ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ…ਇਹ ਉਸਦਾ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਕੁੜੀ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੰਡਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ। ਵੈਸੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਗੱਲ ਦਸ ਦੇਂਦੀ ਸੀ, ਸਿਵਾਏ ਉਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਹ ਦੱਸਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੁੰਦੀ।
ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਗਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾ ਬਣੇ ਹੋਣ…ਉਹ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਤੁਰੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਘੁੰਮਣਾ-ਫਿਰਨਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਬਲਿਕੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇਹੋ ਇਕ ਚਾਰਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਕਮਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੁੰਡਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭਵਨ ਦੇ ਇਕ ਸੌਣ-ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਜ ਮੁੰਡੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਦੇ ਏਨਾ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਿਆ ਕਿ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੈ ਜਾ ਸਕੇ। ਕੁੜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਕਮਰਾ ਤਾਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਸੀ…ਜਿੱਥੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਮਨਾਹੀ ਸੀ।
ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਸਿੱਖ ਗਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਹਵਾ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ, ਕਿਸੇ ਅਜਨਬੀ ਘਰ ਦੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠਦੇ। ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਆਉਂਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਚੰਮਿਆਂ ਸੀ…ਕੰਧ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਕਲੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਕੋਟ ਨੂੰ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਤੇ ਸੁੰਨਸਾਨ ਪੌੜੀਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਬਾਹਰਲੀ ਠੰਡ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਉਸ ਦਿਨ ਠੰਡ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ…ਉੱਪਰ ਬੱਦਲ ਛਾਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਹਲਕੇ ਤੇ ਸਾਫ। ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਬੀਤ ਚੱਲਿਆ ਸੀ। ਮਕਾਨਾਂ ਦੇ ਛੱਜਿਆਂ ਹੇਠੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਬਨੇਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਿਘਲ ਰਹੀ ਬਰਫ਼ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਕਦੀ ਕਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪ ਪੈਂਦਾ। ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦਾ ਚਾਨਣ ਡੂੰਘੀ ਰਾਤ ਤਕ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਤੁਰਦੇ-ਤੁਰਦੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਉਹਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। "ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਪਸੰਦ ਏ?" ਕੁੜੀ ਮਜ਼ਾਕ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿਚ ਪੁੱਛਦੀ, ਕਿਸੇ ਫੁੱਲਦਾਨ ਜਾਂ ਤਰਾਸ਼ੇ ਹੋਏ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਗੁਲਦਸਤੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ। ਮੁੰਡਾ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਜਾਂਦੇ। ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ-ਖਿੜਕੀ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਰਾਏ ਪੁੱਛਦੇ।…ਉੱਤੋਂ ਉਹ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਦਾ ਮੂਡ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ-ਖਿੜਕੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀਆਂ ਰਹੱਸਮਈ, ਖਾਸੀਆਂ ਠੋਸ, ਕੋਮਲ ਤੇ ਨਿੱਘੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ…ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਿ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸੜਕ ਦੀ ਧੂੜ ਤੇ ਅਜਨਬੀ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਂਜ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹਰ ਦੁਕਾਨ ਅੱਧਾ-ਘਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋਣਾ ਸਿਰਫ ਵਕਤ ਕਟੀ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਬਲਿਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਕਦੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਘਰ ਬਾਰੇ ਸੁਣੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਇਕ ਉਮਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਭਵਨ ਜਾਂ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਭੁੱਲ-ਵਿਸਰ ਗਏ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
"ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਪਸੰਦ ਏ?" ਇਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ-ਖਿੜਕੀ ਵਿਚ ਲਟਕ ਰਹੇ ਪਰਦੇ ਤੱਕਦੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਟੈਪਸਟੀ ਪਰਦਿਆਂ ਤੇ ਕਾਲੀਨਾਂਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਮੁੰਡੇ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
"ਕਿੰਜ ਲੱਗਦਾ ਏ ਤੈਨੂੰ?" ਕੁੜੀ ਨੇ ਪਰਦਿਆਂ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਫੇਰ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਵਲ ਇਕਟੱਕ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ।
"ਰੰਗ ਕਾਫੀ ਸਾਫ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਏ।" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਝਿਜਕਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ।
"ਜੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਸੂਹੇ ਰੰਗ ਦਾ ਕਾਲੀਨ ਵਿਛਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ।" ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਮੁੰਡਾ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਕਾਲੀਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਬੜਾ ਪੁਰਾਣਾ ਘਰ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਖਿੜਕੀਆਂ ਕੋਲ ਪਿਆਨੋ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਕ ਫੋਟੋ ਐਲਬਮ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਉਪਰ ਵੇਲ-ਬੂਟੀਆਂ ਛਪੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਨਿੰਮ੍ਹਾਂ ਜਿਹਾ ਮੁਸਕਰਾਇਆ।
"ਕੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਏਂ?" ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਚੁਭ ਗਈ।
"ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇਕ ਪਰਦਾ ਇਕ ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਲਟਕਿਆ ਵੇਖਿਆ ਏ…ਪਰ ਉਸਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਪੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕਾਗਜ਼ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ।" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਕੁੜੀ ਰਤਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਹਵਾ ਵਿਚ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ…ਇੰਜ ਉਸਨੇ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੋਚਿਆ। ਮੁੰਡੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲ ਨੇ ਸਾਰੀ ਦੁਕਾਨ ਖਾਲੀ ਜਿਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ ਪੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਫੈਦੀ ਤੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਤਰਲ ਦੇ ਚਮਕਾਰੇ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਿਰਫ ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸਨ…ਪਰ ਇਸ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ। ਉਹ ਉਸ ਵਾਂਗ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਅਟਕਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ…ਇਕਦਮ ਜੋੜ ਬਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਨਾਲ ਤੇ ਉਸ ਜੋੜ ਤੋਂ ਜਿਹੜੀ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਬਣਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਬੜੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਦੁਕਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਨਦੀ ਦੇ ਪੁਲ ਕੋਲ ਆ ਗਏ। ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵੀ ਹੋਈ ਕਿ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਕੁੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲਈ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ, ਤੱਕਣਾ ਨਹੀਂ ਪਏਗਾ। ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਦੁਕਾਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋ ਕੇ ਬਹਿਸ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਓਪਰਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਦੇਖਦਾ ਕਿ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਦਿਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁੜੀ ਦੇ ਅਸੂਲ ਓਨੇ ਹੀ ਸ਼ੱਕੀ ਸਨ ਜਿੰਨੇ ਕਿ ਉਸਦੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ। ਉਹ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਰਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਉਹ ਪੁਲ ਦੀ ਰੇਲਿੰਗ ਨਾਲ ਢੋਅ ਲਾ ਕੇ ਖਲੋ ਗਏ ਸਨ। ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਘੁਸਮੁਸੇ ਵਿਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਝੁੰਡ ਨਦੀ ਉੱਪਰ ਚੱਕਰ ਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
"ਕੁਝ ਕਮਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।" ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪਗਡੰਡੀ ਜਿਹੀ ਬਣ ਜਾਏ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦਿਆਂ ਉਹ ਤੁਰ ਸਕਣ।
ਮੁੰਡਾ ਅਕਸਰ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। "ਆਖਰੀ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ।" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।
"ਕੀ ਉਹ ਖਾਸੀ ਬੁੱਢੀ ਸੀ?" ਕੁੜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ…ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਵਿਖਆ ਸੀ।"
"ਓ…" ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।
"ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਗੁੱਡੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ…ਹੁਣ ਉਹ ਖਾਸੇ ਨੀਵੇਂ ਆ ਗਏ ਸਨ। 'ਮੈਂ ਕਦੀ ਮਰੇ ਹੋਏ ਬੰਦੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ', ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ।
ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪੁਲ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਈ ਪੁਲ ਸਨ ਤੇ ਜਗ੍ਹਾ ਜਗ੍ਹਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਨਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਈਏ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਈਸਾਈ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਓਨੀਆਂ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਟਰਾਮ ਲੰਘਦੀ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਨੱਸਣ ਲੱਗਦੇ।
ਪੁਲ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਲੈਂਦੀ…ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਛੱਡ ਦਿਤਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਦਿੱਖ ਤੇ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸ਼ੈਅ ਉਸਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਖਿੱਚ ਲਏਗੀ। ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਚਕਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ।
"ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿੰਨਾਂ ਚਿਰ ਤੁਰ ਸਕਦਾ ਏਂ?" ਕੁੜੀ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਪੁਲ ਉੱਤੇ?"
"ਨਹੀਂ…ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਥਾਂ…"
"ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਕਾਫੀ ਦੂਰ ਤਕ ਤੁਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ" , ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਤੁਰਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਉਸਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿਤਾ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਲੱਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਸਹਿ-ਸੁਭਾਅ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਿੱਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੇ ਸਨ ਤੇ ਫੇਰ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
"ਤੇਰਾ ਕੀ ਖ਼ਿਆਲ ਏ, ਜਦੋਂ ਕਮਰਾ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਉਦੋਂ ਵੀ ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਤੁਰਨਾ-ਫਿਰਨਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ ਕਰੇਗਾ?" ਕੁੜੀ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਤਿਲ੍ਹਕ ਕੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਆਣ ਰੁਕੀਆਂ ਸਨ।
ਮੁੰਡਾ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ…ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਇਸ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੌਣ-ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਇਕੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਹੜੀਆਂ-ਕਿਹੜੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ…ਜਾਂ ਕਦੀ ਕਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਰਾਤ ਉਹ ਸੌਣ-ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਨਾ ਮੁੜੇ ਤੇ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਇਕੋ ਜਗ੍ਹਾ ਗੁਜਾਰੇ। ਇੰਜ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ…ਪਰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਪੁਲ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਫੇਰ ਮਕਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਗਰੀਬ ਇਲਾਕਾ ਸੀ। ਕੰਧਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੰਮੀਆਂ-ਲੰਮੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਟੰਗੇ ਗਿੱਲੇ ਕਪਣੇ ਹਵਾ ਵਿਚ ਫੜ-ਫੜਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮੈਦਾਨ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਰੌਲਾ ਅਕਸਰ ਗੂੰਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ…ਤੇ ਉਹ ਰੌਲਾ ਆਸਪਾਸ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਵਗ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਡੁੱਬਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਕਾਲੀਆਂ ਚਿਮਨੀਆਂ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਲਿਸ਼ਕਾਂ ਮਾਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
"ਉਂਜ ਜਾਣਾ ਕਿੱਥੇ ਈ?"
"ਨੇੜੇ ਈ ਇਕ ਸਿਨੇਮਾ ਹਾਲ ਏ।"
"ਤਾਂ ਸਿਨੇਮਾ ਵੇਖਣ ਦਾ ਮੂਡ ਏ?"
"ਉੱਥੇ ਸਰਦੀ ਏਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗੀ।" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।
"ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸਰਦੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਏ?"
"ਨਹੀਂ…ਨਹੀਂ।" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਉਸਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਏ ਨਾ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ…।"
"ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ..." ਕੁੜੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬਨਾਉਟੀ ਜਿਹਾ ਗੁੱਸਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਹੱਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਸਿਰਫ ਚਿੜਾਉਣ ਖਾਤਰ ਕੁੜੀਆਂ ਹੱਸਦੀਆਂ ਨੇ। ਜੋ ਆਵਾਰਾ ਹੋਣ ਦੀ ਐਕਟਿੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ, ਪਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨਹੀਂ।
ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਲਾਲੀ ਛਾ ਗਈ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਠੀਕ ਮੌਕੇ, ਮੌਕੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬੜੀ ਅੱਗੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁੜੀਆਂ ਸਹਿਮ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਜਾਂ ਫੇਰ ਬੜੀਆਂ ਪੱਛੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਿਰਫ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੀ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਲਾਲਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਇਸ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ ਜਾਵੇ…ਪਰ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਲੱਭਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਏਨਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਸੰਭਲ ਕੇ ਉਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਕਸਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਨੇ…ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਦਬੋਚੀ ਰੱਖਦੇ ਨੇ।
ਸਕਵਾਇਰ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਭੀੜੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਤੁਰਨ ਲੱਗੇ। ਏਥੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਲੁੱਟੇ-ਪਿੱਟੇ ਹੋਟਲ ਜਾਂ 'ਬੀਅਰ-ਪੱਬ' ਦੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੀ 'ਨਿਓਨ-ਲਾਈਟ' ਦਿਸ ਪੈਂਦੀ…ਇਹ ਉਪ-ਨਗਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸੀ…ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਹੱਦ ਉੱਤੇ ਇਕ ਸਿਨੇਮਾ, ਇਕ ਪੈਟਰੋਲ ਪੰਪ, ਦੋ ਨਾਚ-ਘਰ ਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਬੱਸਾਂ ਦਾ ਉਜਾੜ-ਜਿਹਾ ਅੱਡਾ ਸੀ। ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੇ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਸੜਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਸੀ।
ਟਿਕਟ ਘਰ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਟਿਕਟਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਊਂਘ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖਿਝ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿਤੀ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਕੋਈ ਆਏਗਾ। ਉਹ ਇਕ ਉਪ-ਨਗਰ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਿਨੇਮਿਆਂ ਵਿਚ ਕਈ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਚੱਲ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।
"ਠਹਿਰ ਮੈਂ...ਲੈਂਦਾ ਵਾਂ।" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਪੈਸੇ ਕੱਢਣ ਲਈ ਕੋਟ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਹੱਥ ਪਾਇਆ, ਪਰ ਕੁੜੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭੱਤਾ ਉਸਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਨਾਲੋਂ ਬੜਾ ਘੱਟ ਹੈ। ਉਹ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇ ਉੱਜੜੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਭਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਮੁੰਡਾ ਕਦੀ ਕਦੀ ਮਜ਼ਾਕ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ 'ਮਿਸ ਰੇਸਟੋਰੇਟ' ਵੀ ਆਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਕੁੜੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਉਡੀਕ ਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਟੂਏ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮੁੜਿਆ-ਤੁੜਿਆ ਨੋਟ ਕੱਢ ਕੇ ਖਿੜਕੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿਤਾ ਤੇ ਟਿਕਟਾਂ ਚੁੱਕ ਲਈਆਂ। ਉਦੋਂ ਮੁੰਡਾ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਜਿੱਧਰ ਫਿਲਮ ਦੇ ਪੋਸਟਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਬੇਹੂਦਾ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ, ਪਰ ਉਹ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ…ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁੜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਹੀ ਘੱਟ ਲੋਕ ਸਨ। ਫਿਲਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਖਾਲੀ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਗੇਟ ਕੀਪਰ ਕੁੜੀ ਨੇ ਟਾਰਚ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ…ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਦਿਲ ਕਰੇ ਬੈਠ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਜਾ ਬੈਠੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਸਨ।
ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਉਸਨੂੰ ਚੁੰਮ ਲਿਆ…ਫੇਰ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਉਸਦੇ ਗੋਡੇ ਉਪਰ ਰੋਕ ਦਿਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੀ ਸਕਰਟ ਦਾ ਸਿਰਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਪਿੱਛੇ ਉਸਦੀਆਂ ਜੁਰਾਬਾਂ ਦੇ ਬਟਨ…ਕੁੜੀ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਰੋਕ ਦਿਤਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਕਰਟ ਗੋਡਿਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲਈ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪਰਦੇ ਵੱਲ ਉਠ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਕੋਈ ਇਤਾਲਵੀ ਫਿਲਮ ਸੀ…ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੁਰਖੀਆਂ ਵੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ, ਫੇਰ ਕੁੜੀ ਅੱਕ ਗਈ…। ਤੂੰ ਜ਼ਰਾ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ? ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। ਮੁੰਡਾ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਸੁਰਖੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾ…ਪਰ ਉਹ ਬੜੀ ਜਲਦੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਅੱਧਾ ਕੁ ਵਾਕ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁੜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਖ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਪ ਵੇਖ ਕੇ ਫੇਰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈ ਸੀ। ਉਲਾਂਭੇ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸੁਣ ਰਹੀ ਹੈ…ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਉਸਨੂੰ ਫੇਰ ਨੀਂਦ ਆ ਗਈ। ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਆਣ ਲੱਗਿਆ। ਬੁੱਲ੍ਹ ਅੱਧ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਉਹ ਕੁਝ ਬਰੜਾਉਣ ਵੀ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ, ਮੁੰਡਾ ਗੌਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ…ਪਰ ਇਕ ਅੱਧਾ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਪੱਲੇ ਪੈਂਦਾ। ਅੱਕ ਕੇ ਉਹ 'ਲਸਟਰਾਦਾ' ਦੀ ਪਾਗਲ ਹੀਰੋਇਨ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦਾ। ਜਦੋਂ ਫਿਲਮ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਪਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬੜੀ ਕੋਮਲ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, "ਸੁਣ…ਆਪਾਂ ਹੁਣ ਬਾਹਰ ਚੱਲਣਾ ਏਂ।"
ਹਾਲ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਕੁੜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੁੰਧਿਆ ਗਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕ ਖਿਸਿਆਨੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਚਿਪਕੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਉਹ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਸੌਂ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਬੜਾ ਹਲਕਾ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈਆਂ ਹੋਣ।
"ਮੈਂ ਵਿਚਾਲੇ ਈ ਸੌਂ ਗਈ ਸਾਂ।" ਕੁੜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਸੰਵਾਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, "ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਉਸ ਪਾਗਲ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ?"
"ਉਹ ਪਾਗਲ ਨਹੀਂ ਸੀ…ਬੱਸ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।
"ਬੜਾ ਅਜੀਬ ਹਾਸਾ ਹੱਸਦੀ ਸੀ…" ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।
"ਹਾਂ…" ਮੁੰਡਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਸੁਣਿਆ-ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਮੀ ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਭੁੱਲਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਕੁੜੀ ਕੁਝ ਵੀ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕੀ, ਏਸੇ ਲਈ ਉਸਦਾ ਆਪਾ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਪਾਗਲਾਂ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।
"ਠਹਿਰੀਂ…" ਉਸਨੇ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ। ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ।
"ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਇਕ ਆਈਸਕਰੀਮ ਲੈਣ ਦੀ ਏ।" ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਸਿਨੇਮਾ ਹਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ 'ਬੂਫੇ' ਸੀ। ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖਾਤਰ ਇਕ ਗਿਲਾਸ ਲਿਮਲੇਟ ਮੰਗਵਾ ਲਿਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਆਈਸਕਰੀਮ ਲੈ ਦਿਤੀ। ਇਸ ਵਾਰੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਪੈਸੇ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਖਰਚੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਕਰ ਲੈਣ ਦੇਂਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ 'ਬੂਫੇ' ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ, ਹਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਫਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਚਾਨਣ ਫੈਲਿਆ ਜਾਪਿਆ…ਇਕ ਭੂਸਲਾ ਜਿਹਾ ਚਾਨਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਦੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਅਜੇ ਉਸਨੂੰ ਨਿਗਲ ਨਹੀਂ ਸਕੀ ਹੁੰਦੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਦਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਹਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਚਮਕੀਲੀ ਪਰਤ ਸਾਫ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸੜਕ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਉਹ ਠਿਠਕ ਗਏ…ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੜਕ ਏਥੇ ਆ ਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸੜਕਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਗਈ ਸੀ। ਚੁਰਸਤੇ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ 'ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਲਾਈਟਸ' ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣੇ ਸਨ…ਜੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਰਲਿਨ, ਪੈਰਿਸ, ਨਿਊਯਾਰਕ, ਡਰੇਸਡਨ…ਹਰੇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਲਾਈਟ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਚੁਰਸਤੇ ਵਿਚ ਖਲੋ ਕੇ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਯੂਰਪ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਖਲੋਤੇ ਹੋਣ।
"ਕਿੰਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ…!" ਕੁੜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਡੂੰਘੀ ਹੈਰਾਨੀ ਝਲਕਣ ਲੱਗੀ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁ ਭੈ ਵੀ…ਜਿਹੜਾ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਵ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕੂਲੀ-ਮੁਲਾਇਮ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੜਨ ਲੱਗਿਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ…ਉਸਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਓਨਾਂ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿੰਨਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟ ਜਾਣ ਦਾ ਭੈ…।
"ਹੁਣ ਕਿੱਧਰ ਚੱਲਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਏ?" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਡਰੇਸਡਨ-ਲਾਇਪਜਿਗ, ਫੇਰ…"
"ਫੇਰ…" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਫੇਰ…ਕੁੜੀ ਸੋਚੀਂ ਪੈ ਗਈ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ-ਭਾਉਂਦਾ ਸ਼ੁਗਲ ਸੀ ਕਿ ਮੌਕੇ-ਬੇਮੌਕੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਛੇੜ ਬਹਿੰਦੇ ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਅੱਜ ਤੀਕ ਦੇਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਂਜ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇਖੇ ਹਨ…ਕੁੜੀ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ। ਪਰ ਇਕੱਠੇ ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਗਏ…ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਦੋਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਰਿਹਾ ਕਰਨਗੇ…ਰੋਮ ਜਾਂ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਸਤੇ ਜਿਹੇ ਹੋਟਲ ਵਿਚ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਮ ਜਾਂ ਪੈਰਿਸ ਵੇਖਣ ਦਾ ਓਨਾਂ ਸ਼ੌਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿੰਨਾ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਕਮਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਕਮਰਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਥਰੂਮ ਅਟੈਚ ਹੋਏਗਾ ਤੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਘੁੰਮਣ-ਫਿਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਫੁਆਰੇ ਹੇਠ ਨਹਾਇਆ ਕਰੇਗੀ ਤੇ ਮੁੰਡਾ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਿਹਾ ਹੋਏਗਾ…ਨਹਾਅ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਬਿਸਤਰਾ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਕਰਿਆ ਕਰੇਗੀ ਤੇ ਮੁੰਡਾ ਆਪਣਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਬਿਸਤਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ…ਇਹ ਇਕ ਸੁਖ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ, ਭਰੋਸੇ ਯੋਗ ਤੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਸੁਖ। ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਫੇਰ ਰੁਕ ਗਈ।ਸੁਖ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ…ਇਹ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ, ਉਸਦਾ। ਸੁਖ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਕਦੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਭੋਗਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
"ਤੇਰੀ ਆਈਸਕਰੀਮ ਖੁਰ ਰਹੀ ਏ।" ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਕੁਝ ਚਿਰ ਤਕ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ। ਸਰਦੀ ਵਿਚ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਕੰਬਣੀ ਜਿਹੀ ਛਿੜ ਪੈਂਦੀ ਸੀ।
ਮੁੰਡਾ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਨ ਲੱਗਾ। ਬਾਰੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਉਹ ਦੇਰ ਤਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੇ ਤੁਰਦੇ ਰਹੇ।
"ਇਹ ਬੜਾ ਸਰਲ ਜੇ," ਉਹ ਰੁਕਿਆ। ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਬੇਚੈਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਜਿਹਾ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਕਰਕੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਟਹਿਲਣ ਲੱਗਾ।
ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਜਵਾਬ ਬੜਾ ਉਲਟਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ। ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਕਮਰਾ ਯਾਦ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਖਲੋ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।