ਜਹਾਂਪਨਾਹ ਜੰਗਲ :: ਲੇਖਕ : ਸ਼ਾਨੀ

ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ :
ਜਹਾਂਪਨਾਹ ਜੰਗਲ
ਲੇਖਕ : ਸ਼ਾਨੀ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ

ਚਾਨਣ ਹੁਣ ਏਨਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਸਾਫ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸੀ; ਮੇਰਾ ਵੀ। ਇਹ ਇਕ ਅਲਸਾਈ ਜਿਹੀ ਸਵੇਰ ਦਾ ਘੁਸਮੁਸਾ ਸੀ ਜਾਂ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਮਿਟਮੈਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਕਿਤੇ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ।...ਤੇ ਜਦੋਂ ਤਕ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸ਼ਸ਼ੋਪੰਜ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਓ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲਪਟਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਉਸ ਨੀਮ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਾਫ਼ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਹਰੇਕ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਚਿਪਕੀ ਹੋਈ ਏ।...ਲੋਕ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਘੋਰਨਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਏ ਸੀ ਤੇ ਸਕਵੇਰ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਸੀ; ਉਹ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਵੀ ਸੀ। ਫਲੈਟ ਨੰ. 32-ਬੀ ਦਾ ਨਿਓਲਾ, 39-ਸੀ ਦਾ ਭੇਡੀਆ, 44-ਏ ਵਾਲਾ ਅਜਗਰ, 42-ਡੀ. ਵਾਲਾ ਲੂੰਬੜ, 45-ਡੀ ਦਾ ਕੈਪਟਨ ਜੇਬਰਾ ਤੇ 40-ਐਫ ਵਾਲਾ ਕੱਬਰ-ਬਿੱਜੂ—ਇਹਨਾਂ ਚਰਿੰਦਿਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਪਰਿੰਦੇ ਵੀ ਸਨ, ਪਰ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਮੈਂ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਰੱਖੇ...ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸੀ ਜਾਂ ਸਨ—ਮੋਰ, ਫ਼ਾਖਤਾ, ਚੱਕੀਰਾਹਾ, ਇੱਲ੍ਹ ਜਾਂ ਗਿਰਝ।
ਬੁੱਢੀ ਡਾਕਟਰਨੀ ਸੇਹੀ ਆਪਣੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ—ਕਾਲੋਨੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਜਿਹੜੀਆਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਲਕੋਨੀਆਂ, ਛੱਤਾਂ ਜਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਕਾਟੋਆਂ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਜਾਂ ਉਸ ਫਿਕਰ ਵਿਚ ਸਨ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਕੀ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਏ! ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿਵਾਏ ਉਸ ਸੌਖ ਤੋਂ ਕਿ ਉੱਥੋਂ ਹਾਦਸੇ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨੇੜੇ ਪੈਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਸਾਫ-ਸਾਫ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਿਸ ਫਲੈਟ ਵਿਚ ਉਹ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ...ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਇਕ ਦੋ ਸਿਪਾਹੀ ਬਾਹਰ ਬੈਠੇ ਡੰਡੇ ਹਿਲਾਅ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਚਰਦੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜਿਹੜੇ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਸੱਜਿਓਂ-ਖੱਬੇ ਤੇ ਖੱਬਿਓਂ-ਸੱਜੇ, ਆਪਣੀ ਪੂਛ ਹਿਲਾਅ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।
“ਬਈ, ਹੱਦ ਹੋ ਗਈ।” ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਹਨੇਰ ਹੈ-ਜੀ, ਹਨੇਰ...”
“ਮੁਲਕ ਦਾ ਤਾਂ ਸਤਿਆਨਾਸ ਹੋ ਗਿਐ। ਨਿੱਘਰਦਾ ਈ ਜਾ ਰਿਹੈ।”
“ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਸਫੇਦ ਹੋ ਗਿਐ ਜੀ।” ਕੋਈ ਮਿਆਂਕਿਆ, “ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ।”
“ਅੱਲਾ, ਰਹਿਮ ਕਰੇ।” ਲੰਮਾਂ ਸਾਹ ਖਿੱਚ ਕੇ ਮਾਸਟਰ ਖਰਗੋਸ਼ ਬੋਲੇ।
“ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਮਾਲ-ਮੱਤਾ ਗਿਆ ਏ ਬਈ?” ਅਚਾਨਕ 39-ਸੀ ਦੇ ਭੇਡੀਏ ਨੇ ਮੈਥੋਂ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਸੁਣ ਵੀ ਗਿਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਹਰਾਮਜ਼ਾਦੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਏਨੀ ਨਫ਼ਰਤ ਏ ਕਿ ਇਸਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਈ ਮੈਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਏ, ਪਰ ਉਹ ਹੈ ਕਿ ਮੌਕੇ ਬੇ-ਮੌਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਈ ਆ ਮਰਦੈ।
“ਜਦੋਂ ਜਾਨ ਦੇ ਲਾਲੇ ਪੈ ਜਾਣ, ਮਾਲ-ਮੱਤੇ ਦੀ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸੁੱਝਦੀ ਏ!” ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਅਰਨੇ ਝੋਟੇ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸੁਣ ਲਿਆ ਸੀ। ਕਾਲੂ ਭੇਡੀਏ ਨੇ ਬੇਸ਼ਰਮਾਂ ਵਾਂਗ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ ਯਾਨੀ ਉਹ ਤਾਂ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਈ ਇਕ ਜੀਪ ਆ ਕੇ ਉਸ ਫਲੈਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੁਕੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵਰਦੀਧਾਰੀ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਉਤਰ ਕੇ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਲੱਕੜਬੱਗੇ ਵਾਂਗ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਇਆ ਸੀ, ਪਾਰਕ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੀਲੇ ਪੱਤੇ ਅਚਾਨਕ ਝੜਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਦਸ ਬਾਰਾਂ ਜਣਿਆ ਦੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਗਰੁੱਪ, ਯਕਦਮ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਕੀ ਹੋਇਆ? ਲੱਗਦਾ ਏ, ਜੀਪ ਹਸਪਤਾਲੋਂ ਆਈ ਏ। ਔਰਤ ਤਾਂ ਏਥੇ ਈ ਅੱਧ-ਮੋਈ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ; ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਫੁੰਡੀ ਨੀਲ-ਗਊ ਵਾਂਗ। ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਸਿਰਫ ਮੌਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੀ, ਫਾਰਮੈਲਟੀ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ ਲੈ ਜਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਏ।...ਪਰ ਆਦਮੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਠੀਕ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਪਾਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਣ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਜਾਨਣਾ ਮੈਂ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਹਿੰਮਤ ਕੀਤੀ ਖਿਸਕੇ ਨੇ—ਉਹ ਗਰੁੱਪ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਉਹਨਾਂ ਸਿਪਾਈਆਂ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਕੁਝ ਚਿਰ ਇੱਲ੍ਹ ਵਾਂਗ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਚੱਕਰ ਕੱਟਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਖਬਰ ਲੈ ਆਇਆ ਕਿ 'ਔਰਤ ਬਸ ਬਿੰਦ-ਝੱਟ ਦੀ ਮਹਿਮਾਨ ਏਂ ਤੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।'
“ਤੇ ਬੱਚਾ?” ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਕੀ ਹੋਣਾ ਸੀ ਬੱਚੇ ਦਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਇਸ ਕਾਲੋਨੀ ਦਾ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਹਮਦਰਦੀ ਉੱਤੇ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਮੈਂ ਇਸੇ ਕਾਲੋਨੀ ਦਾ ਸੀ—ਕਾਲੋਨੀ ਈ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਸਕਵੇਰ ਤੇ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦਾ ਬਾਰਾਬਰ ਦਾ ਹਿੱਸੇਦਾਰ। ਸਾਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਸੁਣੀਆਂ ਸੀ—ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤਕ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਫ਼ਲੈਟ ਵਿਚ ਛਾਪਲਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ—ਦਰਾੜ ਵਿਚ ਲੁਕੀ ਗੋਹ ਵਾਂਗ, ਕੈਪਟਨ ਜੇਬਰੇ ਵਾਂਗ, 41-ਐਫ ਵਾਲੇ ਗਿੱਦੜ ਵਾਂਗ, ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਅਰਨੇ ਝੋਟੇ ਵਾਂਗ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀ ਕੱਬਰ ਬਿੱਜੂ ਵਾਂਗ...
ਇਹ ਸੰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਜਾਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਤ ਮੈਂ ਇਕ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚੋਂ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਇਆ ਸੀ। ਪਾਰਟੀ ਕੀ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਚੰਡਾਲ-ਚੌਂਕੜੀ ਵਿਚੋਂ। ਮੇਰੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਇਹ ਜੁੰਡਲੀ ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਏ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁਗਲ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ—ਕੋਈ ਵੀ ਹਲਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹਲਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਛਾ ਸ਼ਾਮ ਕੱਟਣ ਦੀ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਨੱਠਣ ਦੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ ਰਾਤ ਕੋਈ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਜਦੋਂ ਘਰ ਆਇਆ ਸਾਂ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਪੈਗ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਮੈਂ ਮਸਤ ਸਾਂ। ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਨੀਂਦ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਏ ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਏ ਕਿ ਦੋ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਅਚਾਨਕ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਏ—ਤੇ ਮੈਂ ਪਾਸੇ ਪਰਤਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਕੀ ਗੁਆਇਆ—ਇਹ, ਇਹ, ਇਹ! ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ?...ਸਵਾਹ ਤੇ ਖੇਹ! ਕਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ? ਦਾਦਰੀ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ। ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਤੀਰ ਮਾਰ ਲਿਆ?...ਕਿਉਂ, ਕੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਰਹਿ ਲੈਣਾ ਈ ਕਿਸੇ ਤੀਰ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਏ?...ਕਲ੍ਹ ਕੀ ਕਰੇਂਗਾ? ਉਹੀ ਜੋ ਕਲ੍ਹ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਕਲ੍ਹ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ...
ਕੋਈ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋਏਗਾ। ਸੀਟੀ ਵਜਾ ਕੇ ਚੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਿਪਾਲੀ ਚੌਕੀਦਾਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੋਂ ਦਾ ਗਾਇਬ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਕੋਈ ਕਾਰ ਆ ਕੇ ਰੁਕੀ ਸੀ—ਪਾਰਕ ਦੇ ਇਸ ਜਾਂ ਉਸ ਕੋਨੇ ਉੱਤੇ। ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਨੱਠਣ ਲਈ ਸਟਾਰਟ ਹੋਈ ਸੀ—ਉਦੋਂ ਯਾਦ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿ ਹਾਂ, ਆਈ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਗੋਲੀਆਂ ਚੱਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ—ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਜ਼ਨਾਨੀ ਦੀ ਚੀਕ। ਚੀਕ ਨਹੀਂ, ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕੁਰਲਾਹਟ। ਫੇਰ ਅਚਾਨਕ ਚੁੱਪ ਵਰਤ ਗਈ ਸੀ। ਫੇਰ ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਆਦਮੀ ਜੱਫੋ-ਜੱਫੀ ਹੋ ਰਹੇ ਨੇ—ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਚੀਕ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਈ ਘੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਕੋਈ 'ਬਚਾਓ-ਬਚਾਓ' ਚੀਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਦਗੜ-ਦਗੜ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਭੱਜਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਡਰੀ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਚੀਕ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਬਚਾਓ, ਬਚਾਓ!...ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਉਠ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ; ਫੇਰ ਪਤਨੀ। ਬੱਤੀ ਜਗਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਪਤਨੀ ਨੇ ਘੁਰਕ ਕੇ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਖਿੜਕੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨੇਰੇ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਦੋ ਚਾਰ ਹੋਰ ਫਲੈਟਸ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਜਗੀਆਂ ਸਨ, ਇਕ ਅੱਧੇ ਦੀ ਬੱਤੀ ਜਗ ਕੇ ਬੁਝ ਵੀ ਗਈ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ। ਪਰ ਕੋਈ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਿਕਲਿਆ। ਕੁਝ ਚੀਕਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਬੱਚਾ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ ਗਵਾਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸੇ ਫਲੈਟ ਦੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਲੁਟੇਰੇ ਕਾਰ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਭੱਜ ਚੁੱਕੇ ਸੀ ਤੇ ਸਕਵੇਰ ਦੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਸ਼ੇਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ। ਤੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਕਿ ਕਿਉਂ ਭਾਈ ਕੀ ਹੋਇਆ?...
ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ ਏ! ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਫਲੈਟਸ ਵਿਚ ਸਨ ਉਦੋਂ ਈ ਸਾਰੇ ਜਾਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਸਕਵੇਰ ਦੇ ਇਕ ਫਲੈਟ ਵਿਚ ਲੁਟੇਰੇ ਘੁਸ ਆਏ ਨੇ, ਮਾਲ-ਅਸਬਾਬ ਤਾਂ ਜਾ ਈ ਰਿਹਾ ਏ, ਉੱਥੇ ਜਾਨ ਦੇ ਲਾਲੇ ਵੀ ਪਏ ਹੋਏ ਨੇ। ਕੁਝ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਝਖੇੜੇ ਵਾਂਗ, ਲੁਟੇਰੇ ਕਾਲੋਨੀ ਵਿਚ ਆਏ ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਉਸ ਫਲੈਟ ਵਿਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਕਿਸ ਨੇ ਹੀਲ ਹੁੱਜਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕੌਣ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸਰੀਏ ਨਾਲ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕੌਣ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਨਿੱਕਲ ਕੇ ਮੁਹੱਲੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਲਈ ਪੁਕਾਰਦਾ ਰਿਹਾ...
ਧੁੱਪ ਅਜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਿਕਲੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਬੱਦਲ ਸਨ। ਲਾਗਲੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਘੰਟੀ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਨਗਰ-ਕੀਰਤਨ ਵਾਲੀ ਟੋਲੀ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਹਾਦਸੇ ਵਾਲੇ ਫਲੈਟ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਜੀਪ ਸਟਾਰਟ ਹੋਈ ਤੇ ਵਰਦੀਧਾਰੀ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਸਿਪਾਹੀ ਹੁਣ ਫੇਰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਡੰਡੇ ਹਿਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ।
ਟੂਟੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਲੋਕ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਿਸਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਨਾ ਝੋਟਾ ਗਿਆ, ਫੇਰ ਜੇਬਰਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖਾ-ਦੇਖੀ ਦੋ-ਚਾਰ ਹੋਰ। ਜਿਹੜੇ ਚਲੇ ਗਏ—ਬਚੇ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਖੀਏ ਉਧੇੜਨ ਲੱਗੇ।
“ਵੱਡਾ ਤੁੱਰਮ ਖਾਂ ਬਣਦਾ ਸੀ,” ਇਕ ਨੇ ਜਾ ਰਹੇ ਜੇਬਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਇਕ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਾ ਇਸ ਦੇ ਫਲੈਟ ਸਾਹਮਣੇ ਚੀਕ-ਚੀਕ ਕੇ ਬੇਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਪੱਠਾ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦੀ ਜੀ, ਟਵੈਲਵ ਬੋਰ ਗਨ...ਦੱਸਦੇ।”
“ਰਿਵਾਲਵਰ ਤਾਂ ਯਾਰ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਵੀ ਏ,” ਕਿਸੇ ਨੇ ਧੈ-ਸੋਟਾ ਮਾਰਿਆ, “ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ?”
“ਤੁਸੀਂ ਚੁੱਪ ਰਹੋ ਜੀ,” ਉਸਨੇ ਭੜਕ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਤੁਸੀਂ ਨਾ ਨਿਕਲ ਆਏ ਆਪਣਾ ਖੂੰਡਾ ਲੈ ਕੇ...”
ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਏ।
ਉਦੋਂ ਹੀ ਗੁਆਂਢ ਵਿਚ, 35-ਬੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਗੀ ਤੇ ਕਮਲੀ ਕੁੜੀ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਚੀਕਣ-ਕੂਕਣ ਲੱਗ ਪਈ—ਇਧਰੋਂ ਉਧਰ ਟਹਿਲਦੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਉਸਦਾ ਨਿੱਤ ਦਾ ਕਰਮ ਸੀ।

ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਕਾਲੋਨੀ ਦਾ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ ਸੀ—ਸੀ ਉਹ ਦਿਲਚਸਪ। ਦਿਲਸ਼ਾਦ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਣਦਿਆਂ ਈ ਮੇਰੀ ਤਬੀਅਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਤਾਂ ਨਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਤੇ ਫੇਰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਸਾਊਥ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਜ਼ਿਦ, ਮੈਂ ਖਿੱਚਿਆ ਤੁਰਿਆ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਖੂਬੀਆਂ ਲੱਭ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਮੰਨਿਆਂ ਕਿ ਰਤਾ ਦੂਰ ਏ ਪਰ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਏ? ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਦੂਰੀਆਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਹੈ? ਜੇ ਬੱਸਾਂ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੋਣ ਤਾਂ ਜਿਹੋ-ਜਿਹਾ ਸੱਤ ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਸੱਤਰ। ਨਾਲੇ ਮੈਂ ਕਈ ਥਾਂਈਂ ਧੱਕੇ ਖਾ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਗਪੁਰਾ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ, ਫੇਰ ਤਾਲ ਕਟੋਰਾ ਗਾਰਡਨ, ਫੇਰ ਨਿਊ ਰਾਜਿੰਦਰ ਨਗਰ, ਫੇਰ ਵਾਪਸ ਜੰਗਪੁਰਾ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ। ਮੈਂ ਭਾਂਡੇ ਟੀਂਡੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਏਧਰੋਂ ਉਧਰ ਭੱਜਦਾ ਹੋਇਆ ਤੰਗ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਇਕੋ ਥਾਂ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਲੋਨੀ ਨਵੀਂ-ਨਵੀਂ ਵੱਸੀ ਸੀ। ਮਸਜਿਦ ਮੋਠ ਤੇ ਤੁਗਲਕਾਬਾਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਜੰਗਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ—ਸੀ ਕੀ, ਹੈ—ਜਹਾਂਪਨਾਹ ਜੰਗਲ। ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਾਇਦ ਕਦੀ ਦਿਲਸ਼ਾਦ ਸਰਾਏ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਉਜਾੜ ਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਜਾੜ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਧੀਕਰਨ ਨੇ ਇਹ ਕਾਲੋਨੀ ਵਸਾਈ ਸੀ।
ਜਹਾਂਪਨਾਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਪੀਲਾ ਬੋਰਡ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—
 ਦਿੱਲੀ ਡੇਵਲਪਮੈਂਟ ਅਥਾਰਿਟੀ
 ਜਹਾਂਪਨਾਹ
 ਸਿਟੀ ਫਾਰੇਸਟ
ਦੇਖਦੇ ਦੇਖਦੇ ਐਨ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਲਸ਼ਾਦ ਨਗਰ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪੀਲਾ ਬੋਰਡ ਲੱਗ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਥੇ ਬੱਸਾਂ ਰੁਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਸਨ ਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਦੇਖਦੇ-ਦੇਖਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਫਲੈਟ ਨਿਕਲ ਆਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਆਪ ਆ ਵੱਸੇ ਸਨ ਪਰ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫਲੈਟ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਝਿਜਕਦੇ ਸਨ ਪਰ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਤੰਗੀ ਤੇ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੋਂਹਦੇ ਕਿਰਾਏ ਨੇ ਚੰਗਿਆਂ ਚੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਧਰੀਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਹਾਲ ਸੀ ਕਿ ਸਾਈਕਲ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਟੋਯੋਟਾ ਵਾਲੇ ਤਕ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਬਸਤੀ ਪੰਜਰੰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ—ਅਜੀਬ ਘਾਲੇ ਮਾਲੇ ਵਾਲੀ। ਨੌਕਰੀ ਪੇਸ਼ਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੇ, ਦਰਮਿਆਨੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਤਿੰਨੇ ਸਨ ਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਬਜ਼ੀ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਤੇ ਐਕਸਪੋਰਟਰਸ ਤਕ ਇਕੱਠੇ ਡਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਧੰਦੇ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦਾ ਪਰ ਜਿਹਨਾਂ ਕੋਲ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ; ਵੀਡੀਓ ਤਕ। ਸੋਲਾਂ ਸੌ ਸੱਠ ਫਲੈਟਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ਕਾਲੌਨੀ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਜਿੱਡੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਸਨ, ਪੱਕੇ ਪੱਤੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਪੋਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਤਿਮੰਜ਼ਿਲਾ ਸਨ ਤੇ ਹਰੇਕ ਸਕਵੇਰ ਵਿਚ ਚੌਂਠ ਫਲੈਟ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਸਕਵੇਰ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਇਕ ਪਾਰਕ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਏ ਕਿ ਹਰ ਪਾਰਕ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਬਦਲ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ—ਇਕ ਗੰਜੇ ਸਿਰ ਵਾਂਗ ਜਿਹੜਾ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਰੜਾ-ਪੱਟਕ ਹੁੰਦਾ ਏ ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ-ਕਿਨਾਰੇ ਝਾਲਰਾਂ ਝੂਲ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ।
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਕਵੇਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ—ਬਸ ਉਂਜ ਈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਰਨ ਲੱਭਣ ਲੱਗਾਂ ਤਾਂ ਪਸੰਦ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਨ ਦੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਮੇਰੇ ਐਨ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਕੱਬਰ ਬਿੱਜੂ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਡਾਢੀ ਨਫ਼ਰਤ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਕੈਪਟਨ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਆਦਮੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ, ਜੇਬਰਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਬੈਂਕ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨਿਓਲੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਸੀ ਤੇ ਇਕ ਐਕਸਪੋਰਟਰ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਭੇਡੀਆ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਫਲੈਟ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਪਾਗਲ ਸੀ ਤੇ ਗੂੰਗੀ ਵੀ। ਉਸਨੂੰ ਮੌਕੇ ਬੇ-ਮੌਕੇ ਦੌਰੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਚੀਕਣਾ-ਕੂਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਝ ਕਹਿ ਵੀ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਕੀ—ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ। ਅਕਸਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਅਸੀਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਉੱਠ ਬੈਠਦੇ ਸਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਬੜੀ ਡਰਾਵਨੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ—ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਵਿਚ ਚੀਕਦੀ ਹੋਈ ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੀ ਵਰਗੀ।
ਸਕਵੇਰ ਨੂੰ ਜੇ ਮੁਹੱਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੈਪਟਨ ਜੇਬਰਾ ਤੇ ਕੱਬਰ ਬਿੱਜੂ ਵਰਗੇ ਇਕ ਦੋ ਫਾਲਤੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਨਾ ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਸੀ ਤੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਣ-ਵਰਤਨ ਦੀ ਇੱਛਾ। ਖ਼ੁਦ ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਸੀ ਪਰ ਇਕ ਅੱਧੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਾਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਫਲੈਟਾਂ ਦੇ ਨੰਬਰਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਚਲਾ ਲੈਂਦੇ ਸੀ, ਫੇਰ ਪਤਨੀ ਤੇ ਮੈਂ ਰਲ ਕੇ ਇਕ ਰਸਤਾ ਕੱਢਿਆ—ਉਸ ਰਸਤੇ ਸ਼ੁਗਲ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸੌਖ ਵੀ ਬੜੀ ਸੀ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਰਲਦੇ ਮਿਲਦੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਉਸ ਜਾਨਵਰ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਛੁੱਟੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਖ਼ੁਦ ਮੈਨੂੰ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਸ਼ਾਇਦ ਗੋਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਗਲਤੀ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮਜ਼ਾਕ ਦੇ ਮੂਡ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਵੀ ਕੋਈ ਫਲੈਟ ਹੋਇਆ? ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਦਰਾੜ ਵਰਗਾ ਲੱਗਾ ਏ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੈਂ ਗੋਹ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਰਿਹਾਂ...
ਹਾਂ, ਇਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਕ ਆਦਮੀ ਖੁਸ਼ਨਸੀਬ ਸੀ...ਫਲੈਟ ਨੰਬਰ 38-ਬੀ ਵਾਲਾ ਖਿਸਕੇ। ਖਿਸਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਖਿਸਕੇ। ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਖਿਸਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਯਾਨੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਗਲ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਖਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖਤਰਨਾਕ ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਈ ਚੀਕਦਾ-ਕੂਕਦਾ ਸੀ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਫਾਲਤੂ ਬੋਲਦਾ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਵਿਅਸਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ—ਗਲਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਕੰਮ ਕਾਲੋਨੀ ਦੇ ਗਵਾਚੇ ਹੋਏ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੁੜਕੇ ਹੋਏ ਡਸਟਬਿਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ ਤਕ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕਾਫੀ ਅਰਸਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪੁਲਸ ਵਿਚ ਸੀ—ਕੋਈ ਛੋਟਾ-ਮੋਟਾ ਅਫ਼ਸਰ। ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਘਰ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ! ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਘਰ-ਬਾਰ ਸੀ, ਬੀਵੀ-ਬੱਚੇ ਸਨ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਵੀ ਸੀ ਪਰ ਇਕ ਬੇਕਾਰ ਫਰਨੀਚਰ ਵਾਂਗ। ਪਤਨੀ ਕਿਸੇ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ ਸੋ ਘਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਸਦੀ ਚਾਲ ਢਾਲ ਵਿਚ ਈ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਕਮੀਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਜਾਮਾ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸੱਜੇ ਪਹੁੰਚੇ ਨੂੰ ਪੱਟ ਕੋਲੋਂ ਚੂੰਢੀ ਵਿਚ ਭਰ ਕੇ ਨੇਫੇ ਤਕ ਚੁੱਕੀ ਤੇਜ਼-ਤੇਜ਼ ਤੁਰਦਾ ਸੀ—ਚੀਤੇ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਗੇਟ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਫੇਰ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲਈ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਕੇ ਚੁਰਸਤੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਲਈ। ਅਕਸਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਰਾਹੀ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ—'ਸੁਣਨਾ, ਤੁਸੀਂ ਪੋਸਟ ਆਫ਼ਿਸ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਹੇ? ਜੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਜਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰਾ ਇਕ ਕੰਮ ਕਰ ਦੇਣਾ ਪਲੀਜ਼। ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਪਾ ਦੇਣਾ। ਬੜੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਏ।'
ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਾਂਹ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲਈ ਰੁਕੇ। ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਸੀ ਰੋਕਣਾ, ਰੋਕ ਲਿਆ। ਚਿੱਠੀ ਫੜਾਉਣੀ ਸੀ, ਫੜਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਮੁੜਦੇ ਪੈਰੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਕਾਗਜ਼ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਬੇਨਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਕੁਝ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਕਿ ਮੇਰੀ ਬੀਵੀ ਹਰਾਫ਼ਾ (ਚਰਿੱਤਰਹੀਣ) ਹੈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਮਰਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ। ਮੇਰੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬੁੱਢਾ ਕਾਲੂ ਲੈਂਪ ਪੋਸਟ ਦਾ ਬਲਬ ਤੁੜਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਹਨੇਰ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਸਕੇ ਤੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੀਆਂ ਨੂੰਹਾਂ-ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਘੂਰ ਸਕੇ। ਉਹ ਬੜਾ ਹਰਾਮੀ ਹੈ—ਜਾਂ ਫਲਾਨੈ ਫਲੈਟ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਫਲਾਨੀ ਕਬੂਤਰੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉਹ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਫਲੈਟ ਨੰ:...। ਮੈਂ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਇਕ ਇਕ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕਰਵਾ ਦਿਆਂਗਾ।
ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇਕ ਅੱਧੀ ਵਾਰੀ ਰੱਫੜ ਵੀ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਸਮਝ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਖਿਸਕੇ ਨੇ ਵੀ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਆਂਢ ਦੀ ਇਕ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਜ਼ਨਾਨੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਕੋਈ ਚਿੱਠੀ ਫੜਾਈ ਸੀ ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਵੇਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ...

“ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਓ?” ਪਾਰਕ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਖਿਸਕੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਹਮਰਾਹੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।
“ਕਿੱਥੇ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾਂ...?”
“ਏਥੀ ਈ, ਹੋਰ ਕਿੱਥੇ?”
“ਉਹੀ ਕਰ ਰਿਹਾਂ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਰਹਿ ਰਿਹਾਂ।”
“ਰਹਿ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਰਹੇ।” ਉਸਨੇ ਕੁਸੈਲ ਜਿਹੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ, ਘੁਸੜੇ ਹੋਏ ਜ਼ਰੂਰ ਓ। ਦਿਲਸ਼ਾਦ ਨਗਰ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਮੈਂ ਰਹਿ ਰਿਹਾਂ, ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਘੁਸੜੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਹਨੇਰੀ ਦਰਾੜ 'ਚ ਘੁਸੇ ਗੋਹ ਵਾਂਗ।”
ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਿਅੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੋਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ। ਇਸ ਕੰਬਖ਼ਤ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਏ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਗੋਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਏ।
“ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਤੀਰ ਮਾਰ ਰਹੇ ਓ?” ਮੈਂ ਹਿਰਖ ਕੇ ਕਿਹਾ।
“ਮਾਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਹਾਂ ਹੁਣ ਜ਼ਰੂਰ ਮਾਰਾਂਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਰਹਿ ਜਾਓਗੇ। ਮੈਂ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਇਕ ਇਕ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਵਾ ਦਿਆਂਗਾ।”
“ਉਹ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਰਵਾ ਈ ਰਹੇ ਓ।” ਮੈਂ ਹਾਦਸੇ ਵਾਲੇ ਫਲੈਟ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ। ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਵੀ ਪੁਲਸ ਵਾਲੇ ਬੈਠੇ ਡੰਡੇ ਹਿਲਾਅ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਹੱਸਣ ਲੱਗਾ।
ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਪਲ ਤਕ ਘੂਰ ਘੂਰ ਕੇ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਪਾਜਾਮੇਂ ਦੇ ਪਹੁੰਚੇ ਨੂੰ ਨੇਫੇ ਤਕ ਚੁੱਕੀ ਤੁਰ ਗਿਆ—ਘਰ ਵੱਲ ਨਹੀਂ, ਅਗਲੇ ਚੁਰਾਹੇ ਵੱਲ।

ਉਸ ਦਿਨ ਦਫ਼ਤਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚਾਰਟਡ ਬੱਸ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸੇ ਘਟਨਾ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੀ। ਲੋਕ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਸਨ, ਪਰ ਸਹਿਮੇ ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਵੀ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਾਲੋਨੀ ਵਿਚ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ—ਭਲਾ ਕੌਣ ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਬਚਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਉਂਜ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਹੁਣ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਆਏ ਦਿਨ ਅਜਿਹੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਈ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਹਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਾਰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸਿਰਫ ਖੇਤਰ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ—ਕਦੀ ਕਰੋਲ ਬਾਗ਼ ਤੇ ਕਦੀ ਈਸਟ ਪਟੇਲ ਨਗਰ, ਅੱਜ ਰਾਜੌਰੀਗਾਰਡਨ ਤੇ ਕਲ੍ਹ ਜਮਨਾ ਪਾਰ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਵਿਹਾਰ...
ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹੋ-ਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਹੁੰਦੀ ਏ, ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਵਾਂਗ ਪੜ੍ਹ ਸੁਣ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਜਿਸ ਦਿਨ ਸਾਡੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੁੰਦੀ ਏ, ਅਸੀਂ ਯਕਦਮ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਏ—ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਉੱਤੇ।
ਇਹੀ ਗੁੱਸਾ ਬਸ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਸਮਾਜ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਚੇਤਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉੱਤੇ ਘੁਰਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਉਹ ਘੁਰਕਣ ਕਿਸ ਲਈ ਸੀ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਮੈਂ ਵੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਹੀ ਸਕਵੇਰ ਦੀ ਦੁਰਘਟਨਾ ਦੀ ਤਫ਼ਸੀਲ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਬਸ ਵਿਚ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ! ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਫਲੈਟ ਵਿਚ ਦੁਰਘਟਨਾ ਹੋਈ ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਨਾਂ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਵਰਮਾ ਸੀ। ਪੰਤਾਲੀ-ਪੰਜਾਹ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਉਹ ਇਕ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਸੀ ਤੇ ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭੈਣ ਮੇਰਠ ਵਿਚ ਸੀ ਤੇ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਬੰਬਈ ਵਿਚ। ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੀ ਜਵਾਨ ਪਤਨੀ ਦੇ ਤਨ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਦਾ ਆਕਰਖਣ ਹੋਏ ਜਾਂ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ, ਰਿਵਾਲਵਰ ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੁਟੇਰੇ ਇਕ ਕਾਰ ਵਿਚ ਹਨੇਰੀ-ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਾਂਗ ਆਏ ਸਨ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੇਰ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਕਰਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਏ ਸਨ...ਅਗਲੀ ਕਾਲੋਨੀ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਖਾਤਰ। ਉਸ ਦਿਨ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਤਿੰਨ ਡਕੈਤੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਸਤ ਜਣਿਆਂ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
“ਉਸ ਬੱਚੇ ਦਾ ਕੀ ਹੋਇਆ?” ਮੈਂ ਅਚਾਨਕ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਟੁੱਕਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪੁੱਛਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਜਾਣਕਾਰ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀ ਕਿਉਂ ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਚਿਤਕਬਰਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਚੀਤਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।
ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਸਹਿ-ਯਾਤਰੀ ਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਏਅਰ ਲਾਈਨ ਦੇ ਸੁਕੁਮਾਰ ਬਨਰਜੀ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਫੇਰ ਉਹ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਖਿੜਕੀ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ—ਸਾਹਮਣੇ ਹਰਿਆਲੀ ਨੂੰ, ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਨੱਸਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ, ਬਿਨਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਤੇ ਉਸ ਹਵਾ ਨੂੰ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਧੁੱਪ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਇਹ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਸਨ ਜਦੋਂ ਧੁੱਪ ਬੜੀ ਨਰਮ ਹੁੰਦੀ ਏ, ਹਵਾ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਨਿੱਖਰ ਕੇ ਵਧੇਰੇ ਹਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ—ਪੀਲੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੇਰ ਕੇ।
ਬਸ ਇੰਡੀਆ ਗੇਟ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਸੀ।
“ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਇਸ ਜਹਾਂਪਨਾਹ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਏ?”
ਅਜੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਨਰਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਬਸ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਸਾਂ ਤੇ ਜਹਾਂਪਨਾਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਸਾਂ।
“ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਸੋਚਦਾ ਆਂ ਕਿ ਇਸ ਰਹੱਸਮਈ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਏ। ਇਹ ਸਾਹਵੇਂ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੇ ਤੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਇਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਨਾਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹੋਣ! ਅਕਸਰ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਏਧਰੋਂ ਆਉਂਦੀ ਏ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਚੈਨੀ ਜਿਹੀ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਏ; ਹੁਣੇ ਚੱਲੀਏ। ਲੱਗਦਾ ਏ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ ਕਿ ਆਖ਼ਰ ਇਸ ਤੋਂ ਲੋਕ ਡਰਦੇ ਕਿਉਂ ਨੇ! ਏਨੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਕਿਉਂ ਆਏ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਵੱਢੀ-ਟੁੱਕੀ ਲਾਸ਼ ਇੱਥੋਂ ਮਿਲਦੀ ਏ? ਪਰ ਫੇਰ ਸੋਚਦਾਂ...”
ਕਹਿੰਦਾ ਕਹਿੰਦਾ ਬਨਰਜੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਫ਼ਾਖ਼ਤਾ ਵਾਂਗ ਮਾਸੂਮ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਆਪਣੀਆਂ ਗੋਲ ਗੋਲ ਤੇ ਗੁਲਾਬੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਤੇ ਫੇਰ ਭਾਵੁਕ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਸੀ—“ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਸੋਚਦਾ ਆਂ...ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ!”

ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਚਾਰਟਡ ਬੱਸਾਂ ਜਿੰਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਉਹ ਰੋਜ਼ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਖਾਸ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਰੋਜ਼ ਸਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਕੁਝ ਖਾਸ ਖਾਸ ਜਗਾਹਾਂ ਤੋਂ ਚੁੱਕਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਠੀਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਅਸੀਂ ਜਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਹਰ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ—ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਿ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਜਾਂ ਆਉਂਦੇ ਨੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਜਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਪਰ ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਵਾਪਸ ਘਰ ਪਰਤਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਕ ਧੜਕਾ ਵੀ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਮੈਨੂੰ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਘਰ ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਕੁਝ ਡਰਾਵਨਾ ਜਿਹਾ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਏ—ਹਨੇਰੇ ਖੰਡਰ ਵਿਚ ਲਟਕੇ ਹੋਏ ਚਮਗਿੱਦੜ ਵਾਂਗ। ਪਤਨੀ ਗੇਟ 'ਤੇ ਈ ਮਿਲੀ, ਉਡਕਦੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ, ਸਹਿਮੀ ਹੋਈ ਬਿੱਲੀ ਵਾਂਗ ਇਕ ਪਾਸੇ ਦੇਖਦੀ ਹੋਈ। ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਵਰਮਾ ਦੇ ਫਲੈਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਿਹੜੇ ਦੋ ਚਾਰ ਜਣੇ ਮੂੰਹ ਲਟਕਾਈ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਖਿਸਕੇ ਵੀ ਸੀ। “ਕੀ ਹੋਇਆ?” ਮੈਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਪਤਨੀ ਨੇ ਉਸ ਫਲੈਟ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਵਰਮਾ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੁਣ ਵੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਈ ਏ। ਬੱਚਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ ਸੀ।
ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਵਰਮਾ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਈ ਮੇਰਠ ਤੋਂ ਆ ਗਈ ਏ। ਆਈ ਸੀ ਉਹ ਭਰਾ ਭਰਜਾਈ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਪਰ ਘਰੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਇਕ ਅੱਧੇ ਗੁਆਂਢੀ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਉਸ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਲਾਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਹਸਪਤਾਲੋਂ ਆਇਆ ਸੀ।
ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਸਕਵੇਰ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਹਲਚਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਉਸ ਫਲੈਟ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।
ਹਾਂ, ਗੁਵਾਂਢੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਗੀ ਤੇ ਪਾਗਲ ਕੁੜੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ਾਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਚੀਕਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਾਫੀ ਹਿੰਸਕ ਤੇ ਬਾਗੀ ਲੱਗੀ...

ਦਿਲਸ਼ਾਦ ਨਗਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮ ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗ ਹੋਈ। ਰਾਤ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਈ। ਕਾਲੋਨੀ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ—ਫੜ੍ਹੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਫੇਰੀ ਵਾਲੇ ਤੇ ਆਈਸਕਰੀਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੇੜ੍ਹੀਆਂ ਨਾਲ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਉਂਗਲ ਫੜ੍ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ, ਮਸਤੀ ਮਾਰਦੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੇ ਜੀਂਸ ਵਿਚ ਮਟਕਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕੁੜੀਆਂ...ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਸਕਵੇਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਸੀ ਕਿ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਇਕ ਸੁੰਨੇ ਫਲੈਟ ਵਿਚ ਇਕ ਮਈਅਤ (ਲਾਸ਼) ਪਈ ਏ ਤੇ ਭੈਣ ਆਪਣੇ ਬੰਬਈ ਵਾਲੇ ਭਰਾ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਏ।
ਰਾਤ ਦੇ ਕੋਈ ਗਿਆਰਾਂ ਵੱਜੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਕਾਲੋਨੀ ਦੀ ਖਾਸ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਆਦਤ ਅਨੁਸਾਰ ਟਹਿਲ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਜਾਂ ਸੱਚ ਕਹਾਂ ਤਾਂ ਲੁੱਟਰ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਟੋਹ ਵਿਚ ਸਾਂ, ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗ। ਸੜਕ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ। ਮੈਂ ਲੂੰਬੜੀ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਚਹਿਲ ਕਦਮੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ, ਮੋਢੇ ਤੋਂ। ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਖਿਸਕੇ ਸੀ। ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਤ ਵਾਂਗ ਮੈਨੂੰ ਘੂਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਫੜਾਈ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਾਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਅੱਜ ਉਹ ਏਨੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਕਿੰਜ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਕਿਹਾ, “ਜ਼ਰੂਰੀ ਏ, ਬੜੀ ਜ਼ਰੂਰੀ...”
ਤੇ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਤੁਰ ਗਿਆ।
ਮੈਂ ਉਹ ਚਿੱਠੀ ਬੇਧਿਆਨੀ ਜਿਹੀ ਨਾਲ ਦਿਲ ਕੋਲ ਉਪਰਲੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਰੱਖ ਲਈ—ਇੰਜ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਿਕਾਣੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਏ। ਉਸ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਕੀ ਹੋਏਗਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਚਿੱਠੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਂ ਭੇਜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਪਤਾ ਹੋਏਗਾ...:
 ਦਿੱਲੀ ਡੇਵਲਪਮੈਂਟ ਅਥਾਰਿਟੀ
 ਜਹਾਂਪਨਾਹ
 ਸਿਟੀ ਫਾਰੇਸਟ।
------------------------------------

    ਬੇਦੀ ਡੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ, ਬਾਜਾ ਰੋਡ, ਜੈਤੋ-151202. (ਪੰਜਾਬ)
    ਮੋਬਾਇਲ ਨੰ : 94177-30600.      

ਯੁੱਧ...:: ਲੇਖਕ : ਸ਼ਾਨੀ

ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ :
ਯੁੱਧ...
ਲੇਖਕ : ਸ਼ਾਨੀ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ। ਹਵਾ ਭਾਰੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਨੀਮ ਸੰਜੀਦਾ ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ। ਆਕਾਸ਼ ਝੁਕ ਕੇ ਛੋਟਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ—ਰੰਗਹੀਣ, ਮਿਟਮੈਲਾ ਤੇ ਡਰਾਵਨਾ ਜਿਹਾ। ਪਲਾਂ ਦੀ ਲੰਮਬਾਈ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧ ਗਈ ਸੀ। ਆਤੰਕ, ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਹੇਠ ਦੱਬਿਆ ਦਿਨ ਸਮੇਂ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ  ਯਕਦਮ, ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਰਾਤ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ, ਕੋਲ-ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ, ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
''ਸੁਣਿਐਂ! ਵਸੀਮ ਰਿਜਵੀ ਤੋਂ ਚਾਰਜ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਐ।'' ਇਕ ਦਿਨ ਦਫ਼ਤਰ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੱਤ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਦਾ ਧੱਫਾ ਜਿਹਾ ਵੱਜਿਆ ਸੀ।
''ਯਾਨੀ...ਉਹ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ?''
''ਨਹੀਂ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਤਾਂ ਹੈ। ਰਿਜਵੀ ਤੋਂ ਉਹ ਕੰਮ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਐ, ਜਿਹੜਾ ਉਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਕਰਦਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨੇ ਕਿਹੈ, ਬਈ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਏਨਾ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਰਿਜਵੀ 'ਤੇ ਛੱਡਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ...ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਏ।''
'ਕੀ ਪਿੱਦੀ, ਤੇ ਕੀ ਪਿੱਦੀ ਦਾ ਸ਼ੋਰਬਾ!'' ਸ਼ੰਕਰ ਦੱਤ ਨੂੰ ਹਾਸਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਤਾਂ ਅਤਿ ਬੇਅਰਥ, ਬੇਕਾਰ ਤੇ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਕਮਾ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਉਹ ਦੂੱਕੀ ਮਾਰਕਾ ਸੀਟ...ਜਿਸ ਉਪਰ ਰਿਜਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਜੇ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ—ਫੇਰ ਰਿਜਵੀ ਤਾਂ ਇਕ ਮਾਮੂਲੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸੀ। ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਸੰਖਿਆ ਚਾਰ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਨੋਟਸ ਜਾਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਯੁੱਧ ਛਿੜਦਿਆਂ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਆਤੰਕ ਤੇ ਭੈ ਸਮਾਅ ਗਿਆ ਸੀ, ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪਰਤੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਦੋ ਦਿਨ ਤਾਂ ਹਰ ਪਲ ਇਹੀ ਲੱਗਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣੇ ਕੋਈ ਦੰਗਾ, ਫਸਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਆਮ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਲੁਕੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਵਾਂਗ, ਅਜੀਬ ਸਕਤੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਡਰਿਆ ਤੇ ਸਹਿਮਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤੇ ਚੌਕਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।  ਲੋਕ ਬੂਹੇ ਤੇ ਬਾਰੀਆਂ ਬੰਦਾ ਕਰਕੇ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸੁਣਦੇ ਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਦੋ ਜਾਂ ਚਾਰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ, ਖਰਗੋਸਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ।
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ : ਸਕਤੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕ ਰਾਤ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਆਮ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੀ ਇਕ ਇਮਾਰਤ ਉੱਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਬੋਰਡ ਲਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ—'ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਘ'।
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਮੀਂ ਆਦਮੀ ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ, ਜਿਹੜੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਹੱਜ ਕਰ ਆਏ ਸਨ, ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰੇਜ਼ੀਡੈਂਟ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਫੇਰ ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ ਦੇ ਦਸਖ਼ਤਾਂ ਹੇਠ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ, ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਦੀ ਸੌਂਹ ਚੁੱਕਣ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਅਪੀਲਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ—ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੈਸ ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।
''ਕਿਉਂ ਦੋਸਤੋ, ਲਾਹੌਰ ਹੁਣ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਦੂਰ ਰਹਿ ਗਿਐ?''
ਯੁੱਧ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ, ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ, ਦਫ਼ਤਰ ਇਸੇ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ—ਬੜੀਆਂ ਅਜੀਬ ਅਜੀਬ ਤੇ ਹੌਸਲਾ-ਮੰਦ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਫ਼ੈਲਦੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਫ਼ਵਾਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਗਾਜਰ ਮੂਲੀ ਵਾਂਗ ਕੱਟਦੀ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਲਗਾਤਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜਾ ਬੱਸ ਹੋਣ ਹੀ ਵਾਲਾ ਹੈ।
''ਕਿਉਂ ਸਾਹਬ, ਬਹਾਦਰਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦਸ-ਬਾਰਾਂ ਮੀਲ ਦਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾਂ ਕੁ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦੈ?''
ਉਸ ਦਿਨ ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦਫ਼ਤਰ ਅਜੇ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਹੀ ਸੀ। ਰਿਜਵੀ ਵੀ ਆ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਤੇ ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗ ਬੈਠਾ ਕੋਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ਉਹ ਸਵਾਲ ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੂਰੇ ਦਫ਼ਤਰ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਰਿਜਵੀ ਵੱਲ ਟੇਢੀ-ਅਰਥਪੂਰਨ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਦੇਖ ਲਿਆ ਸੀ।
''ਦਸ ਘੰਟੇ ਵੀ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਨੇ, ਦਸ ਦਿਨ ਵੀ ਤੇ ਦਸ ਸਾਲ ਵੀ...''
''ਓ-ਜੀ, ਦਸ ਮਿੰਟ ਕਹੋ, ਦਸ ਮਿੰਟ!'' ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਾਇਰਤਾ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਕ ਸਾਹਬ ਨੇ ਇੰਜ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕਲਰਕ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਫੌਜ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਹੋਵੇ।
''ਯਾਰ ਲਾਹੌਰ ਆ ਜਾਏ,'' ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਮੇਜ਼  ਤੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, ''ਆਪਾਂ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਚੱਲ ਕੇ ਜਾ ਵੱਸਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਆਂ। ਸੁਣਿਐਂ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਸਾਲਾ ਬੜਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਏ।''
''ਹਾਂ, ਹੈ ਤਾਂ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕਰੋਗੇ ਕੀ?''
'ਕਿਉਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੇ, ਪ੍ਰੈਸ ਹੈ। ਕਿਉਂ ਯਾਰ, ਉੱਥੇ ਚਲ ਕੇ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰੈਸ ਲਾ ਲਈਏ ਤਾਂ ਕਿੰਜ ਰਹੇ?''
''ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਈ ਹੋਟਲ ਖੋਹਲਾਂਗਾ।'' ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਸਾਹਬ ਨੇ ਸੁਪਨੀਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ,''ਪਾਣੀ ਵੇਚੋ ਤੇ ਪੈਸੇ ਸੂਤੋ! ਸਾਲੀ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਬੜੀ ਕਮਾਈ ਏ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਛੁੱਟੂ...''
''ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਂ ਤੇਰਾਂ ਰੁਪਏ ਪੰਦਰਾਂ ਆਨੇ ਦਾ ਇਕ ਮਨੀਆਡਰ ਕਰ ਹੀ ਆਉਣੈ।'' ਅਚਾਨਕ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਰਿਜਵੀ ਦੇ ਐਨ ਸਾਹਮਣੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ,'' ਕਿਸ ਨੂੰ ਭਲਾ, ਜਾਣਦੇ ਓ? ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਅਯੂਬ ਨੂੰ! ਵਿਚਾਰਾ ਬੜਾ ਗਰੀਬ ਆਦਮੀ ਏਂ...ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਸਾਡੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਰੁਪਏ ਪੰਦਰਾਂ ਆਨੇ ਨੱਪ ਕੇ ਨੱਠ ਗਿਆ ਸੀ। ਯਕੀਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਛਿਦਵਾੜਾ ਮਿਲਟਰੀ ਕੰਟੀਨ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਖਾਤਾ ਦੇਖ ਲਓ...''
ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਰਿਜਵੀ, ਜਿਹੜਾ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਣ-ਸੁਣੀਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਨੀਵੀਂ ਪਾਈ ਆਪਣੀ ਸੀਟ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਉਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆਂ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਚੁੱਪ ਵਰਤ ਗਈ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਹੀ ਪਲ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਅੱਖ ਮਾਰੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੁਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਠੁੰਗੇ ਮਾਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।
'ਦੇਖ ਲਿਆ ਦੱਤ ਜੀ,'' ਕਿਸੇ ਨੇ ਸ਼ਕੰਰਦੱਤ ਉਪਰ ਸਿੱਧਾ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ, ''ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ! ਕਿਉਂ ਮਿਰਚਾਂ ਲੱਗ ਗਈਆਂ?''
ਸ਼ੰਕਰਦੱਤ ਹਮਲਾਵਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਰਹਿ ਗਏ ਤੇ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ਝੱਟ ਕਿਹਾ, ''ਓ-ਜੀ, ਦੱਤ ਜੀ ਵਿਚਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣ! ਅਜੇ ਪਰਸੋਂ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਘ ਦੀ ਅਪੀਲ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਸਾਂ, ਤਾਂ ਹਜਰਤ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ ਅਪੀਲ ਤੇ ਕਿਉਂ? ਪੱਠੇ ਨੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸਾਫ ਨਾਂਹ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਮੈਂ ਕੋਈ ਬੇਈਮਾਨ ਆਂ, ਜਿਹੜਾ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਦੇ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਫਿਰਾਂ...''

''ਬੱਤੀ ਬੰਦ ਕਰੋ...ਬਈ ਓਇ, ਬੱਤੀ ਬੰਦ!''
ਦੂਰੋਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸਵੈ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਸੁੰਨੀ ਪਹਾੜੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਕੇ ਪਰਤਦੀਆਂ ਤੇ ਮੂੰਹ ਚਿੜਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਬਾਹਰ ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਚੁੱਪ ਪਸਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਠੰਡੇ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਗਾਰ ਵਿਚ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਰਹਿ ਰਹਿ ਕੇ ਲੜਾਕੂ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਸੁੰਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦੀ ਜੀਭ ਵਾਂਗ ਲਪਲਪਾਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਹਰ ਘਰ ਦੀਆਂ ਛੱਤ-ਬਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚੱਟਦੀਆਂ ਤੇ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀਆਂ...ਤੇ ਫੇਰ ਉਹੀ ਭਿਆਨਕ ਚੁੱਪ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਹਨੇਰਾ ਪਸਰ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗਈਆਂ ਨਹੀਂ...ਆਪਣੀ ਛੱਤ ਉਪਰ ਰੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ।
''ਹੁਣ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਉਪਰ ਵੀ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ...ਸਿਵਲੀਅਨਜ਼ ਉਪਰ!'' ਸ਼ੰਕਰਦੱਤ ਹਊਕਾ ਜਿਹ ਲੈ ਕੇ ਬੋਲੇ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਫੇਰ ਰਿਜਵੀ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ  ਦੋਏ ਗੋਡੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰੀ, ਗਠੜੀ ਜਿਹਾ ਬਣਿਆਂ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਇਕ ਮਰੀਅਲ ਜਿਹੀ ਮੋਮਬੱਤੀ ਦੀ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਬੂਹੇ ਬਾਰੀਆਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਪਰਦੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੋਸ਼ਨਦਾਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਉਪਰ ਕਾਲਾ ਕਾਗਜ਼ ਚਿਪਕਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
''ਤੂੰ ਅੱਜ ਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇਖਿਆ ਏ?'' ਸ਼ੰਕਰਦੱਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਤੋਂ ਦੂਰੋਂ ਆ ਰਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਸੀ। ''ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਉੱਤੇ ਬੰਬ ਬਾਰੀ ਤੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਿਸਮਾਂ ਦੇ ਚੀਥੜੇ ਉਡ ਜਾਣ...ਹਰੇ ਰਾਮ। ਕੀ ਇਸ ਕਰੂਰਤਾ ਲਈ ਈਸ਼ਵਰ ਸਾਨੂੰ ਕਦੀ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਲੱਗਦੈ...''
ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੋਮਬੱਤੀ ਦੀ ਲੌਅ ਕੰਬ ਕੇ ਟੇਢੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਕਮਰੇ ਦੇ ਨੀਮ ਚਾਨਣੇ ਫਰਸ਼ ਉਪਰ ਪਲਟੀ ਲਾ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਕੋਈ ਲਹਿਰ ਅੰਦਰ ਆ ਵੜੀ ਸੀ। ਰਿਜਵੀ ਨੇ ਗੋਠਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿਰ ਚੁੱਕਿਆ, ਉਸਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪਰ ਕੁਝ ਬੋਲਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ ਸਿਰ ਹਿਲਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੰਕਰਦੱਤ ਉਠ ਕੇ ਕੋਲ ਗਏ ਤੇ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਅਪਣੱਤ ਨਾਲ ਬੋਲੇ, ''ਬਈ, ਭੁੱਲ ਵੀ ਜਾਓ ਉਸਨੂੰ!''
''ਕੀ...?''
''ਉਹੀ ਸਭ...''
''ਕੀ ਭੁੱਲ ਜਾਵਾਂ, ਦੱਤ ਜੀ?''
'ਕੀ ਉਹ ਸਭ ਦੂਹਰਾ ਕੇ ਮੈਂ ਫੇਰ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਕਰਾਂ...?'' ਸ਼ੰਕਰਦੱਤ ਨੇ ਅੰਤਾਂ ਦੀ ਅਪਣੱਤ ਨਾਲ ਰਿਜਵੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ''ਵਸੀਮ, ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਰਹਾਂਗਾ ਕਿ ਨਾਇਨਸਾਫੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਾਤਮ ਕਰਨਾ ਅੱਜ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਦਮੀ ਦਾ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸਿਰ ਭੰਨ ਲੈਣਾ...ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ਕਿ ਆਪਣੀ ਇਸ ਬੱਚਿਆਂ ਵਰਗੀ ਜਿੱਦ ਲਈ ਲੜ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਓਗੇ?...ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਯੁੱਧ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਕਰੂਰ ਹੈ?''
''ਬੱਤੀ ਬੰਦ ਕਰੋ...'' ਦੂਜੇ ਬਲਾਕ ਵਲੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਆਵਾਜ਼ ਇਸ ਵਾਰੀ ਖਾਸੀ ਦੂਰੋਂ ਆਈ ਸੀ। ਪਰ ਲੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਫੇਰ ਇਸੇ ਕਵਾਟਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ ਹੋਣ। ਸ਼ੰਕਰਦੱਤ ਨੇ ਉਠ ਕੇ, ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਜੋਂ, ਪਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਠੀਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਜ਼ਰਾ ਜਿੰਨੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪਿੱਛਲੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਬਲੈਕ ਆਊਟ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਕੈਂਟੋਂਮੈਂਟ ਏਰੀਏ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਵੀ ਖਤਰਾ ਤਾਂ ਸੀ ਹੀ। ਸ਼ਾਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸੇ ਠੰਡੀ ਤੇ ਹਨੇਰੀ ਗਾਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦੇ ਫਰਜ਼ ਨੇ ਨਾਤੇ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾ ਦੇ ਭੈ ਕਰਕੇ, ਲੋਕ ਬੇਹੱਦ ਚੌਕਸ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਮੁਕੰਮਲ ਬਲੈਕ ਆਊਟ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹਰ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਸਵੈ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਤਿਆਰ ਸਨ।
ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅੱਜ ਵੀ ਸਵੈ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਆਏ ਸਨ, ਪਰ ਇਕ ਜੱਥਾ ਇਸ ਬਲਾਕ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵਧਿਆ—ਐਨ ਰਿਜਵੀ ਦੇ ਕਵਾਟਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਰੁਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਖਿੜਕੀ ਦਾ ਪਰਦਾ ਜ਼ਰਾ ਸਰਕ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਸ਼ਤੀਰ ਕਵਾਟਰ ਵਿਚੋਂ ਉਛਲ ਕੇ ਸਾਹਮਣੀ ਸੜਕ ਉਪਰ ਜਾ ਪਿਆ ਸੀ।
''ਬੱਤੀ ਬੰਦ ਕਰ ਓਇ...'' ਕਿਸੇ ਨੇ ਲਲਕਰਾ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਰਿਜਵੀ ਘਰ ਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਝਕ ਕੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹਿਲਜੁਲ ਦੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠਾ ਪੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ।
''ਕਿਉਂ ਸਾਹਬ ਬੋਲੇ ਹੋ ਗਏ ਓ?'' ਦੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਕੁੰਡਾ ਖੜਕਾਇਆ।
''ਕੀ ਗੱਲ ਐ?'' ਰਤਾ ਕਰੋਧ ਤੇ ਰੋਹ ਵਿਚ ਰਿਜਵੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਤੇ ਗੱਲ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਵਿਗੜ ਗਈ, ''ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦਾ ਜਾਣਦਾਂ, ਬੱਤੀ ਬੁਝੀ ਹੋਈ ਏ।'' ਰਿਜਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।
''ਜੇ ਬੁਝੀ ਹੋਈ ਐ ਤਾਂ ਇਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਰਹੀ ਏ?'' ਕਿਸੇ ਨੇ ਚਿੜ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ''ਮੇਰੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦਿਓਂ?''
''ਉਹ ਮੋਮਬੱਤੀ ਏ , ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਨ ਖਾਤਰ ਬਾਲੀ ਏ।''
''ਕੀ ਮੋਮਬੱਤੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ?''
''ਉਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਮੈਂ ਪਰਦਾ ਠੀਕ ਕਰ ਦੇਣਾ।''
''ਫ਼ਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੋਏ ਜਾਂ ਨਾ ਤੁਸੀਂ ਬੱਤੀ ਬੁਝਾ ਦਿਓ।''
ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ  ਨੌਜਵਾਨ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਦਰਵਾਜੇ ਵਲ ਵਧਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਧ ਵਿਚਾਲੇ ਹੀ ਰਿਜਵੀ ਨੇ ਬਾਂਹ ਅੜਾ ਕੇ ਰੋਕ ਲਿਆ।
''ਉਹ ਬੱਤੀ ਨਹੀਂ ਬੁਝੇਗੀ!''
''ਬੁਝੇਗੀ!''
''ਨਹੀ ਬੁਝੇਗੀ!''
''ਬੁਝੇਗੀ!''
'ਜਿੱਦ ਬੇਕਾਰ ਐ,'' ਰਿਜਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਕਵਾਟਰ ਦੀਆਂ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਬੁਝਵਾਓ!''
''ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਛੱਡ, ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਆਂ!''
''ਕਿਉਂ? ਕਿਉਂ ਛੱਡਾਂ? ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੁਲ੍ਹਾਂ ਲਟਕਦੀਆਂ ਨੇ?''
ਬਿੰਦ ਦਾ ਬਿੰਦ ਤਾਂ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਗੂੰਗਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਸਦੇ ਵੱਲ ਝਾਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਫੇਰ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਗੜ੍ਹਕਿਆ ਕਿ ਸਾਰੀ ਕਾਲੋਨੀ ਗੂੰਜ ਉਠੀ, ''ਇਹ ਬੱਤੀ ਜ਼ਰੂਰ ਬੁਝੇਗੀ।''
ਪਲ ਭਰ ਦੀ ਸੁਨ ਤੇ ਸਕਤੇ ਨੂੰ ਤੋੜਦੀ ਹੋਈ, ਹਨੇਰ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜੀ, ''ਮਾਰ ਸਾਲੇ ਜਸੂਸ ਦੇ...''
''ਜਸੂਸ! ਜਸੂਸ!!''
ਕਈ ਪਲ ਤੀਕ ਰਿਜਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਕੰਬੀ ਗਿਆ, ਫੇਰ ਯਕਦਮ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਉਸ ਪਾਸੇ ਝਪਟਿਆ, ਜਿਧਰੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ ਸੀ।
ਦੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਸ਼ੰਕਰਦੱਤ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਟਿਕ-ਟਿਕਾਅ ਕੀਤਾ, ਬੜੀ ਦੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
''ਭਾਈ ਜਾਨ!'' ਕੋਈ ਦਸ ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਏ ਤਾਂ ਇਸ ਭਰੜਾਈ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰਦੱਤ ਨੂੰ ਚੌਂਕਾ ਦਿੱਤਾ...ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਚੁਗਾਠ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਖੜ੍ਹੀ ਬੇਗਮ ਰਿਜਵੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ ਇਹ ਗਲ਼ੇ ਵਿਚ ਫਸੀ ਫਸੀ ਤੇ ਭਰੜਾਈ ਜਿਹੀ।
''ਭਾਈ ਜਾਨ, ਸਾਡੇ ਉਪਰ ਇਕ ਅਹਿਸਾਨ ਕਰ ਦਿਓ...ਏਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇ ਸੰਵਾਅ ਦੇਣ, ਫੇਰ ਚਾਹੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਿੜਦੇ ਫਿਰਨ...ਅਸੀਂ...ਸਾਡਾ ਖ਼ੁਦਾ ਹੈ...''
ਅੱਗੇ  ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਅਚਾਨਕ ਟੁੱਟੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਡੁੱਬ ਗਈ ਸੀ...ਤੇ ਸ਼ੰਕਰਦੱਤ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਉਸਦੇ ਸੰਘ ਵਿਚ ਕੰਡੇ ਉੱਗ ਆਏ ਨੇ। ਉਸਨੇ ਦਰਵਾਜੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਬੇਗਮ ਰਿਜਵੀ ਦੇ ਦੁੱਪਟੇ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ—ਪਰ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਨਿਕਲ ਸਕੀ। ਰਿਜਵੀ ਦੇ ਦੋਏ ਬੱਚੇ ਅੱਪੂ ਤੇ ਸਬਾ ਪਰਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗੇ, ਡਰੇ-ਸਹਿਮੇ ਜਿਹੇ, ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੱਪੂ ਜਿਹੜਾ ਖਰਗੋਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਪਰ ਡਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੰਕਰਦੱਤ ਸਹਿਮ ਗਿਆ ਸੀ। ਯਕਦਮ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਹੈ...ਏਨੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ, ਇਸ ਘਰ ਵਿਚ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ—ਫੇਰ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਵੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਧਿਆਨ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿ ਰਿਜਵੀ ਹੁਣ ਵੀ ਉਸੇ ਹੁਲੀਏ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਪਾਟੀ ਹੋਈ ਕਮੀਜ਼, ਖਿੱਲਰੇ ਹੋਏ ਵਾਲ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਬੁੱਲ ਉਪਰ ਸੱਟ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਜੰਮੇਂ ਹੋਏ ਲਹੂ ਦਾ ਦਾਗ਼।
''ਅੱਪੂ ਬੇਟਾ!'' ਸਹਿਮੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਸ਼ੰਕਰਦੱਤ ਨੇ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, ''ਬੇਟੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਕਲ ਕੋਲ ਆਓ!''
ਅੱਪੂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖ ਕੇ ਪਰਦੇ ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਸਰਕ ਗਿਆ।
''ਪਾਪਾ ਲਈ ਦੂਸਰੇ ਕੱਪੜੇ ਲੈ ਆਓ, ਬੇਟਾ!'' ਉਸਨੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਕਿਹਾ।
ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਕੱਪੜੇ ਆ ਗਏ। ਅੱਪੂ ਹੀ ਲਿਆਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਕਹੇ, ਕੱਪੜੇ ਰੱਖ ਕੇ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੰਕਰਦੱਤ ਨੇ ਹੱਥ ਵਧਾਅ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਫੜਨਾ ਚਾਹਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ ਤਿਲ੍ਹਕ ਕੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਸ਼ੰਕਰਦੱਤ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਠੇਸ ਵੀ ਲੱਗੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਫਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ, ''ਅੱਪੂ ਨਾਰਾਜ਼ ਏ ਮੇਰੇ ਨਾਲ।''
ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਰਿਜਵੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਖੁਦ ਸ਼ੰਕਰਦੱਤ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖ ਰਿਹਾ।
ਕੀ ਅੱਪੂ ਸੱਚਮੁਚ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਕੀ ਲੋਕ ਠੀਕ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਨੂੰ ਤਾੜ ਜਾਣ ਦੀ ਅਦਭੁੱਤ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਪਰ ਏਨੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਬੁਰੇ ਕਿੰਜ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਕਿਉਂ? ਕਿਤੇ ਇੰਜ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਘਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਹੋਈ ਹੋਏ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਸਦਾ ਅਸਰ ਕਬੂਲ ਲਿਆ ਹੋਵੇ? ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਹ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ...ਪਰ ਅਜੇ ਕੱਲ੍ਹ ਤਕ ਤਾਂ!

ਯੁੱਧ ਦਾ ਗਿਆਰਵਾਂ ਦਿਨ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹੀ ਬਲੈਕ ਆਊਟ ਤੇ ਹਨੇਰਾ। ਪਰ ਕੱਲ੍ਹ ਵੀ ਉਹ ਇੰਜ ਹੀ ਲੁੜਕ ਆਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਢਲਾਨ ਵਲ ਰਾਹ ਭਾਲਦਾ ਪਾਣੀ...ਜੇ ਕਰ ਕੋਈ ਸ਼ੰਤਾਨਹੀਣ ਸ਼ੰਕਰਦੱਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਕਿ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਇਸ ਘਰ ਵਿਚ ਬਿਤਾਉਣ ਪਿੱਛੇ ਕੋਣ ਹੈ...ਰਿਜਵੀ ਜਾਂ ਅੱਪੂ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਉਤਰ ਦੇ ਸਕਦੇ ਸਨ? ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਕੀ ਹੈ? ਰਿਜਵੀ ਦੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਦੋਸਤੀ, ਜਾਂ ਅੱਪੂ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਉਪਰ ਹੀ ਗਲ਼ ਲਿਪਟ ਕੇ ਮਾਰੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਿਲਕਾਰੀ---''ਆਪਣੇ ਅੰਕਲ ਆ ਗਏ...ਆਪਣੇ ਅੰਕਲ ਆ ਗਏ!''
ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਅੱਗ ਦੇ ਅੰਗਿਆਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਫੁਟਣ ਵਾਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਜ਼ਰਾ ਜਿੰਨੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਨੇਰਾ ਸੀ। ਰਹਿ ਰਹਿ ਕੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰ ਜਾਣਾ...ਬਾਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਖਾਮੋਸ਼।
''ਆਪਣੇ ਅੰਕਲ!'' ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗ ਅੱਪੂ ਕੱਲ੍ਹ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਆਦਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸ਼ੰਕਰਦੱਤ ਦੇ ਗਲ਼ੇ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਦਾ ਗਜਰਾ ਹੀ ਪਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਨਾ...
''ਆਪਣੇ ਅੰਕਲ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਏ ਇਹ ਲੜਾਈ ਕਦੋਂ ਬੰਦ ਹੋਏਗੀ?''
ਸ਼ੰਕਰਦੱਤ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਬਕੇ, ''ਕਿਉਂ ਬੇਟੇ?''
''ਦਸੋ ਨਾ, ਕਦੋਂ ਬੰਦ ਹੋਏਗਾ?''
''ਪਰ ਕਿਉਂ?''
''ਅੰਮੀ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਏ, ਕਹਿੰਦੀ ਏ ਅੰਕਲ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ ਆ।''
ਸ਼ੰਕਰਦੱਤ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਰਦੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਕਿਤੇ ਬੇਗਮ ਰਿਜਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ? ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਇੱਕਲੇ ਅੰਕਲ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਉਂ, ਪਾਪਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਇਕ ਪਲ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਟਹਿਰੇ ਵੱਲ ਧਰੀਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਤਨ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਬੋਲੇ, ''ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਬੇਟੇ!''
ਅੱਪੂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੂਰ ਕਿਤੇ ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਫੇਰ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਨਾਟੇ ਨੂੰ ਕੁਚਲਦੀ ਹੋਈ ਏਨੀ ਬੇਰਹਿਮ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਬਣ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਅੱਪੂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀਆ ਭੈਭੀਤ ਅੱਖਾਂ ਛੱਤ ਵੱਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅੱਪੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਅੰਕਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ?''
''ਲਗਦਾ ਏ ਬੇਟੇ!''
''ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ?''
''ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਵੀ।''
''ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਲੜਾਕੂ ਸੀ ਨਾ, ਅੰਕਲ?''
ਸ਼ੰਕਰ ਦੱਤ ਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਅ ਦਿੱਤਾ।
''ਇਹ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ ਨਾ?''
''ਅੱਪੂ, ਹੁਣ ਅੰਦਰ ਜਾਓ!'' ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਰਿਜਵੀ ਨੇ ਟੋਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
''ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਲੜਦਾ ਕੌਣ ਏਂ, ਅੰਕਲ?''
''ਫੌਜੀ ਲੜਦੇ ਨੇ, ਬੇਟੇ!''
''ਫੌਜੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ?''
''ਜਿਹੜੇ ਫੌਜ ਵਿਚ ਹੋਣ, ਉਹ ਫੌਜੀ ਅਖਵਾਂਦੇ ਨੇ।''
''ਅੱਛਾ ਸਮਝ ਗਿਆ, ਜਿੱਦਾਂ ਸਾਡੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਮਾਮਾ ਜੀ ਫੌਜੀ ਨੇ...ਹੈ ਨਾ?''
''ਹਾਂ ਬੇਟੇ, ਉਹ ਵੀ ਲੜ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।''
''ਬੰਦੂਕਾਂ ਨਾਲ?''
''ਹਾਂ, ਬੰਦੂਕਾਂ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਗੋਲਿਆਂ ਨਾਲ, ਟੈਂਕਾਂ ਨਾਲ।''
''ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭੇਜਦਾ ਕੌਣ ਏਂ, ਅੰਕਲ?''
''ਦੇਸ਼ ਭੇਜਦਾ ਏ ਬੇਟੇ!''
''ਦੇਸ਼? ਦੇਸ਼ ਕੌਣ ਏਂ?''
''ਬੇਟੇ...ਦੇਸ਼...!'' ਸ਼ੰਕਰ ਦੱਤ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਸੋਚਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ''ਦੇਸ਼ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਏ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ; ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ, ਤੁਸੀਂ—ਅਸੀਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਹਾਂ ਬੇਟੇ!''
''ਪਰ ਅੰਕਲ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਂ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਡਰ ਲਗਦਾ ਏ! ਫੇਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਭੇਜਿਆ?''
''ਅੱਪੂ!''
ਰਿਜਵੀ ਨੇ ਇਸ ਵਾਰੀ ਝਿੜਕਦੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਅੱਪੂ ਨੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਤੇ ਫੇਰ ਭੌਂ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ''ਅੱਛਾ ਅੰਕਲ ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ, ਫੌਜੀ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ?''
''ਕਿਸ ਤੋਂ?''
''ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਗੋਲੀਆਂ-ਗੂਲੀਆਂ ਤੋਂ? ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਜਦੀਆਂ ਨਹੀਂ?''
''ਵਜਦੀਆਂ ਨੇ।''
''ਸੱਚੀ ਮੁੱਚੀ ਦੀਆਂ?''
''ਹਾਂ।''
''ਫੇਰ ਉਹ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ?''
''ਹਾਂ, ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ।''
''ਸੱਚੀ ਮੁੱਚੀ?''
''ਹਾਂ, ਬੇਟੇ! ਸੱਚੀ ਮੁੱਚੀ।''
''ਅੱਪੂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਮੱਥੇ ਉਪਰ ਵੱਟ ਪੈ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਹੈਰਾਨੀ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਘੂਰਦੇ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਚਾਨਕ ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ''ਤਾਂ ਅੰਕਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਫੜ੍ਹਦੀ?''
ਕੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੱਤ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਸਕਦੇ ਨੇ? ਜੇ ਰਿਜਵੀ ਨੇ ਇਸ ਵਾਰੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਝਿੜਕ ਕੇ ਅੱਪੂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਨਾ ਕਰਾਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ?
''ਬੜਾ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਏ!'' ਅੱਪੂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਰਿਜਵੀ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ।
'ਹਾਂ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਏ।'' ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਖਿੱਚ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰਦੱਤ ਬੋਲੇ ਸਨ। ''ਵਸੀਮ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਦਿਨ ਯਾਦ ਏ? ਉਹ ਦਿਨ ਜਿਸ ਦਿਨ ਅੱਪੂ ਨੇ ਤੈਥੋਂ ਇਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਗੱਲ ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ...''
ਰਿਜਵੀ ਨੇ ਸਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਪਲਕਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਝੁਕ ਗਈਆਂ ਸਨ।
ਕੋਈ ਛੁੱਟੀ ਵਾਲਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਇਹੀ ਬੈਠਕ ਸੀ। ਇਹੀ ਦੋਵੇਂ ਸਨ। ਇਹੀ ਦੇਰ ਤਕ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਚੁੱਪ ਸੀ। ਬੇਗਮ ਰਿਜਵੀ ਅੰਦਰ ਸੀ, ਅੱਪੂ ਬਾਹਰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਖੇਡ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾ ਕੋਲ ਆਣ ਖਲੋਤਾ ਤੇ ਫੇਰ ਗੋਲੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਸਨੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ...:
''ਪਾਪਾ, ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੂ ਹਾਂ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ?''
''ਕਿਉਂ?'' ਰਿਜਵੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਬਕਿਆ ਸੀ, ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਟਾਲਣਾ ਚਾਹਿਆ ਸੀ, ''ਬਾਹਰ ਖੇਡੋ, ਬੇਟੇ! ਸਾਨੂੰ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦਿਓ।''
''ਨਹੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੋ।'' ਅੱਪੂ ਜਿੱਦ ਫੜ੍ਹ ਗਿਆ ਸੀ, ''ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੂ ਹਾਂ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ?''
''ਪਰ ਕਿਉਂ?''
''ਦੱਸੋ ਨਾ...''
''ਅੱਛਾ, ਮੁਸਲਮਾਨ!''
''ਅੱਲਾ ਮੀਆਂ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਪਾਪਾ? ਉਪਰ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਨਾ?''
''ਹਾਂ।''
''ਤੇ ਭਗਵਾਨ?''
''ਉਹ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ।''
''ਉੱਥੇ ਹੀ?'' ਕਹਿ ਰਹੇ ਅੱਪੂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੈਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਨਾ ਪੁੱਛ ਲਏ, ਇਸ ਲਈ ਡਰ ਵੱਸ ਰਿਜਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਜਾਹ, ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਖੇਡ ...'' ਪਰ ਅੱਪੂ ਕੋਈ ਅਗਲਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ...ਰਿਜਵੀ ਨੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਦਲਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।
ਦਾਲਾਨ ਵਿਚ ਟੰਗੇ ਇਕ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਉਪਰ ਬੈਠੀ ਇਕ ਚਿੜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਛਾਈ ਨੂੰ ਚੁੰਝਾਂ ਮਾਰ ਰਹੀ ਸੀ।
੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦
ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ 3 ਸਤੰਬਰ 1989.

ਇਮਾਰਤਾਂ ਢਾਉਣ ਵਾਲੇ...:: ਲੇਖਕ : ਸ਼ਾਨੀ

ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ :
ਇਮਾਰਤਾਂ ਢਾਉਣ ਵਾਲੇ...
ਲੇਖਕ : ਸ਼ਾਨੀ
ਅਨੁ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ

ਦੂਸਰੇ ਕਮਰੇ 'ਚੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਆਹਟਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਨੇ—ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਓਵੇਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਧੁੱਪ! ਹਰ ਘਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਵਰਗੀ ਸਵੇਰ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਚਨ ਦੀ ਖਟਖਟ, ਚਾਹ ਦੀਆਂ ਪਿਆਲੀਆਂ ਦੀ ਟੁਣਕਾਰ, ਟੂਟੀ ਦੇ ਚੱਲਣ ਤੇ ਨੰਗੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਪਛਾੜਾਂ ਖਾ ਰਹੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਬਾਥਰੂਮ ਦੇ ਫਲਸ਼ ਦੀ ਆਵਾਜ਼...
ਮੈਂ ਜਾਣਦਾਂ ਉਹ ਘੜੀ ਆ ਗਈ ਏ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਪਲ ਵੀ ਯਕਦਮ ਆ ਸਕਦੀ ਏ। ਫੇਰ ਕੀ ਹੋਏਗਾ? ਕੀ ਮੈਂ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆਂ, ਜਾਂ ਡਰ ਗਿਆ ਆਂ? ਸ਼ਾਇਦ ਦੋਏ ਗੱਲਾਂ ਈ ਨੇ। ਕਾਫੀ ਮੂੰਹ ਹਨੇਰੇ ਈ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਡਰਾਇੰਗ-ਰੂਮ ਵਿਚ ਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ, ਆਪਣੇ ਪਲੰਘ ਉਪਰ ਨਹੀਂ—ਤੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਮੇਰੇ ਨਰਮ ਤੇ ਗੁਦਗੁਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਉਪਰ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਸੁੱਤਾ, ਬਾਸੀ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਸ ਦੇ ਐਨ ਉਲਟ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੋਫੇ ਉਪਰ ਇਕੱਲਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਂ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਸਿਰਹਾਣੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰੀ ਧੌਣ ਆਕੜ ਗਈ ਸੀ।...
ਪਿਆਸ ਵੀ ਖਾਸੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਸੰਘ ਵਿਚ ਕੰਡੇ ਜਿਹੇ ਉੱਗ ਆਏ ਜਾਪਦੇ ਸਨ—ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਸ ਸੁੱਕੇ ਸੰਘ ਨੇ ਈ ਮੈਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨਸ਼ਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਖੁਮਾਰ ਕਤਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਉਪਰ ਭਾਰੂ ਸੀ। ਸੱਚ ਆਖਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਤੀਂ ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਪੀ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਰਾਤ! ਰਾਤ ਦਾ ਚੇਤਾ ਆਉਂਦਿਆਂ ਈ ਧੁੜਧੁੜੀ ਜਿਹੀ ਆ ਗਈ। ਰਾਤੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕੀ ਉਹ ਸੱਚ ਸੀ...ਜਾਂ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਦੇਖੇ ਕਿਸੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਝਿਲਮਿਲਾਹਟ...?
ਅਜੇ ਹਨੇਰਾ ਸੀ, ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਘੜੀ ਨਾ ਦੇਖੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਇਹੀ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਅਜੇ ਰਾਤ ਏ। ਮੈਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਠਿਆ ਤੇ ਇਕ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਲੜਖੜਾਹਟ ਪਿੱਛੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਕਿਚਨ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਬਾਹਰਲੇ ਬੂਹੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੂਰਾ ਘਰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਕਿਚਨ ਤੇ ਬਾਥਰੂਮ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਜਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅਨਿਲ ਤੇ ਚੰਦਰਾ ਦਾ ਕਮਰਾ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਰਾਤੀਂ ਛੱਡ ਕੇ ਆਇਆ ਸਾਂ। ਪਲੰਘ ਕੋਲ ਪਈ ਤਿਪਾਈ ਉਪਰ ਗ਼ਲਾਸ ਮੂਧੇ-ਸਿੱਧੇ ਪਏ ਸਨ, ਹੇਠਾਂ ਖਾਲੀ ਬੋਤਲਾਂ ਲੁੜਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕੋਲ ਹੀ ਚੰਦਰਾ ਦੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਪਈ ਸੀ। ਕਮਰੇ ਦੀ ਬੱਤੀ ਵੀ ਜਗ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਦੋਏ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ, ਮਿੱਧੇ-ਮਸਲੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਬੇਸੁੱਧ ਪਏ ਸਨ। ਕਿਚਨ ਵਲੋਂ ਦਬਵੇਂ ਪੈਰੀਂ ਮੁੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਕਈ ਪਲ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਅਨਿਲ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਘੂਕ ਸੁੱਤੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਚੰਦਰਾ ਸਿਰਫ ਪੇਟੀਕੋਟ ਤੇ 'ਬਰਾ' ਵਿਚ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਇਕ ਲੱਤ ਗੋਡੇ ਦੀ ਖੁੱਚ ਤੱਕ ਨੰਗੀ ਹੋਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੇਖ ਕੇ ਯਕੀਨ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਰਾਤ ਵਾਲੀ ਉਹੀ ਦੇਹ ਹੈ...।
ਮੈਂ ਡਰਾਇੰਗ ਰੂਮ ਵਿਚ ਪਰਤ ਆਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਉੱਥੇ ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਫੜਿਆ ਜਾਵਾਂ। ਫੇਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਸਿਗਰੇਟ ਫੂਕਦਾ ਤੇ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਰਹਾਂ ਤੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂ।
ਇਕ ਵਾਰੀ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿ ਅਜੇ ਦੋਏ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਨੇ, ਉਠਣ ਵਿਚ ਦੇਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਏ—ਕਿਉਂ ਨਾ ਚੁੱਪਚਾਪ ਘਰੇ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਵਾਂ,  ਪਰ ਫੇਰ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਹੈਸੀਅਤ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ, ਕਿਤੇ ਮੇਰੀ ਕਾਇਰਤਾ ਈ ਨਾ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਏ।

ਅਨਿਲ ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਸੀ। ਦੋਸਤ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਸਾਰ; ਸਮਾਂ ਉਸੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਘਰ ਹੀ ਬੀਤਦਾ ਸੀ । ਕਾਰਨ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪਸੰਦ ਵੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ। ਜੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਵੀ ਹੈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੀ ਨੌਕਰੀ ਉਪਰ ਦਿਨ-ਕਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਆਦਮੀ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ...
ਮੇਰਾ ਸਬੰਧ ਉਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਏ ਜਿਸ ਦੇ ਵਸੀਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਸੱਪ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਨੇ। ਉਂਜ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਢਾਉਣ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਆਂ। ਸੋ ਅਨਿਲ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗ, ਵੱਕਾਰ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਮਿਜਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੜਾ ਅੰਤਰ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਅਨਿਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਥੋਂ ਦਬਿਆ-ਦਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਬੜੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਉਪਰ ਕਾਠੀ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਦੋਏ ਇਹ ਗੱਲ ਜਾਣਦੇ ਵੀ ਸੀ। ਜੇ ਸਾਡੀ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅਨਿਲ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਦੋਏ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਾਂ।
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਲਈ ਮੈਂ ਐਵੇਂ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚੁਣ ਲਿਆ—ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਈ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਦਿਲਚਸਪ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇੱਥੇ ਇਕ ਵਿਚ, ਦੋ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਜਾਂ ਦੋ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਏ ਇਹ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਏ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਵੀਂਆਂ-ਨਵੀਂਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵਾਂ-ਨਕੋਰ ਸ਼ਹਿਰ। ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੋਏਗਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਸ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿਚ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਏ...ਦੂਜਾ, ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਪਸਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ।
ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲੇ। ਨਾ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਆਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਕਦੀ ਉਸਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਸੀ। ਜੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਅਨਿਲ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਨਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਘਟਨਾ ਕਦੀ ਵੀ ਨਾ ਵਾਪਰਦੀ। ਦਰਅਸਲ ਜਿੰਨਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ  ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਂ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਇਹਨਾਂ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੋਵਾਂ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਲਰਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਫ਼ਸਰ। ਅਖੇ, 'ਤੁਮ ਡਾਲ ਡਾਲ, ਹਮ ਪਾਤ ਪਾਤ' ਵਾਲੀ ਚਾਲ ਮੈਨੂੰ ਖੂਬ ਆਉਂਦੀ ਏ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਆਨੰਦ ਦੀ ਗਰਮ ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਚੌਕੰਨਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਮਿੰਦਗੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਮੈਂ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਮੇਰੇ ਉਪਰ ਸੌ ਘੜੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੋਰ ਪੈ ਗਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਿੱਛਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਪਿੱਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਰ ਲਈਆਂ ਸਨ—
'ਮੈਂ ਜਾਣਦਾਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਯਾਦ ਵੀ ਨਾ ਹੋਏ, '' ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ''ਪਰ ਮੈਂ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਸੀ। ਬਲਾਇਆ ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵੱਡੇ ਆਦਮੀ ਨੇ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਸੋਚ ਬਹਿਣ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਲਾ ਕੀ ਯਾਦ ਹੋਏਗਾ ਕਿ ਆਪਾਂ ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਵਿਚ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ। ਯਾਦ ਕਰੋ ਖਾਂ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਰਿਸੈਸ ਵੇਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੱਚੀ ਇਮਲੀ ਤੋੜ-ਤੋੜ ਕੇ ਕੌਣ ਖਵਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ?...ਜ਼ਰਾ ਸੋਚ ਕੇ ਦੱਸਣਾ ਬਈ  ਛੁੱਟੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਾਮਨਾਂ ਤੇ ਅਮਰੂਦ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿਚ ਗੁਲੇਲ ਚੁੱਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੌਣ ਨੱਠਿਆ ਫਿਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ?''
ਸੱਚ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਸਥਾਨ ਈ ਯਾਦ ਸਨ ਤੇ ਨਾ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹੀ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਉਪਰ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਜ਼ਾਹਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ।
 ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਕਿ ਦੇ ਘਰ ਚੱਲਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਕਿ ਇੰਜ ਮੈਂ ਆਪਦੇ ਵੱਡਪਨ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਸਬੂਤ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵਾਂ...ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਤੋਂ ਅੱਕ ਦੇ ਆਪਣਾ ਪਿੱਛਾ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਈ ਤੁਰ ਗਿਆ ਹੋਵਾਂ। ਖ਼ੈਰ, ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੇ ਕਈ ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੇ ਸੱਦਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਅਨਿਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਚੰਦਰਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬੜਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਚੰਦਰਾ ਸਿਰਫ ਸੋਹਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ, ਰੱਖ-ਰਖਾਅ, ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜੀਬ ਉਦਾਸੀ-ਪੂਰਨ, ਹੁਸੀਨ ਕਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ। ਮੈਂ ਦਸ ਮਿੰਟ ਲਈ ਗਿਆ ਸਾਂ, ਪਰ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਦੋ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਪਰਤਿਆ ਸਾਂ ਤੇ  ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਿਨ ਖਾਸਾ ਬੇਚੈਨ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਕਹਿਣਾ ਫਜ਼ੂਲ ਏ ਕਿ ਹੁਣ ਅਨਿਲ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਮੇਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ...।
ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਵਿਚ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਬੜਾ ਹੀ ਕੋਰਾ ਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਆਂ। ਚਾਹਾਂ, ਚਾਹੇ ਨਾ ਚਾਹਾਂ ਪਰ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਮੁੱਲ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਲਾਉਂਦਾ ਆਂ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲਾਭਵੰਤ ਵੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਜ਼ਨਾਨੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਮੇਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਮੈਂ ਕਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਮੂਰਖਤਾ ਉਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਹੈ ਮੈਨੂੰ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਵੀ ਲੱਗੇ ਕਿ ਮੈਂ ਨਿਰੋਲ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਤੇ ਬਾਣੀਆਂ ਟਾਈਪ ਆਦਮੀ ਆਂ—ਪਰ ਜੇ ਇੰਜ ਵੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ। ਇੰਜ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਏ ਕਿ ਚੰਦਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਅਜੀਬ ਕਿਸਮ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਜਿੱਦਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਏ, ਮੈਂ ਕਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ—ਪਰ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਕ ਖਾਸ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਐਸ਼ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਾਲ ਸੌਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਕ ਅੱਧੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਬੜੇ ਉਤਲੇ ਸਤਰ ਉੱਤੇ, ਤੇ ਛੇਤੀ ਈ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛਾ ਛੁਡਾਅ ਲਿਆ ਸੀ।
ਇੰਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਮੂਲੀ ਵਰਗ ਦੀ ਇਕ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੀ ਔਰਤ ਮੈਨੂੰ ਚੈਲਿੰਜ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ ਸੀ ।
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਰਹਿ ਰਹਿ ਕੇ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਕੈਦ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਘਬਰਾਹਟ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਸਰ ਮੇਰੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਰਾਲਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਬਲਾਅ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਵਾਂ। ਬਸ, ਇਕ ਦਿਨ ਮੇਰੀ ਲਿਸ਼-ਲਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਕਾਰ ਉਸ ਗਲੀ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਨਿਲ ਦਾ ਘਰ ਸੀ। ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਅਨਿਲ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਹੋਏਗਾ ਪਰ ਬਹਾਨੇ ਘੜਨ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਦੇਰ ਲਗਦੀ ਏ? ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਚੰਦਰਾ ਘਬਰਾ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਨਿਰੋਲ ਘਰੇਲੂ ਤੇ ਪੁੱਠੇ ਸਿੱਧੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਉਸਦਾ ਘਬਰਾ ਜਾਣਾ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦਿਲਕਸ਼ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਅਨਿਲ ਦੀ ਗੈਰਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਮੇਰੇ ਬਹਾਨੇ ਉਪਰ ਚੰਦਰਾ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਯਕੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਕੀਤਾ ਵੀ ਕਿ ਨਹੀਂ।
'ਬੁਰਾ ਨਾ ਮੰਨੋ ਤਾਂ ਇਕ ਗੱਲ ਕਹਾਂ,'' ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਚੰਦਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ''ਕੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਈ ਆਇਆ ਕਰੋ।''
'ਕਿਉਂ?'' ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਫ਼ੱਕ ਹੁੰਦੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਸੀ।
'ਇੰਜ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ,'' ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਚੰਦਰਾ ਸਿਰਫ ਏਨਾ ਹੀ ਕਹਿ ਸਕੀ ਸੀ, ''ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਏ...ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਓ, ਅਨਿਲ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।'' ਕਹਿ ਕੇ ਚੰਦਰਾ ਉਦਾਸ ਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ—ਇਸ ਖੇਡ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਖਤਰਨਾਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ। ਫੇਰ ਇਸ ਰਾਸਤੇ ਮੇਰਾ ਇਲਾਜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰਾਸਤਾ ਯਕਦਮ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਅਨਿਲ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੈਂ ਸ਼ਾਮਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲ ਬਿਤਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਘਰੇ ਤਾਂ ਬਿਤਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਸੋ ਅਨਿਲ ਤੇ ਚੰਦਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਅਕਸਰ ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਖਾਸ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਅਨਿਲ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਦੇ ਲੋਕ ਵੜਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਓਹ ਇੰਟਰਕਾਂਟੀਨੈਂਟਲ ਡਿਸ਼ੇਜ਼ ਮਗਵਾਏ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਕਦੀ ਨਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸੁਣੇ ਹੋਣੇ। ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਈਟ ਕੱਲਬਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਕੈਬਰੇ-ਗਰਲਜ਼ ਸਟ੍ਰਿਪ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ ਜਾਂ ਫਲੋਰ-ਸ਼ੌ ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਮਰਦ-ਔਰਤਾਂ ਉਤੇਜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਅਸੀਂ ਪੀਤੀ ਵੀ ਤੇ ਪਿਲਾਈ ਵੀ। ਅਨਿਲ ਤਾਂ ਇਕ ਅੱਧੀ ਵਾਰੀ ਨਾਂਹ-ਨੁੱਕਰ ਕਰਕੇ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਚੰਦਰਾ ਨੂੰ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਨੂੰ 'ਤੇ ਅਨਿਲ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪਈ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਚੰਦਰਾ ਖ਼ਫਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਅਨਿਲ ਉਪਰ। ਇਸ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਦੋ-ਇਕ ਸ਼ਾਮਾਂ ਬੜੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਰਬਾਦ ਵੀ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਆਂ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਅਨਿਲ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਏ। ਮੈਂ ਇਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਗ ਫੜੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਤ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਇਕ ਦਿਨ ਤਾਂ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਦਿਨ ਦੋ ਚਾਰ ਦਿਨ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇੰਜ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਏਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਏਨੀ ਛੇਤੀ ਤੇ ਏਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਾਪਰਿਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲਿਆ।
ਮੈਂ ਸਾਫ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਾਂ ਨੇ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬੜਾ ਨੇੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਅਸੀਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ ਆਂ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਖੋਹਲ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਅਜੇ ਪਿੱਛਲੀ ਹੀ ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸੁੰਨੇ ਪਾਰਕ ਦੇ ਇਕ ਬੈਂਚ ਉਪਰ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਾਂ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਅਨਿਲ ਨੇ ਚੰਦਰਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਚੰਮ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਰਤੱਖ ਏ ਕਿ ਮੈਂ ਜਿਹੜਾ ਬੂਟਾ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਉਪਰ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਕਲੀ ਖਿੜੀ ਸੀ।
'ਕੀ ਬਦਤਮੀਜ਼ੀ ਏ ਇਹ?'' ਚੰਦਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਹੱਕੀ ਬੱਕੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ, ਫੇਰ ਹਿਰਖ ਕੇ ਕੜਕੀ ਸੀ।
'ਕਿਉਂ, ਕੀ ਹੋਇਆ ?'' ਅਨਿਲ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਸੀ,''ਬਈ ਆਪਾਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਆਂ ਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਨੇ...ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਕੀ ਆਫ਼ਤ ਆ ਗਈ?'' ਅਨਿਲ ਦਾ ਹਾਸਾ, ਹਾਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ।
ਚੰਦਰਾ ਅਚਾਨਕ ਉਠ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ ਪਰ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਸਾਂ ਕਿ ਅਨਿਲ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਜ਼ਬਾਨ ਏ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਚੰਦਰਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ, ਉਹ ਪਾਰਕ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਮ, ਖੇਡ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ...ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਿਸ ਦਾ ਮੋੜ ਆਖ਼ਿਰ ਮੇਰੇ ਵਾਲੇ ਰਾਸਤੇ ਉਪਰ ਹੀ ਆਉਣਾ ਸੀ।
ਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਉਹੀ ਹੋਇਆ।
ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਅਨਿਲ ਦੇ ਬੈੱਡਰੂਮ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਪੀ ਰਹੇ ਸਾਂ ਤੇ ਖਾਣਾ ਘਰੇ ਹੀ ਮੰਗਵਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੈੱਡਰੂਮ ਵਿਚ ਇਕ ਪਲੰਘ, ਇਕ ਨੀਮ ਆਰਾਮਦੇਹ ਕੁਰਸੀ ਤੇ ਇਕ ਸਟੂਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਫਰਨੀਚਰ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਸੋ ਅਨਿਲ ਤੇ ਚੰਦਰਾ ਪਲੰਘ ਉਪਰ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਮੈਂ ਕੁਰਸੀ ਉਪਰ। ਦੋ-ਦੋ ਪੈਗਾਂ ਬਾਅਦ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰ ਪੈਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਛਿੜ ਪਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਕਈ ਫ਼ਜੂਲ ਜਿਹੇ ਮਸਲਿਆਂ ਉਪਰ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ, ਉਚੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਤੇ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਹੱਸਦੇ ਰਹੇ ਸੀ ਅਸੀਂ...।
ਕਿਸੇ ਪਰਾਈ ਔਰਤ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵਾਂ ਸੀ ਕਿ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਔਰਤ ਏਨੀ ਉਤੇਜਿਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਰਮ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਚੰਦਰਾ ਭੱਠੀ ਵਾਂਗ ਭਖ਼ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੀ ਰਾਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੀ ਪੀ ਚੁੱਕੇ ਸਾਂ। ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਅਨਿਲ ਤੇ ਚੰਦਰਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਮੈਨੂੰ ਧੁੰਦਲੇ, ਛੋਟੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਤੈਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੂਰ ਪੈ ਰਹੇ, ਰੌਲੇ-ਰੱਪੇ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਚੰਦਰਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਐਨ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਏ।
ਅਨਿਲ ਬਹਿਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਕੌਤਕ ਕਰਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੰਦਰਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਲੁੜਕਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਫੇਰ ਅਚਾਨਕ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਚੰਦਰਾ ਨੂੰ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ਚੁੰਮਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਤੇ ਲੜਖੜਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਸੀ, ''ਤੂ...ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹੈਂ?''
ਮੈਂ?'' ਕਹਿ ਕੇ ਕੱਚਾ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਹੱਸਿਆ ਸਾਂ ਮੈਂ। ਉਹ ਹਾਸਾ, ਹਾਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਨਰਵਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਦੇਖਿਆ, ਚੰਦਰਾ ਸੰਗ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਈ ਹੋਈ ਸੀ।
'ਲੈ-ਲੈ ਯਾਰ, ਇਕ ਪੱਪੀ ਤੂੰ ਵੀ ਲੈ-ਲੈ। ਕਿਉਂ ਚੰਦਰਾ?''
ਅਨਿਲ ਨੇ ਅਜੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਹੋਏਗੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਚੰਦਰਾ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ—ਅੱਖ ਦੇ ਫੋਰੇ ਵਿਚ ਕਲਾਬਾਜੀ ਲਾ ਕੇ ਮੈਂ ਪਲੰਘ ਉਪਰ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਿਆ ਸਾਂ।

ਅਚਾਨਕ ਪਰਦੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਚੂੜੀਆਂ ਦੀ ਆਹਟ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਧੜਕਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਹ ਘੜੀ ਆਣ ਪਹੁੰਚੀ ਏ? ਬਿੰਦ ਦਾ ਬਿੰਦ ਮੈਂ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਉਧਰ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ, ਫੇਰ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਸਿਗਰੇਟ ਸੁਲਗਾ ਲਈ। ਨਾ ਚੰਦਰਾ ਸੀ, ਨਾ ਅਨਿਲ—ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਣ ਵਾਲੀ ਬਾਈ ਸੀ। ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਚਾਹ ਰੱਖ ਦੇ ਪਰਤਨ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ—
'ਸਾਹਬ ਉਠ ਗਏ?''
'ਜੀ!''
'ਕਿੱਥੇ...?''
'ਬਾਥਰੂਮ ਵਿਚ ਨੇ।'' ਮੇਰੇ ਸਵਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਝੱਟ ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ।
'ਤੇ ਬਾਈ ਸਾ'ਬਾ?''
'ਕਿਚਨ 'ਚ।''
ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਨੌਕਰਾਣੀ ਵੀ ਸਭ ਜਾਣਦੀ ਏ।
ਮੈਂ ਸਿਗਰੇਟ ਦੇ ਲੰਮੇ ਲੰਮੇ ਸੂਟੇ ਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਕੀ ਮੈਂ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਆਂ ਜਾਂ ਡਰ ਰਿਹਾਂ...? ਪਰ ਕਿਉਂ...? ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਤ ਮੇਰੇ ਪਲੰਘ ਉਪਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅਨਿਲ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਲੰਮੇ ਕਸ਼ ਖਿੱਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਬਲਦੀ ਹੋਈ ਸਿਗਰੇਟ ਨੂੰ ਐਸ਼ਟਰੇ ਵਿਚ ਸੁੱਟਣ ਦੇ ਬਜਾਏ ਉਸਨੇ ਉਂਜ ਹੀ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਘਬਰਾਹਟ ਵਿਚ! ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਦੇ ਉਸ 'ਟੁਕੜੇ' ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਅਨਿਲ ਦਾ ਉਹ ਚਿਹਰਾ, ਕੀ ਮੈਂ ਕਦੀ ਭੁੱਲ ਸਕਾਂਗਾ? ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਹ ਇਕ ਤਜਰਬੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਚਿਹਰੇ ਉਪਰ ਜ਼ਰਾ ਜਿੰਨੇ ਵਕਫ਼ੇ ਵਿਚ ਏਨੇ ਸਾਰੇ ਰੰਗ ਆਉਣ ਤੇ ਬਦਲ ਜਾਣ। ਹਾਂ, ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਅਖੀਰੀ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰੰਗ ਕੁਝ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਖੇਡ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਏ ਤੇ ਪੀੜ ਕਾਰਨ ਸਿੱਜਲ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਅਹਿਮ ਦੇ ਸਹਾਰੇ, ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਏ...
''...ਮਾਰਨਿੰਗ।''
ਅਚਾਨਕ ਅਨਿਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਤ੍ਰਬਕ ਪਿਆ। ਉਹ ਸਾਹਮਣਾ ਪਰਦਾ ਹਟਾਈ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਮੈਥੋਂ ਕੁਝ ਕਦਮਾਂ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਉਪਰ। ਹਾਂ, ਇਹੀ ਉਹ ਘੜੀ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਸੋਚ ਕੇ ਮੇਰੀ ਰੂਹ ਕੰਬ ਰਹੀ ਸੀ।...ਤੇ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਫੈਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਛੇਤੀ ਸਮੇਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਸੋਚ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਨਿਲ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਕੁਸੈਲ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਨਿਬੜਾਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਜਿਹੇ ਖਿਲਾੜੀ ਆਦਮੀ ਲਈ ਇਹ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਖੇਡ ਸੀ, ਅਨਿਲ ਜਿਹੇ ਪਿੱਦੇ ਦੇ ਵਾਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾੜਨਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਾਅ ਦੇਣਾ ਏ—ਇੰਜ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅੱਖ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲਾ ਸਕੇ।
ਪਰਦੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਮੈਂ ਸੇਹ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਤੱਕਲੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਲਏ। ਅਨਿਲ ਗਿਣੇ-ਮਿਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਐਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਅੱਖਾਂ ਉਪਰ ਚੁੱਕੀਆ…
'ਕਿਉਂ?'' ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅੱਖ ਮਿਲਾਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਅਨਿਲ ਬੋਲਿਆ, ''ਕਿਵੇਂ ਰਹੀ?'' ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਬੜੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ। ਮਾਈ ਗੁੱਡਨੈਸ! ਉਸਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਵੀ ਸੀ।
ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੋਸੇ-ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਥੋਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸਾਂ...ਪਰ ਹੈਰਾਨੀ ਏ ਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਉਠਿਆ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸੰਭਵ ਸੀ ਕਿ ਉੱਥੇ ਬੈਠਾ ਰਹਿ ਸਕਾਂ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਉਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਧੱਕਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਡੇਗਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ!