ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਵੀ ਬੋਲ ਪਿਆ :: ਲੇਖਕ : ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ

ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ : ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਵੀ ਬੋਲ ਪਿਆ :: ਲੇਖਕ : ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ
ਸੰਪਰਕ : 12, ਬਸੰਤ ਨਗਰ, ਸੋਡਲ ਰੋਡ, ਜਲੰਧਰ-144004. ਫੋਨ : 0181-2295392

ਪੋਸਟਿੰਗ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.

"ਆਪ ਪੰਜਾਬ ਮੇਂ ਹਮਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਓਂ ਕੋ ਮਾਰਤੇ ਹੋ ?"

ਸਤੰਬਰ 1983
ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦਿਨ ਵੀ ਬੰਬਈ ਦੀ ਲੋਕਲ ਟਰੇਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਸਾਲ 'ਚ ਇਕ ਦੋ ਵਾਰ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵੀ ਬੰਬਈ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੰਬਈ ਫੇਰੀ ਮੈਨੂੰ ਅਜੇ ਤਕ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ। ਬੰਬਈ ਦੇ ਇਕ ਉਪਨਗਰ 'ਭਿਅੰਦਰ' ਵਿਖੇ ਸਾਡਾ ਇਕ ਦੋਸਤ ਸ਼ਬਾਬ ਅਲਾਵਲਪੁਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਅਲਾਵਲਪੁਰ ਪਿੰਡ 'ਚੋਂ ਉਹ ਬੰਬਈ ਜਾ ਪੁੱਜਾ। ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਚ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਿੱਤਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਬਾਬ ਅਲਾਵਲਪੁਰੀ ਸੋਢੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕੇਸ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਰਬਦੀਪ ਢਿਲੋਂ, ਤਰਨਤਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਪੱਟੀ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਕੇਸ ਉਸ ਦੇ ਵੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 'ਚ ਥੀਏਟਰ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਉਹ ਜਲੰਧਰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ 'ਚ ਆਉਣਲ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਐਕਟਿੰਗ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੌਕ ਬੰਬਈ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਸ ਵਰਗੇ ਨੌਜਵਾਨ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਚ ਰੋਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਦੀਪ ਢਿਲੋਂ (ਸਰਬਦੀਪ) ਤੇ ਮੇਰਾ, ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਦੋਸਤ ਹੈ---ਸ਼ਬਾਬ ਅਲਾਵਲਪੁਰੀ। ਮੈਂ ਤੇ ਦੀਪ, ਸ਼ਬਾਬ ਅਲਾਵਲਪੁਰੀ ਨੂੰ 'ਭਿਅੰਦਰ' ਵਿਖੇ ਮਿਲਣ ਗਏ ਸਾਂ। ਸ਼ਬਾਬ ਇਥੇ ਇਕ ਫਲੈਟ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਅ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਅਸਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਡਟ ਕੇ ਡਿਨਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਤ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਵੱਜ ਗਏ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਛੱਡਣ ਆਇਆ ਸ਼ਬਾਬ, ਸਾਨੂੰ ਰਾਤ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਬੰਬਈ 'ਚ ਰਾਤ ਕਾਹਦੀ, ਓਥੇ ਤਾਂ ਰਾਤ ਪੈਂਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਭਿਅੰਦਰ ਤੋਂ ਅੰਧੇਰੀ ਲਈ ਲੋਕਲ ਟਰੇਨ 'ਚ ਬੈਠਿਆਂ ਬੈਠਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਇਸ ਨੀਂਦ 'ਚੋਂ ਮੈਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਇਕ ਭਾਰੇ ਜਿਹੇ ਹੱਥ ਨੇ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ 'ਧੈਂਅ' ਕਰਦਾ ਵੱਜਾ। ਮੈਂ ਅੱਬੜਵਾਹੇ ਜਾਗਿਆ।
"ਸਰਦਾਰ ਜੀ ! ਇਧਰ ਆਈਏ" ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕਿਆ ਮੈਂ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਫ਼ਾਸਟ ਟਰੇਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਰੁਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਹੁਣ ਉਹ ਤਿੰਨ ਜਣੇ ਸਨ।
"ਆਪ ਲੋਗ ਹਿੰਦੂਓਂ ਕੋ ਬੱਸੋਂ ਮੇਂ ਸੇ ਉਤਾਰ ਕਰ ਮਾਰਤੇ ਹੋ ਨਾ ?" ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਇਕ ਜਣਾ ਬੋਲਿਆ।
ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਮੇਰੀ ਸਮਝ 'ਚ ਆ ਗਈ। ਦੀਪ ਢਿਲੋਂ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਉਂਘਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਂਘਲਾ ਰਹੇ ਦੀਪ ਢਿਲੋਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਟਰੇਨ ਦੇ ਪੂਰੇ ਡੱਬੇ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲਿਆ। ਪਗੜੀ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਮੈਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਲ ਦੀ ਪਲ ਮੈਂ ਬਰਫ਼ ਵਾਂਗ ਠਰ ਗਿਆ।
"ਆਪ ਬੋਲਤੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ? ਆਪ ਪੰਜਾਬ ਮੇਂ ਹਮਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਓਂ ਕੋ ਮਾਰਤੇ ਹੋ ! ਅਬ ਹਮ ਆਪ ਕੋ ਇਸ ਚਲਤੀ ਗਾਡੀ ਸੇ ਨੀਚੇ..."
ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲਈ ਕੋਈ ਲਫ਼ਜ਼ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਕੀ ਦਿਆਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ? ਕੀ ਬੋਲਾਂ ਮੈਂ। ਸਿਰਫ਼ ਜਾਨ ਦੀ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਾਂ? ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਬੁੜ-ਬੁੜਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, "ਦੇਖੀਏ ਐਸੀ ਕੋਈ ਬਾਤ ਨਹੀਂ ਵਹਾਂ ਪਰ, ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖ ਸਭੀ ਭਾਈਓਂ…।"
"ਹਮ ਆਪ ਕੀ ਕੋਈ ਬਾਤ ਨਹੀਂ ਸੁਨਨੇ ਵਾਲੇ। ਹਮੇਂ ਯੇ ਬਤਲਾਈਏ ਕਿ ਜੋ ਲੋਗ ਵਹਾਂ ਹਿੰਦੂਓਂ ਕੋ ਮਾਰਤੇ ਹੈਂ, ਵੋਹ ਸਿੱਖ ਹੈਂ ਨਾ?"
ਮੈਂ ਫਿਰ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਸਾਂ। ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਤਾਲਾ ਵੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਤਾਲੇ ਜੜ ਦਿੱਤੇ ਹਨ? ਐਨਾ ਪੜ੍ਹ ਲਿਖ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਦਲੀਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ? ਕਿਹੜੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਏ?
ਟਰੇਨ ਭੱਜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਸਾਡੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਦੀਪ ਢਿਲੋਂ ਵੀ ਰੌਲਾ ਸੁਣ ਕੇ ਆ ਗਿਆ। ਦੀਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਆਖਿਆ, "ਦੇਖੀਏ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜਾਬ ਮੇਂ ਐਸੀ ਕੋਈ ਬਾਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਕੁਛ ਲੋਕ ਹੈਂ, ਜੋ ਐਸਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੈਂ।"
ਦੀਪ ਦੀ ਇਸ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਰਲ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ 'ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਲੀਨ ਸ਼ੇਵਨ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸਨ। ਅੰਧੇਰੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਤੇ ਦੀਪ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਸਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ਾਂਤ ਸਾਂ। ਦੀਪ, ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਕਿਉਂ ਘੱਟ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਆ ਕੇ ਬਸ 'ਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨੋਂ ਝਿਜਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਦੀਪ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ 'ਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ, ਬੰਬਈ 'ਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਓਵੇਂ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਕਿਉਂ ਸ਼ਬਦ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦੇ ਰਹੇ? ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੋਸਤ ਜਗਦੀਸ਼ ਮਾਲੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ। ਜਗਦੀਸ਼ ਮਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸਟਿੱਲ-ਫ਼ੋਟੋਗ਼੍ਰਾਫ਼ਰ ਹੈ। ਉਹ ਬੰਬਈ ਦਾ ਹੀ ਵਸਨੀਕ ਹੈ---ਇਕ ਸੁਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਜ਼ਹੀਨ ਫ਼ੋਟੋਗ਼੍ਰਾਫ਼ਰ। ਮੂਡ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਚ ਆਏ ਨਵੇਂ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਫ਼ੋਟੋ ਸੈਸ਼ਨ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਲੰਬੀ ਲਾਈਨ ਲਾ ਕੇ ਖਲੋਤੇ ਰਹਿੰਦੇ...ਪਰ ਉਹ ਮੂਡ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਮਹੀਨਾਮਹੀਨਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਹਫ਼ਤਾ ਭਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਫ਼ੋਨ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਬੰਬਈ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਉਹ ਖਿੜ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਾਂਦਰਾ ਦੀ ਐਮ. ਆਈ. ਜੀ. ਕਲੱਬ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਸੇ ਕਲੱਬ 'ਚ ਮੈਂ ਤੇ ਜੱਗੀ (ਜਗਦੀਸ਼ ਮਾਲੀ) ਹਰ ਵਾਰ ਮਿਲਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਣ ਦਾ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ੁਕੀਨ ਹੈ। ਉਂਜ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਲੱਭਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਕਲੱਬ 'ਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇਸ ਕਲੱਬ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਹੀ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇ ਭਰੇ ਲਾਅਨ 'ਚ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ। ਗੋਲ ਟੇਬਲਾਂ ਦੁਆਲੇ ਬੈਠੇ ਹੁਸੀਨ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਬੜੀਆਂ ਹੀ ਪਿਆਰੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ। ਜੱਗੀ ਦੇ ਦੋਸਤ ਵੀ ਬੜੇ ਪਿਆਰੇ ਇਨਸਾਨ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਕੁ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਨੇੜਿਓਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਅਨੰਤ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਦੋਸਤ ਹੈ...ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ 'ਚ ਪਰਸਰ ਹੈ। ਕੇ. ਐਸ. ਨੰਦਾ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਹਨ, ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਪਾਇਲਟ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਲੋਕ ਐਮ. ਆਈ. ਜੀ. ਕਲੱਬ 'ਚ ਜੱਗੀ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਮੈਂ ਕਲੱਬ 'ਚ ਪੁੱਜਿਆ ਤਾਂ ਮਾਲੀ, ਅਨੰਤ, ਨੰਦਾ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਦੋਸਤ ਪਾਲ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਏਸੇ ਟੇਬਲ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਮੁਟਿਆਰ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਜੱਗੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਲਾਵੇ 'ਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਕ ਕੁਰਸੀ ਹੋਰ ਮੰਗਵਾਈ। ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਨੰਦੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ 'ਚ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਕੋਈ ਚਾਅ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਨੰਤ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦਾ ਸੁਣਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਥਕਦਾ। ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਜਾਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੰਦਾ 6 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਸਰਦਾਰ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅੱਖ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਰਿਹਾ।
ਬੀਅਰ ਦੇ ਗਲਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਪਏ ਗਰਮ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਬਰਫ਼ ਮੰਗਵਾਈ।
"ਯੇਹ ਨੀਲੂ ਹੈ। ਸ਼ੀ ਇਜ਼ ਅ ਫ਼ਰੈਂਡ ਆਫ਼ ਅਨੰਤ।" ਜੱਗੀ ਨੇ ਓਥੇ ਬੈਠੀ ਸੋਹਣੀ ਜਿਹੀ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਾਈ, "ਏਅਰ ਹੋਸਟੈਸ ਹੈ।"
"ਔਰ ਯੇਹ ਹੈਂ ਮਿਸਟਰ ਰੈਡੀ, ਨੰਦਾ ਕੇ ਦੋਸਤ।" ਮੈਂ ਰੈਡੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ।
ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਮੈਂ ਓਥੇ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ, ਜੱਗੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤਾਲੇ ਵੱਜੇ ਰਹੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗੱਲ ਅੱਜ ਨਾ ਅਨੰਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਨੰਦਾ। ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਪਿਛੋਂ ਅਨੰਤ ਉਠਿਆ, "ਮੈਂ ਨੀਲੂ ਕੋ ਛੋੜਨੇ ਜਾ ਰਹਾ ਹੂੰ।" ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਉਹ ਮਰਿਆ ਜਿਹਾ ਹੱਥ ਹਿਲਾ ਕੇ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਜੱਗੀ, ਨੰਦਾ, ਰੈਡੀ ਤੇ ਮੈਂ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਲਈ ਕਲੱਬ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਨੰਦਾ ਮੇਰੇ ਲੱਕ ਦੁਆਲੇ ਬਾਂਹ ਪਾ ਕੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਬੜੀ ਖਰਾਬ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਘੁਲਣ ਮਿਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਕੀ ਹੋਇਆ ਏ ਓਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ…? ਉਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਕਿ ਜੋ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਖਮਿਆਜ਼ਾ ਸਾਨੂੰ ਭੁਗਤਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ...?"
ਨੰਦਾ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਨਾ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਸਕਦਾ ਸਾਂ ਤੇ ਨਾ ਬੰਬਈ 'ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਕੇ. ਐਸ. ਨੰਦਾ ਨੂੰ। ਨੰਦਾ ਤੇ ਅਨੰਤ ਦੇ ਵਤੀਰੇ 'ਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਵੱਡਾ ਫ਼ਰਕ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਓਪਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਆ ਰਹੇ ਸਨ।

ਮਾਰਚ 1987
ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨ ਚਹੁੰ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਵਾਪਰਿਆ। ਬਲਿਊ-ਸਟਾਰ ਅਪਰੇਸ਼ਨ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਤਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ। ਬੰਬਈ ਬਚਿਆ ਰਿਹਾ। ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਓਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਸ਼ਿਵ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਾਲ ਠਾਕਰੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਮੈਂ ਬੰਬਈ ਗਿਆ। ਐਮ. ਆਈ. ਜੀ. ਕਲੱਬ 'ਚ ਮੇਰਾ ਸੁਆਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜੱਗੀ (ਜਗਦੀਸ਼ ਮਾਲੀ) ਓਥੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਅਨੰਤ ਦਾ ਹੱਥ ਹਿਲਿਆ। ਅਨੰਤ ਆਪਣੀ ਫ਼ਰੈਂਡ ਨੀਲੂ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਅਨੰਤ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂ ਜਾਂ ਨਾ, ਪਰ ਅਨੰਤ ਉੱਠ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਲਵਕੜੀ ਪਾ ਲਈ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਟੇਬਲ ਤਕ ਲੈ ਗਿਆ। "ਨੀਲੂ ! ਜਲੰਧਰ ਸੇ ਹਮਾਰੇ ਦੋਸਤ! ਯਹਾਂ ਆਤੇ ਰਹਿਤੇ ਹੈਂ।"
"ਹਾਂ, ਪਹਿਲੇ ਮੈਂ ਇਨਸੇ ਮਿਲੀ ਹੂੰ।" ਨੀਲੂ ਚਹਿਕੀ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਮੈਂ ਭੀ ਜਲੰਧਰ ਕੀ ਹੂੰ।"
"ਹੱਛਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ 'ਚ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?" ਮੈਂ ਨੀਲੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
"ਹਾਂ, ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਬੋਲ ਲੈਂਦੀ ਆਂ। ਦਰਅਸਲ ਬੰਬਈ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੰਗਲਿਸ਼।" ਨੀਲੂ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬੀ 'ਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਐਨੀ ਦੇਰ ਨੂੰ ਜੱਗੀ ਅਤੇ ਨੰਦਾ ਵੀ ਆ ਗਏ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਗਲਵਕੜੀ ਪਾ ਲਈ। ਇਸ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਪਿਛੋਂ ਮਿਲੇ ਸਾਂ।
ਜੱਗੀ ਨੇ ਬੀਅਰ ਦਾ ਆਡਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਾਰ ਗੱਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੀ ਹੋਈਆਂ। ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਸਾਲ ਉਹ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਪਾਸੋਂ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪੁੱਛ ਸਕੇ। ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਆਪੇ ਹੀ ਛੋਹ ਬੈਠੇ।
"ਉਹ ਲੋਕ ਤਾਂ ਹੁਣ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹਨ।" ਨੰਦਾ ਨੇ ਆਖਿਆ।
"ਯੇਹੀ ਤੋ ਮੈਂ ਕਹਿ ਰਹਾ ਹੂੰ ! ਵੋਹ ਕੌਣ ਲੋਗ ਹੈਂ? ਜੋ ਇਸ ਤਰਹ ਬੇ-ਰਹਿਮੀ ਸੇ ਹਰ ਤਰਹ ਕੇ ਲੋਗੋਂ ਕੋ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹੈਂ…ਬੱਚੋਂ ਕੋ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹੈਂ, ਬੂੜੋਂ ਕੋ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹੈ, ਔਰਤੋਂ ਕੋ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹੈ। ਆਪਨੇ ਨੇਤਾਓਂ ਕੋ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹੈਂ। ਵੋਹ ਕਿਸੀ ਫ਼ਿਰਕੇ ਕੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਤੇ। ਵੋਹ ਤੋ ਸਿਰਫ਼ 'ਅਫ਼ਰਾ ਤਫ਼ਰੀ' ਫੈਲਾਅ ਰਹੇ ਹੈ। ਆਤੰਕ ਫੈਲਾਅ ਰਹੇ ਹੈਂ।"
"ਪੁਲੀਸ ਕਾ ਰੋਲ ਵਹਾਂ ਪਰ ਕਿਆ ਹੈ? ਹਮ ਪੜ੍ਹਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਪੁਲੀਸ ਭੀ ਵਹਾਂ ਪਰ ਆਤੰਕ ਫੈਲਾਅ ਰਹੀ ਹੈ।" ਜੱਗੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਹਾਂ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਸਹਿਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸ 'ਚੋਂ ਮਨਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।"
"ਸ਼ਾਇਦ ਸਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਚਾਹਤੀ ਵਹਾਂ ਪਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋ।" ਅਨੰਤ ਬੋਲਿਆ। ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦਿਨ ਢੇਰ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ। ਪਿਛੋਂ ਨੀਲੂ ਨੇ ਇਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੁਣਾਈ, ਅਸੀਂ ਰਤਾ ਡੇਢ ਵਜੇ ਖਾਣਾ ਖਾਧਾ ਤੇ ਫਿਰ ਜੱਗੀ ਮੈਨੂੰ ਹੋਟਲ ਛੱਡਣ ਲਈ ਆਇਆ। ਉਸ ਰਾਤ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁੱਤਾ।

ਸਤੰਬਰ 1990
ਇਸ ਵਾਰ ਮੇਰੀ ਬੰਬਈ ਦੀ ਸੀਟ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਾ ਬੁੱਕ ਹੋ ਸਕੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ ਛੁੱਟੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੱਡੀਆਂ 'ਚ ਕਾਫ਼ੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਸੀਟ ਦਿੱਲੀਓਂ ਬੁੱਕ ਸੀ।
ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਉਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਟਰੇਨ ਦੀ ਉਡੀਕ 'ਚ ਬੈਠਾ ਸਾਂ ਤਾ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਅਟੈਚੀ-ਕੇਸ ਉਤੇ ਸੋਟੀ ਮਾਰਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯੇ ਆਪ ਕਾ ਹੈ?" ਉਹ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸ਼ਨਾਖਤੀ ਕਾਰਡ ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ ਕੀਤਾ। ਉਹ 'ਜਰਨਲਿਸਟ' ਲਫ਼ਜ਼ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਅਗਾਂਹ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਪਰ ਐਨੇ ਵੱਡੇ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਉਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਲੋਕ ਖੜੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਅਟੈਚੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਖਿਆ। ਮੇਰੇ ਮਨ 'ਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਟੀਸ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ। ਜੇ ਮੇਰੀ ਥਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪਗੜੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਪਾਸ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੈਸ ਦਾ ਸ਼ਨਾਖਤੀ ਕਾਰਡ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅਟੈਚੀ ਕੇਸ ਜ਼ਰੂਰ ਖੁਲ੍ਹਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ।
ਖੈਰ ! ਟਰੇਨ ਆ ਗਈ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਬਰਥ ਨੰਬਰ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਜਾ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਉਤੇ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ। ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਦੋ ਬੱਚੇ। ਛੁੱਟੀਆਂ 'ਚ ਉਹ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦਿੱਲੀ, ਕਾਨਪੁਰ, ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘੁੰਮ ਕੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੱਲ ਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ 'ਕਰਾੜ' ਦੇ ਇਕ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ 'ਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧੀਆ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਬੱਚੇ ਬੜੇ ਹੀ ਪਿਆਰੇ ਸਨ, ਪਰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੁਸਤ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਗੱਲਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
"ਹਮ ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਗੈਰਾ ਸੇ ਹੋ ਕਰ ਆ ਰਹੇ ਹੈਂ। ਵਹਾਂ ਪਰ ਤੋਂ ਐਸੀ ਕੋਈ ਬਾਤ ਨਹੀਂ ਹੈਂ। ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਹਮ ਇਧਰ ਬੈਠੇ ਸੋਚਤੇ ਹੈਂ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਤੇ ਹੈਂ।" ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਨੇ ਕਿਹਾ।
"ਹਾਂ ਇਹ ਤਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਕਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਅੱਗੇ ਧੁੰਦਲਾ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।"
"ਯੇਹ ਬਾਤ ਆਪ ਕੀ ਠੀਕ ਹੈ ! ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਕੀ ਇੰਡਸਟਰੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ। ਫ਼ਸਲੇਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ। ਵਹਾਂ ਹਿੰਦੂਓਂ ਕੋ ਮਾਰ
ਮੈਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਬਾਰੇ ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆ ਗਈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਬੰਬਈ 'ਚ ਸਾਂ ਤਾਂ ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਜਣ ਜੋ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਬੰਬਈ 'ਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਇਹ ਗਿਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਕਿ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਸਭ ਕੁੱਝ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ (ਮਤਲਬ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ)। ਮੈਂ ਆਖਿਆ, 'ਕੀ ਤਬਾਹ ਹੋਇਆ? ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਫ਼ਸਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇ ਦੁਵੱਲਾ ਸਹਿਮ (ਸਰਕਾਰੀ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ) ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਓਥੇ ਸਭ ਕੁੱਝ ਨਾਰਮਲ ਹੈ।'
ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮੇਰੇ ਪਾਸੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧੀ ਜੋ ਦਸਵੀਂ ਸਟੈਂਡਰਡ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ, ਜਰਨਲਿਸਟ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਾਫ਼ੀ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਹ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ 'ਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ। ਉਂਜ ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਧੀਆ ਬੋਲਦੇ ਸਨ।
ਗੁਜਰਾਤ 'ਚ ਟਰੇਨ ਪੁੱਜੀ ਤਾ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਕਰਮਚਾਰੀ ਗੱਡੀ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਪਏ। ਇਕ ਦੋ ਵਾਰ ਉਹ ਸਾਡੇ ਪਾਸੋਂ ਲੰਘੇ ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਡੀਆਂ
"ਆਪ ਖੋਲ੍ਹੀਏ ਅਟੈਚੀਕੇਸ ਕੋ।" ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਜੇਬ 'ਚੋਂ ਆਪਣਾ ਸ਼ਨਾਖਤੀ ਕਾਰਡ ਕੱਢ ਕੇ ਇਸ ਲਈ ਦਿਖਾਇਆ ਤਾਂ ਕਿ ਅਟੈਚੀਕੇਸ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਿਪਾਹੀ ਰੈਂਕ ਵਾਲੇ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀ ਨੇ ਦੋ ਮਿੰਟ ਸ਼ਨਾਖਤੀ ਕਾਰਡ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਘੋਖਣ ਨੂੰ ਲਾਏ। ਕਾਰਡ ਮੋੜਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਆਪ ਖੋਲ੍ਹੀਏ ਨਾ ਅਟੈਚੀਕੇਸ।"
ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਉਪਰਲੀ ਸੀਟ ਉਤੇ ਬੈਠਾ ਸਾਰਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਝੱਟ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਿਆ।
"ਇਨਕਾ ਅਟੈਚੀ ਕਿਉਂ ਖੁਲਵਾਤੇ ਹੋ?" ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਹਮਾਰਾ ਭੀ ਖੁਲ੍ਹਵਾਓ ਨਾ। ਕਿਆ ਹਮਾਰੇ ਸਿਰ ਪਰ ਪਗੜੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲੀਏ ਆਪ ਹਮੇਂ ਛੋੜ ਰਹੇ ਹੈਂ? ਨਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇਗਾ ਇਨ ਕਾ ਅਟੈਚੀਕੇਸ, ਪਹਿਲੇ ਹਮਾਰਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇਗਾ, ਫਿਰ ਇਨ ਕਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇਗਾ।" ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬਾਂਹ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਬਿਠਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੱਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਚਾਰੋਂ ਸਿਪਾਹੀ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਲਮਕਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਗਏ। ਮੈਂ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਾਗੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਪਰ ਉਸਦਾ ਗੁੱਸਾ ਅਜੇ ਵੀ ਠੰਡਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਕਿੰਨੇ ਵਰ੍ਹੇ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਉਂ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਕਿਉਂ ਇਹ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਅੱਜ ਉਹ ਬੋਲਿਆ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੇ ਸਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ 'ਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ।
ਬੰਬਈ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਇਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਂਗ ਹੱਸ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਬੋਰੀਵਾਲੀ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਉਤਰ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੁੱਟ ਕੇ ਮਿਲੇ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਪਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਟਾ ਲਏ ਸਨ।
ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਚੱਲਦੀ ਗੱਡੀ 'ਚੋਂ ਮੈਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਸਮਾਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਜੁਦਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਜੁੜਨ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਅਹਿਸਾਸ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭੁਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ…

ਚੌਕ ਵਿਚ ਦਿਸਦਾ ਸ਼ਹਿਰ :: ਲੇਖਕ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ

ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ : ਚੌਕ ਵਿਚ ਦਿਸਦਾ ਸ਼ਹਿਰ... :: ਲੇਖਕ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ : ਸੰਪਰਕ :- 98147-83069.

ਪੋਸਟਿੰਗ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.

ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਦੀ ਹੱਦ 'ਤੇ ਆ ਕੇ, ਅਚਾਨਕ ਉਹਦੇ ਪੈਰ ਰੁਕ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਿਆਰਾਂ 'ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਣੋਂ ਤ੍ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਪਰਤਿਆ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਬਰੂਹਾਂ ਲੰਘਣੋਂ ਝਿਜਕ ਜਾਂਦਾ। ਆਪਣਿਆਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ ਉਹ ? ਮਨ ਦੀ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਉਲਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੁਕਤਾ-ਵਸ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਛਲਕਦੇ ਹਨ। ਗਲ ਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਜਿਹੇ ਮਨੋਵੇਗ ਵਿਚ ਹੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਕੇ ਮੱਥੇ ਨਾਲ ਲਾਇਆ। ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਕ ਲਈ ਉਹ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਤਰਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ…ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਕੇਹੀ ਸੜਿਆਂਦ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ?

ਸ਼ਾਹਮਾਰਗ ਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਦੇਖਿਆ…ਬ੍ਰਿਛਾਂ ਦੇ ਉਦਾਸ ਝੁੰਡ ਸਿਰ ਝੁਕਾਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਟਾਹਣੀਆਂ ਰੁੰਡ ਮਰੁੰਡ ਹਨ। ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਪੀਲੇ ਹੋਏ ਪੱਤੇ, ਬੀਮਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸੋਗ 'ਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੌਣ, ਥੱਕੀ-ਹਾਰੀ ਕਿਸੇ ਬੇਵਾ ਵਾਂਗ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਿਸਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹੀ ਨਗਰ ਹੈ ? ਭੈ-ਭੀਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨੇ ਇਧਰ ਉਧਰ ਦੇਖਿਆ, ਦੂਰ ਤੀਕਰ ਦਮ ਘੋਟੂ ਧੂੰਆਂ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਉੱਡ ਰਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ, ਨਗਰ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਕੋਈ ਜੁਆਲਾ-ਮੁਖੀ ਪਿਘਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਪਿਆ।

ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਜੂਨ ਹੰਢਾ ਕੇ, ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਰਤਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਆਸ ਨਾਲ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਵਿਚ ਲੈ ਲਏਗੀ। ਇਸ ਨਗਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਕੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਸਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨਗੇ ਤੇ ਇਹ ਨਗਰ ਇਕ ਪਿਉ ਵਾਂਗ, ਉਸਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਰੱਖੇਗਾ।

ਪਰ ਮਨ ਵਿਚ ਬੀਜੇ ਚਾਅ ਕਰੰਡ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਕੇਹਾ ਛਲਾਵਾ ਹੈ ? ਧੁੱਪਾਂ ਨਿੱਘ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੀਆਂ। ਛਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੇਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੁੱਢੇ ਬ੍ਰਿਛਾਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਖੇਡਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮੁੜ ਘਰ ਆਉਣ ਦੀਆਂ ਉਡੀਕਾਂ ਵਿਚ ਸੜ ਸੁੱਕ ਗਏ ਨੇ। ਸਮੇਂ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ ਹਨ, ਨਵੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਨਹੀਂ ਫੁੱਟਦੀਆਂ…ਟਾਹਣੀਆਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਖਿੜਦੇ।

ਮਨ ਅੰਦਰ ਚੁਭਨ ਜਿਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਕੀ ਉਹ, ਇਸ ਨਗਰ ਲਈ ਅਜਨਬੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ? ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਦਹਿਲੀਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਦਸਤਕ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜੀਅ ਆਇਆਂ ਕਹਿਣ ਲਈ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।

ਆਪਣੇ ਮਨ ਅੰਦਰ, ਉਹਦੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਗਿਲਾਨੀ ਆਈ। ਇਹ ਆਪਣਿਆਂ ਦੇ ਮੋਹ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤੌਹੀਨ ਸੀ। ਉਮਡਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਹ ਨਗਰ ਵੱਲ ਅਗਾਂਹ ਤੁਰਿਆ ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ, ਸਾਵੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ, ਕਾਲੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਤੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਦੀ ਵਾੜ ਉਹਦੇ ਮੂਹਰੇ ਉੱਗ ਖਲੋਤੀ :

---ਕੌਣ ਹੈ ?
---ਕਿਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ?
---ਕਿਥੇ ਜਾਣਾ ਹੈ ?
---ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈ ?

ਐਕਸਰੇ ਵਰਗੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਆਰ ਪਾਰ ਹੋਈਆਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ---ਜਿਵੇਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੀਰਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿਚ, ਆਪਣਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਅਲਫ਼ ਨੰਗਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਨਾਂ, ਵਲਦੀਅਤ, ਟਿਕਾਣਾ, ਕਿੱਤਾ, ਧਰਮ, ਸਭ ਕੁਝ ਨੋਟ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਠਾਣੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਮੁਜਰਮ ਜਾਂ ਦਸ-ਨੰਬਰੀਏ ਬਦਮਾਸ਼ ਦਾ ਹੁਲੀਆ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

…ਸਾਵੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਤੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਗਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਪਾਸ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਨੇ ਵਿਦਰੋਹ ਕੀਤਾ---ਇਹ ਤਾਂ ਹੱਤਕ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ, ਪੜੋਸੀਆਂ ਤੋਂ ਆਦੇਸ਼ ਲੈਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ?

ਅਜਿਹੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਤੇ ਥਿੜਕਦੇ ਹੋਏ ਦਿਲ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵਿਚ ਡਰਦਾ ਡਰਦਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਇਆ।…ਹੈਂਅ…! ਸਭ ਕੁਝ ਓਪਰਾ…ਤੇ ਬੇਪਛਾਣ। ਹਰ ਮੋੜ, ਹਰ ਚੌਕ, ਹਰ ਮੁੱਹਲਾ ਹਰ ਗਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ੱਕ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੰਘਣੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਪਰ੍ਹਾਂ ਜਾ ਕੇ ਬਦ-ਤਮੀਜੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

…ਲੋਕ ਹਰਲ ਹਰਲ ਕਰਦੇ, ਇਧਰ ਉਧਰ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪਲੈਟਫਾਰਮ ਜਿਹਾ ਸ਼ੋਰ ਹੈ।…ਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰਨ, ਰਿਕਸ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ, ਲਾਲ ਟੋਪੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸਲਾਂ, ਰੇੜ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਖਟ ਖਟ, ਰੇਲਵੇ ਇੰਜਣਾਂ ਦੀ ਦਹਾੜ। ਹਰ ਕੋਈ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਵੱਜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਲਝ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹੱਥੋਪਾਈ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਪਾਗਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਕਾਹਲ ਵਿਚ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਧਰੇ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬੁਝਉਣ ਜਾਣਾ ਹੈ।

ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸੁੰਗੜੀਆਂ, ਫੈਲੀਆਂ…ਤੇ ਫਿਰ ਫੈਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੈਲੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ।

ਅੱਗੇ ਚੌਕ ਵਿਚ ਇਕ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਪਈ ਹੈ।

ਭੀੜ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਲ ਦੇਖੇ ਬਿਨਾਂ, ਪਹਿਚਾਣੇ ਬਿਨਾਂ, ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉਪਰੋਂ ਦੀ ਝਾਕਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਘਸਰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਨਿਗਾਹ, ਦੂਸਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਨਾਲ ਦੇਖਦੀ ਹੈ ; ਕਤਲ ਦੀ ਬੂਅ ਸੁੰਘਦੀ ਹੈ ; ਤੇ ਸਹਿਮ ਨਾਲ ਸਲ੍ਹਾਬੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਅਫਵਾਹਾਂ ਦਾ ਘੁਸਰ-ਮੁਸਰ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।

ਕੌਣ ਹੈ ?
ਪਤਾ ਨਹੀਂ ?
ਹਿੰਦੂ ਹੈ ?
ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਹੈ ?
ਸਿੱਖ ਵਰਗਾ ਤਾਂ ਲਗਦਾ ਨਹੀਂ।
ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੈ ?
ਅਤਿਵਾਦੀ ਹੈ ?

ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਦੀ ਧੁੰਦ ਹੋਰ ਸੰਘਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭੀੜ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮੀ ਜਿਹੀ ਉਤੇਜਨਾ ਹੈ।

ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਾਵੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਦੀ ਕੰਧ ਮੱਥੇ 'ਚ ਸੰਗੀਨਾਂ ਦੀ ਤਿਉੜੀ ਪਾਈ ਖੜੀ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਘੂਰਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸ ਵਲ ਉਠੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਚੌਕ ਤੋਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਖਿਸਕਣ ਲੱਗਾ। ਉਥੇ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਇਕ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਪਈ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਵਾਹਨ ਕੁਚਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਪਟਾ ਹੈ। ਨਗਰ ਦਾ ਇਕ ਕਾਲਾ ਕੋਟ ਇਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਹਾਦਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਵਾਹਨ ਦਾ ਨੰਬਰ ਨੋਟ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਹਰਜਾਨੇ ਲਈ ਨਗਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਾਕਮ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਦੀ ਉਸਨੇ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਣਪਛਾਤਾ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਮਾਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਫਤੀਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਲਾਵਾਰਿਸ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਧਰ, ਕਾਲੇ ਕੋਟ ਤੋਂ ਡਰਦਿਆਂ, ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਕਾਤਲਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕੁਝ ਪਲ ਖੜ੍ਹਾ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਚੌਕ ਦੀ ਭੀੜ ਗਲੀਆਂ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂਇਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਨੀਵੇਂ ਛੱਪੜ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕੁਰਬਲ ਕੁਰਬਲ ਕਰਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਸੁਰਲ ਸੁਰਲ ਕਰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਅਗਾਂਹ ਜਾਣੋਂ ਡਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਚਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਉਹ ਝਿਜਕਦਾ ਹੋਵੇ।

ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਨਗਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੂੜੇ ਦਾ ਢੇਰ ਹੈ। ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹੱਥ ਗੱਡੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕੂੜੇ ਦੀਆਂ ਉਲਟੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਕੂੜਾ ਖਾਣ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੱਖੀ, ਖੱਟੀ ਬੂਅ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨੱਕ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਕੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ? ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਨੰਗ-ਧੜੰਗੇ, ਕਾਲੇ ਕਲੂਟੇ, ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਾਲ, ਗੁਥਮਗੁੱਥਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ, ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਟੁੱਟੇ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਕਿਰਚਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜਾਨਾ ਉਹ ਫਰੋਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਨੀਮੀਆ ਕਾਰਨ ਸੁੱਜੇ ਪੈਰ, ਬੇਢੰਗੇ ਵਧੇ ਪੇਟ ਤੇ ਵਗਦੇ ਨੱਕ ਲਈ, ਉਹ ਹੱਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੌਕ ਵਿਚ ਪਈ ਲਾਸ਼ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਨਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਿੱਕੇ ਬਾਲ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨਕਸ਼ ਤਰਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਠੀਕ, ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰ ਦੇ ਉਧਰ ਵਲ ਉਸਦੀ ਨਿਗਾਹ ਉੱਠੀ। ਇਕ ਪੋਸਟਰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਹਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਫੈਲ ਗਈ।

'ਸਫੇਦ ਚਮਕਾਰ…ਬਾਰ ਬਾਰ…।…ਲਗਾਤਾਰ।'

ਬਦਬੂ ਭਰੀ ਧੂੜ, ਚੁਫੇਰੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੁਖ ਸੜਕ 'ਤੇ, ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ, ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ, ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ, ਬ੍ਰਿਛਾਂ ਤੇ, ਫੁੱਲਾਂ 'ਤੇ, ਪੀਲੇ ਪੱਤਿਆਂ 'ਤੇ, ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਜੰਮ ਰਹੀ ਹੈ, ਬਾਰ ਬਾਰ…ਲਗਾਤਾਰ।

ਉਹ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਉਠਿਆ, ਇਹ ਕਿਹੇ ਮਕਾਨ ? ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਜੀਅ ਆਇਆਂ ਨਹੀ ਆਖਦੇ। ਇਹ ਕਿਹੀ ਧਰਤੀ ਹੈ ? ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਫਿਸਲਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ; ਇਹ ਕੇਹਾ ਅਸਮਾਨ ਹੈ ? ਪਰ ਪਲ ਦੂਰ, ਹੋਰ ਦੂਰ, ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਉਦਾਸ ਤੇ ਨਿਰਾਦਰਿਆ ਜਿਹਾ, ਉਹ ਨਗਰ ਦੀ ਇਕ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਆ ਖਲੋਤਾ। ਸੋਚਿਆ, ਕਿਸੇ ਬੈਂਚ ਉਪਰ ਬੈਠ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕਰੇਗਾ। ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਹੋਏ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੇਗਾ। ਪਰ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਖਲੋਤੇ ਬੁੱਤਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਉਠਿਆ। ਕੋਈ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੇਤਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਕਦੇ, ਇਸ ਮੁਲਕ ਲਈ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕਦੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਨੂਰ ਡਲ੍ਹਕਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਬਦਬੂ ਮਾਰਦੀ ਧੂੜ ਨੇ ਨਿਰਜਿੰਦ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਲਹੂ, ਜਿਹੜਾ ਕਦੇ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਉਬਾਲੇ ਖਾਂਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ 'ਤੇ ਪਈ ਬਰਫ਼ ਵਾਂਗ, ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਨਾੜਾਂ ਵਿਚ ਜੰਮ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੁੱਤ ਨੀਵੀਆਂ ਪਾਈ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹੋਏ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉਪਰ ਲੁੱਕ ਮਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਬਹਾਦਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਿੰਤੂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਾਮ ਥੱਲੇ ਅਪਮਾਨ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵੱਲੋਂ, ਇਹਨਾਂ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀਆਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਨਮੀ ਆ ਗਈ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਉਪਰ ਉਦਾਸ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਉੱਭਰ ਆਈ।

ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਡਰ ਗਿਆ। ਲੋਕ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਦੌੜਨ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਚੁਫੇਰੇ ਭਗਦੜ ਮਚ ਗਈ ਹੈ। ਫ਼ਿਜ਼ਾ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਕੁਰਲਾਹਟ ਹੈ। ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਟਰ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜਤ ਵੱਲ ਭੱਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਸਟੇਨਗੰਨਾਂ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਉਲਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਬੁੱਤਾਂ ਦੀ ਓਟ ਲੈਂਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਵੇਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਗੂੰਗਾ, ਬੋਲਾ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਵੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਕਾ ਢਾਲ ਲਿਆ ਹੈ। ਸੰਗੀਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕਾਲਾ ਮੋਤੀਆ ਉਤਰ ਆਇਆ ਹੈ।

ਜਾਪਿਆ, ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਸੰਧੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਜਦੋਂ ਖਤਰਾ ਟਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਟੋਪੀਆਂ ਤੇ ਬੂਟ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਵਾਇਰਲੈਸਾਂ 'ਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਜੰਗ ਖਾਧੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਹੋਰ ਫੋਰਸ ਮੰਗਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਉਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਆਉਣ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਹੈ। ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਪੀਲੇ ਪੱਤੇ ਵੀ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਛਾਣ ਬੀਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਤੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼ੱਕ ਵਿਚ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਅਜਨਬੀ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਲੰਘ ਗਏ ਸੱਪ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਪਿੱਟਦਿਆਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਨੀਲ ਉਭਰ ਆਏ ਹਨ। ਨਗਰ ਦਾ ਚੌਕ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਹਾਲਾਤ ਮਾਮੂਲ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਬੈਠਿਆਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਸੁਣਿਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਜਲੂਸ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਫੁੰਕਾਰੇ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਰਿਆਦਾ ਦੇ ਸੱਪਾਂ ਨੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਡੰਗ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਫੈਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿ 'ਤੇ ਗਿੱਦੜਾਂ ਨੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੌਟੇ ਪਹਿਨ ਕੇ ਸੁੰਨੇ ਹੋਏ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਸਲਾਮੀ ਲਈ। ਆਦਮ-ਬੋ, ਆਦਮ-ਬੋ ਦਾ ਕੁਰਲਾਹਟ ਲਹੂ ਦੀ ਲਾਲੀ ਚੂਸ ਗਿਆ। ਭੇਡਾਂ, ਬਕਰੀਆਂ ਤੇ ਖਰਗੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਫਸਲ ਸੜ ਰਹੇ ਪੁਰਾਣੇ ਟਾਇਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਝੁਲਸ ਗਈ।

ਬੇਨਿਯਮੇ, ਪਖੰਡੀ ਸੈਕਲਰਇਜ਼ਮ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹਵਾਂਕਣ ਲੱਗੇ। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦਾ ਚੋਲਾ ਪਹਿਨਿਆ ਤੇ ਹਨੇਰੀਆਂ ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਤੁਰੀ। ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਤਾਂਡਵ ਨਾਚ ਨੱਚਣ ਲੱਗੀ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਹਾਕਮਾਂ ਲਈ ਵੋਟ ਬੈਂਕਾਂ ਦੇ ਖਾਤੇ ਖੋਹਲਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।

ਰੋਹ ਵਿਚ ਆਈ ਤੇ ਭੜਕੀ ਹੋਈ ਭੀੜ ਵਿਚ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੱਛਾਂ ਵਿਚ ਡਿਗਰੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਕਲ੍ਹ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਹੋਏ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਨੌਕਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭੀੜ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ, ਕਰਫਿਊ ਦਾ ਵੱਡਾ ਜਬਾੜਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਤੇ ਉਸ ਅੰਦਰ ਭੀੜਾਂ…ਰੌਣਕਾਂ…ਜਲਸੇ…ਸਬਜ਼ੀਆਂ…ਦੁੱਧ…ਦਵਾਈਆਂ…ਆਸਾਂ, ਉਮੀਦਾਂ…ਸੁਪਨੇ…ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਅਕਰੋਸ਼ ਸਭ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਕਰਫਿਊ ਕਿਸੇ ਆਫ਼ਰੇ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਉਸਲਵੱਟੇ ਲੈਣ ਲੱਗਾ।

ਸ਼ਾਂਤ ਸਥਿਤੀ ਲਈ, ਹਾਕਮਾਂ ਕੋਲ ਅਜਿਹੇ ਬੜੇ ਸਾਧਨ ਹਨ।

ਸਮੁੱਚਾ ਨਗਰ, ਮਕਾਨਾਂ ਦਾ ਕਬਰਸਤਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੇਵਲ ਸਾਵੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਜਾਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੂਟ ਜਾਗਦੇ ਹਨ। ਬੰਦੂਕਾਂ ਜਾਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੌਕ ਵਿਚ ਪਈ ਲਾਸ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਰਖਵਾਲੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨੂੱਖ ਲਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਿਆ, ਉਦੋਂ ਇਸ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸੰਗੀਨਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰੇ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ, ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਚੌਕ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਮਰਨਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਬਸ 'ਤੇ ਸਫ਼ਰ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨਗਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, 'ਸਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਸਾਮਾਨ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਖ਼ੁਦ ਜੁੰਮੇਵਰ ਹੈ।'

ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਜਿਹਾ ਹੀ, ਉਦਾਸ ਕਾਲਾ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਇਕ ਭਿਆਨ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਕਰਫਿਊ ਦੇ ਆਫ਼ਰੇ ਪਸ਼ੂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਉਗਲ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ਰਾਬੀ ਖਾਧਾ ਪੀਤਾ, ਅਣਪਚਿਆ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ।

ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰ ਜਿਹੀ ਸੜਿਆਂਦ ਮਾਰਦੀ ਹੈ। ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਡੰਗ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿੰਨੇ ਫੜੇ ਗਏ, ਕਿੰਨੇ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਕਿੰਨੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।…ਖੋਹਾਂ---ਬੈਂਕ ਡਕੈਤੀਆਂ---ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ।

'ਗ਼ੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ, ਕੱਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ, ਸਟੇਨਗੰਨਾਂ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਵਾਛੜ ਕੀਤੀ ਸੀ---ਉਹ ਨਗਰ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿ 'ਤੇ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜਤ ਵਿਚ ਹੀ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਜਾਂਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਣਗੇ।'

ਰੋਹ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੇ ਹੰਗਾਮੀ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਤੇ ਰੋਸ ਕਰਨ ਲਈ ਚੌਕ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਈਆਂ।

ਨਗਰ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰਸੀਆਂ ਹੇਠ ਭੁਚਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ। ਭੱਜ ਨੱਠ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮਾਫ਼ੀਨਾਮੇ ਦੇ ਹਲਫ਼ੀਆ ਬਿਆਨ ਲਏ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਤਿਊੜੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਤਿਲਕ ਦਾ ਰੂਪ ਵਟਾਉਣ ਲੱਗੀ।

ਹੁਣ, ਚੌਕ ਵਿਚ ਪਈ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਦੁਆਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਇਕ ਸ਼ੋਕ ਸਭਾ ਤੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਭਾਸ਼ਣ ਹੋਏ। ਵਿਸਫੋਟਕ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਲਏ ਗਏ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ 'ਸਾਰੇ ਜਹਾਂ ਸੇ ਅੱਛਾ ਹਿੰਦੋਸਤਾਂ ਹਮਾਰਾ…' ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਪਰ, ਚੌਕ ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਰੌਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਗੀਤ ਭੰਗ ਹੋ ਗਿਆ। 'ਨਗਰ ਦੀ ਭੁੱਖ, ਟਿੱਡੀ ਦਲ ਵਾਂਗ ਚੌਕ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।' ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕ ਨੇ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਕੀਤਾ।

ਕਾਲੇ ਕਲੂਟੇ ਮੂੰਹ---ਖਿਲਰੇ ਵਾਲ---ਲੀਰਾਂ ਹੋਏ ਕਪੜ੍ਹੇ, ਲਮਕਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ---ਨਿਰਜੋਤ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵਾ-ਵਰੋਲਾ ਉਠਿਆ ਤੇ ਪੂਰੇ ਚੌਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ।

'ਅਸੀਂ ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਅੱਜ ਹਾਂ ?'

'ਅਸੀਂ ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਕਲ੍ਹ ਸਾਂ ।'

'ਅਸੀਂ ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਭਲਕ ਹਾਂ।'

ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ 'ਤੇ ਘ੍ਰਿਣਾ ਉਭਰੀ। ਸਾਵੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਵੱਲ ਆਦੇਸ਼ ਉਠੇ, ਬੂਟ ਖੜਕੇ ਤੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਨੇ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਣੋਂ ਰੋਕ ਲਿਆ।

ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਟੁੱਟਾ ਗੀਤ---'ਸਾਰੇ ਜਹਾਂ ਸੇ ਅੱਛਾ ਹਿੰਦੋਸਤਾਂ…' ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

'ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਬਾਪ ਲੱਭਣ ਆਏ ਹਾਂ।' ਗੀਤ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਲਾਏ ਨਿੱਕੇ ਬਾਲਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਭੁੱਖੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੇ ਤਰਲਾ ਕੀਤਾ।

ਦੋ ਲੱਤਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਕਮੰਧਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਤੇ ਡੰਡਾ ਦਿਖਾਇਆ ਤੇ ਗਰਜਿਆ, 'ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ।'…'ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਬਾਪ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁੱਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੱਭੋ।'

'ਨਹੀਂ ਉਹ ਤਾਂ ਇਸ ਨਗਰ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।' ਲਮਕਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਨੇ ਜਿਰਾਹ ਕੀਤੀ।

'ਬੋਲਣ 'ਤੇ ਜ਼ੁਬਾਨ ਕੱਟ ਦੇਣ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੈ।' ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਡਰਾਵੇ ਦਾ ਡੰਗ ਮਾਰਿਆ।

'ਤੂੰ ਹੀ ਏਂ, ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਬਾਪ।' ਲੀਰਾਂ ਹੋਏ ਕਪੜਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਲਿਆ।

'ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਭੁੱਖਾ ਸੈਂ---ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੈਂ। ਸਾਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਈਵਾਲ। ਸਾਡੀਆਂ ਇਜ਼ੱਤਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝੀ। ਅੱਜ ਜੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਰੋਟੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹਨਾਂ ਲਮਕਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਤੂੰ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਿਆ ਏ। ਅਸੀਂ ਤੇਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਹਾਂ। ਇਹ ਤੇਰੇ ਬੱਚੇਹਨ।'

ਸਾਵੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਲਈ। ਪਰ ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦਿਆਂ, ਮਜਬੂਰ ਸੰਗੀਨਾਂ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਆਈਆਂ---ਤੇ ਭੁੱਖੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਰੋਹ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ---

'ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਵਰਦੀ ਪਾਈ ਏ।'

'ਕੱਲ੍ਹ ਤੂੰ ਕਾਲਾ ਕੋਟ ਪਾ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ।'

'ਪਰਸੋਂ ਤੇਰੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਦੰਦ ਚਮਕਦੇ ਸਨ।'

'ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਤਿਲਕ ਲਾ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ।'

'ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੇ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਈ ਸੀ।'

'ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ…।'

ਤੁਫ਼ਾਨੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਡਗਮਗਾਉਂਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਕੰਧਾਂ ਕੰਬੀਆਂ ਤੇ ਡਰ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਆਪਸ ਵਿਚ ਟਕਰਾਈਆਂ ਤੇ ਢਹਿੰਦੀਆਂ, ਉਠਦੀਆਂ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਜਾ ਵਿਛੀਆਂ।

ਹੁਣ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ।

ਚੌਕ ਵਿਚ, ਭੁੱਖੀ ਭੀੜ ਅਸਮਤ ਲੁਟਾਈ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ।

ਸਾਵੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ, ਬੂਟਾਂ ਤੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੱਤਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਵਕਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦਾ ਉਲ੍ਹਾਮਾ ਬੜਾ ਮਹਿੰਗਾ ਪੈਣਾ ਸੀ। ਸੰਗੀਨਾਂ ਭੁੱਖੀ ਭੀੜ ਦਾ ਪੋਸਟ-ਮਾਰਟਮ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਚੀਕ ਚਿਹਾੜਾ ਮਚਿਆ ਤਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਅੰਬਰ ਵੱਲ ਸੰਧੂਰੀ ਧੂੜ ਉੱਡੀ। ਬੱਚੇ ਮਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਨ ਲੱਗੇ ਤੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਭੁੱਖੇ ਢਿੱਡੀ ਔੜ ਮਾਰੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜਣ ਲੱਗੇ।

ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਬਾਪੂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਮਾਂਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਬੱਚੇ ਲਾਵਾਰਿਸ ਹਨ।

ਇਹ ਇਸ ਨਗਰ ਦੀ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਨਗਰ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਤੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਮੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸਰਾਪ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਬੁੱਤ, ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਉਪਰ ਤੁਹਮਤਾਂ ਦੀ ਵਾਛੜ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।…ਤੇ…'ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਏ ਹਾਂ।' ਸੋਚ ਕੇ ਪ੍ਰਾਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

***
ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ, ਉਹ ਸੰਗੀਨਾਂ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆ। ਪਰ ਬਾਹਾਰ ਫਿਰਦੀਆਂ ਕੁਝ ਅਵਾਰਾ ਸੰਗੀਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। 'ਤੂੰ ਟਾਊਟ ਹੈਂ।' ਉਧਰ ਵੀ ਮੌਤ ਹੈ, ਇਧਰ ਵੀ ਮੌਤ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜਾਣੇ ਪਹਿਚਾਣੇ ਨਗਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ, ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ, ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਹ ਦੌੜਿਆ, ਮੌਤ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਵਾਦੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲਈ। ਫੜ ਲਓ, ਫੜ ਲਓ, ਫੜ ਲਓ, ਮਾਰੋ, ਮਾਰ ਦਿਓ…ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਛਾਵਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜ ਗਈਆਂ।

ਉਸ ਚੌਕ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਕ ਲਾਵਾਰਸ ਲਾਸ਼ ਪਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਨੋਚਿਆ ਗਿਆ, ਤੋੜਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਲਿਤਾੜਿਆ ਗਿਆ।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੀਮ-ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਵੱਲ ਪਲ ਪਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਨਗਰ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਧੂਤੂ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਲੰਘਿਆ :

'ਹਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੀ ਜਾਨ ਤੇ ਮਾਲ ਦੀ ਰਖਸ਼ਾ ਕਰਨਾ ਸਾਡਾ ਧਰਮ ਹੈ।'

'ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਮਨ ਮਾਰਚਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਏਗਾ।'

ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨ ਸੰਪਰਕ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।'

ਚਾਂਭਲੀ ਭੀੜ ਨੇ ਤਾਂਡਵ ਨਾਚ ਨੱਚਿਆ। ਉਹ ਅਰਧ ਚੇਤਨ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ : 'ਪਹਿਲਾਂ ਅਮਨ ਭੰਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਮਨ ਮਾਰਚਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਾਸ ਰੁਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵਿਕਾਸ ਕਮੇਟੀਆਂ ਬਨਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਲਾਉਣੇ ਚਹੀਦੇ ਹਨ, ਫਿਰਕ ਮਲ੍ਹਮ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਉਪਰ ਲੁਣ ਭੁੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।…ਆਓ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋੜੋ…ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਡੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਤੇ ਆ ਕੇ ਸਜ਼ਾ ਖਰੀਦੋ…।'

ਸਾਵੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਤੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਾ ਵੇਖਣ ਦਾ ਅਭਿਨੇ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।

ਚੌਕ ਵਿਚ ਪਈ ਲਾਸ਼, ਬੇਸੁਧ ਹੋਏ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਰਕਣ ਲੱਗੀ, 'ਨਗਰ ਦੀ ਹੱਦ 'ਤੇ ਕੋਈ ਉਪੱਦਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੇ। ਨਗਰ ਦੇ ਹਾਕਮ ਹਮਦਰਦੀ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜ ਰਹੇ ਨੇ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਤੂੰ ਇੱਥੋਂ ਭੱਜ ਜਾਵੇਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਾਂਡ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ, ਤੈਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦੇਣੈ…।' ਲਾਸ਼ ਬੇਸੁੱਧ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਨ ਲੱਗੀ।

'…ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਏਥੇ ਪਿਆ ਵਾਂ। ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਵਾਰਦਾਤ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ?' ਪੀੜਾਂ ਸਹਾਰਦਾ ਉਹ ਬੜੀ ਔਖ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, 'ਏਸ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਇਹੀ ਰਿਵਾਜ ਐ, ਤੂੰ ਚਲਿਆ ਜਾ ਏਥੋਂ।'

ਉਹ ਉਠਿਆ ਤੇ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਲੜਖੜਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਤੁਰ ਪਿਆ।

ਸਾਵੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਤੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਫਿਰ ਘੇਰਦੀਆਂ ਹਨ।

'ਨਗਰ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।'

'ਮੈਂ ਇਸ ਨਗਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹਾਂ।' ਉਹ ਸਫ਼ਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤੀ ਕਾਰਡ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮ੍ਰਿਤ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ।'

ਪਰ ਕੁਝ ਹੀ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, 'ਇਹ ਤਾਂ ਮਿਹਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਭਾਂਜ ਹੋਏਗੀ, ਆਪਣਿਆਂ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਕਲੰਕ ਹੋਏਗਾ। ਇਹ ਨਗਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪਿਉ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜਨ ਲਈ ਸਾਡਾ ਵੀ ਲਹੂ ਡੁੱਲਿਆ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਵੀ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਦੂਸਰਿਆਂ ਜਿੰਨਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।

'…ਮੈਂ ਬੁੱਤਾਂ ਦੇ ਧੜਾਂ 'ਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖਾਂਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ 'ਤੇ ਮਲੀ ਲੁੱਕ ਪੂੰਝਾਂਗਾ। ਲਾਵਾਰਸ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਬਾਪ ਲੱਭਾਂਗਾ। ਲਾਸ਼ ਦੇ ਕਾਤਲਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਾਂਗਾ।'

ਤੇ ਉਹ ਸਾਵੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਤੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਕੇ ਨਗਰ ਵੱਲ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤ ਪਿਆ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੀ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਦੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਛਾਨਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੇਣ ਲਈ, ਉੱ ਠੇ ਕੰਬਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਂਗ, ਨਗਰ ਦੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਉੱ ਠੀਆਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਛਲਕ ਪਈਆਂ।

ਸੰਪਰਕ : 19/274, ਕਰਿਸ਼ਨਾ ਨਗਰ,
ਮੋਗਾ-142001.

ਅਰਥੀ :: ਲੇਖਕ : ਬੀਰ ਰਾਜਾ

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ : ਅਰਥੀ :: ਲੇਖਕ : ਬੀਰ ਰਾਜਾ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.

ਉਸਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ, ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ…ਪਰ ਇੰਜ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ! ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ, ਹਰੇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਇਕ ਆਤਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ…ਓਹ ਹੁਣ ਓਹੋ-ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਹੋਣੀ, ਪਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗਰ ਹੀ ਸੀ !...ਉਹੀ ਭੀੜ-ਭੜਕਾ, ਉਹੀ ਪਲੇਟ-ਫਾਰਮ ਤੇ ਪੁਲ; ਹਰੇਕ ਪਲੇਟ ਫਾਰਮ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਗੱਡੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਲੋਕ ! ਉਹ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੋਅ ਵੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਸਿਰਫ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਸਨੇਸ਼ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਦੁੱਭਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਵਾਪਰੀ ਸੀ, ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ ! ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਸਰਦਾਰ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਦਿਲ ਕੁਝ ਥਾਵੇਂ ਆਇਆ…ਉਂਜ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਬਹਿਸਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਡਰਾ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਬਹਿਸਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਚੁੱਪ ਛਿਪੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਉੱਚੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਹੀ। ਇਕ ਖ਼ੂੰ-ਖ਼ਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉਸਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਇਮਾਰਤ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਉਹ ਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੋ ਰਿਕਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਏ ਤੇ ਬਾਹਰ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ। ਉਸਨੇ ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਮਾਰੀ…ਸਾਹਮਣੇ ਰੰਗ-ਮੰਚ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਪੂਰੇ ਠਾਠ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਮੀਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਬੈਨਰ ਹਵਾ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ।…ਸਕੂਟਰ ਦੇ ਨਾਲ ਬਲਦੇ ਹੋਏ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਇਸੇ ਥਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਇਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਝੋਰਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਲੋਕ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਕਿੰਜ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ? ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਬਾਊ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾ ਕੀਤੀ…ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਾਸ਼ ! ਕੁਝ ਤਾਂ ਬਦਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ! ਅਜਿਹੇ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਦਰੇ-ਅੰਦਰ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਸਤੀ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਰਗੀ ਹੀ ਦਿਸੀ। ਲੋਕ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ, ਅਖ਼ਬਾਰ ਤੇ ਬਰੈੱਡ ਵਗ਼ੈਰਾ ਚੁੱਕੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਂਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦੀ ਝੁੱਗੀ ਸਾਹਮਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਡੇਅਰੀ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚੋਂ ਦੁੱਧ ਲੈਣ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

"ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਜੀ ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਦੁੱਧ ਰੱਖ ਲਈਓ…" ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਥੇ ਖਲਬਲੀ-ਜਿਹੀ ਮੱਚ ਗਈ ਸੀ…ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ, ਲੋਕ ਉੱਥੋਂ ਖਿਸਕਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ ਤੇ ਫੇਰ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਮਲਾ ਕੀ ਹੈ ? ਉਹ ਸ਼ੱਕੀ ਜਿਹੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ…।

"ਏ ਭਾਈ ਸਾਹਬ, ਅੱਜ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਪੇਪਰ ਵੀ ਚਾਲੂ ਕਰ ਦੇਈਓ..."

"ਕਿੱਥੇ ਜੀ ?"

"ਸਾਡੇ ਘਰ, ਹੋਰ ਕਿੱਥੇ ?"

ਹਾਕਰ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਓਵੇਂ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਛੱਡ ਕੇ ਗਏ ਸਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੰਕਾ ਵੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਗਿਆ ? ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਘਬਰਾਈਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ : "ਗੱਲ ਕੀ ਏ ? ਲੋਕੀ ਸਾਥੋਂ ਕਤਰਾਉਂਦੇ ਕਿਉਂ ਪਏ ਨੇ ?"

ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਪਣੇ ਮਕਾਨ ਉੱਤੇ ਜਾ ਪਈ…ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਅੱਧ-ਸੜਿਆ, ਲੁੱਟਿਆ-ਖਸੁੱਟਿਆ ਮਕਾਨ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।…ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੀ ਕਿ ਪੂਰਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਅਰਥ ਹੁੰਦੇ : ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ। ਕਿਸੇ ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਵੱਸਦਾ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਭੁੜਕ ਕੇ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਿਚੋਂ ਉਤਰਿਆ ਤੇ ਨੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਮਕਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਵੜਿਆ। ਉੱਥੇ ਧੁੰਆਂਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕੱਧਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਅਹੁਲਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਮੰਜਾ ਡੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇਹ ਕਮਰਾ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਚੁਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਕਦੀ ਉਸਨੇ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਏਨੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਦਾ ਆਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਹ। ਫੇਰ ਉਸਨੂੰ ਪਛਤਾਵਾ ਜਿਹਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਹਿੰਸਕ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਖ਼ਿਆਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਵੀ ਦਾੜ੍ਹੀ-ਕੇਸ ਹਨ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਦੀ ਰੀਤ ਸੀ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਲੜਕਾ, ਦਾੜ੍ਹੀ-ਕੇਸ ਰੱਖੇਗਾ ਤੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਕਰੇਗਾ---ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਵੀ ਸਰਦਾਰ ਸੀ।

ਉਸਨੁੰ ਲੱਗਿਆ ਪਿਤਾ ਜੀ ਏਥੇ ਕਿਤੇ ਹੀ ਨੇ, ਹੁਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖਲੋਣਗੇ। ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਖੜਾਕ ਹੋਇਆ, ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਭੌਂ ਕੇ ਦੇਖਿਆ, ਇਕ ਬਿੱਲੀ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨੱਸੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਸਮਝ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ…ਇੱਥੋਂ ਕਿਧਰੇ ਹੋਰ ਚਲੇ ਗਏ ਨੇ ਜਾਂ ਫੇਰ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ।

ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਗੱਲਾਂ ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।

"ਪਿਤਾ ਜੀ ਕਿੱਥੇ ਨੇ ?" ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।

"ਏਥੇ ਤਾਂ ਹੈ ਨਹੀਂ..."

"ਪਿਤਾ ਜੀ…" ਉਹ ਏਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੁਰਲਾਈ ਕਿ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਣ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਲਾਜਵੰਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸੇ ਕਿ ਉਸਦਾ ਸਹੁਰਾ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ ? ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗੀ ਸੀ ? ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਕੌਣ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ ?---ਤੇ ਏਸ ਸਦਮੇਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਭੈ-ਭੀਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਮਾਂ ਨੂੰ ਰੋਂਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਦੋਏ ਕੁੜੀਆਂ ਵੀ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ…ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਚੰਬੜ ਹੀ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਤਿੰਨੇ ਜਣੀਆਂ ਰੋਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਦੀ ਜਲੇ ਹੋਏ ਮਕਾਨ ਤੇ ਕਦੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੇ ਬੰਦ ਬੂਹਿਆਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ।

"ਭਗਵਾਨ ਦਾਸਾ…ਓਇ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸਾ," ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਲਗਾਤਾਰ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਕਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹਾਕਾਂ ਮਾਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕੇ ਕਈ ਅਰਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ…ਉਸ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਭਿੱਜੇ ਅਰਥ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਉਸਨੇ ਇਕੱਲੇ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਾਯੂਸੀ ਜਿਹੀ ਨਾਲ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਇਕੋ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਦਾ ਬੂਹਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਸੀ, ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਰਲ-ਪਰਲ ਹੰਝੂ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਤਾਂ ਬੜੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਇਕ ਗੱਲ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵਾਂਗਾ ! ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸਦੀਆਂ ਭੁੱਬਾਂ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ ਸਨ।

ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਈ…ਘਬਰਾਹਟ ਤੇ ਭੈ ਦੇ ਰਲਗਡ ਜਿਹੇ ਭਾਵ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅਟਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਹਾਲਤ ਉਸੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਿਨ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੋਂਦੇ-ਕੁਰਲਾਉਂਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ। ਉਸਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਇਕ ਗੱਲ ਲਟਕ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਬਚ ਜਾਂਦੇ, ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੁੰ ਨਾ ਰੋਕਦੀ…ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਦਹਿਸ਼ਤ ਸਦਕਾ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਮਰ ਰਹੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀ ਕੁਰਲਾਹਟ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤੀ। ਬਸ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ਾਂ…ਚਾਕੂ-ਛੁਰੀਆਂ, ਬਰਛੀਆਂ ਤੇ ਡਾਂਗਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਵਰ੍ਹਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਅੰਦਰੇ-ਅੰਦਰ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਹੋ ਕੇ ਚੀਕਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਉਹਨਾਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜੀ, 'ਐਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਵਿਗਾੜਿਆ ਏ ?' ਉਦੋਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬਰਛੇ ਵਰਗੀ ਤਿੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜੀ, 'ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਈ ਹੋਇਆ---ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਦੰਦ ਨਹੀਂ ਤੇ ਕਿੱਦਾਂ ਚਪੜ-ਚਪੜ ਕਰਨ ਡਿਹਾ ਏ…।'

'ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਅਗਲੇ ਦੇ ਘਰੇ ਵੜੀ ਫਿਰਦੇ ਓ, ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਜੇ ਇਹ ? ਬੋਲੇ ਨਾ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰੇ ? ਹੱਥ ਵਿਚ ਕੁਝ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮਾਰਨ ਤਕ ਜਾਊ।'

'ਏਸ ਹਰਾਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਫੁੰਡ ਸੁੱਟੋ।'

'ਬਦਲਾ ਤਾਂ ਲੈਣਾ ਈ ਹੋਇਆ।'

'ਇਸ ਦਾ ਕਸੂਰ ਤਾਂ ਦੱਸੋ ?'

ਨੱਸ ਕੇ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ…ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਖਾਤਰ ਨਹੀਂ, ਬਲਿਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਫਿਕਰ ਵਿਚ।…ਤੇ ਉਸਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਰ ਗਿਆ ਸੀ।

ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁਣੇ ਵਾਪਰਿਆ ਹੋਏ। ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੇਗੀ ਤਾਂ ਉਹੀ ਵੀਭਤਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਏਗਾ। ਉਸ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਹ ਡਰ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪ੍ਰੇਮਾ ਦੇਵੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਗ ਰਹੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਲਾਜਵੰਤੀ ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਦੋਹੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

"ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਜੀ ਮੈਂ ਬੜਾ ਸ਼ਰਿਮੰਦਾ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਬਾਊ ਜੀ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਨਹੀਂ ਸਕੇ।"

ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਨੇ ਬੜੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਸੀ ਪਰ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਪੈਟਰੌਲ ਭਰੇ ਗੁਬਾਰੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਡਿੱਗੀ ਸੀ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮਾਚਿਸ ਦੀ ਤੀਲੀ ਤੋਂ ਭੜਕ ਉੱਠੀ ਸੀ। ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਦੀਆਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਹੋਰ ਹੇਠਾਂ ਝੁਕ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਅਸਲ ਅਪਰਾਧੀ ਉਹੀ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ।

"ਇਹ ਹੋ ਕਿੰਜ ਗਿਆ ?"

ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿੰਨਾ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਆਪ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਈਸ਼ਵਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਲਕਣ ਲੱਗਾ---ਉਸਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਵੀ ਮਾਰੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਉਸਨੂੰ ਫਿਟਕਾਰਾਂ ਪਾਉਣ ਲੱਗਾ, ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਗੂੰਗਾ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣ ਗਿਆ ਸਾਂ ? ਹਿੰਮਤ ਹਾਰ ਬੈਠਾ ਸਾਂ ਮੈਂ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ? ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਤੁਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਸੀ, ਹਿੰਸਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਭੀੜ ਵੱਲ ਉਛਾਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਭੀੜ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਦੀ ਮਦਦ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਉਹ ਇਸੇ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਡਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁੱਲ ਵੀ ਕੁ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਖਿਝ ਕੇ ਭੀੜ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਕੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਹਮਦਰਦੀ ਨਹੀਂ ? ਉਸਨੂੰ ਏਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਪੂਰੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਇਹ ਇਕ-ਵੱਲਾ ਤਾਂਡਵ ਨਾਚ ਕਿੰਜ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ?
***
ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਕਿਸੇ ਅਪਰਾਧੀ ਵਾਂਗ ਹੱਥ ਜੋੜੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ---"ਬੜੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ, ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਬੜਾ ਕਿਹਾ ਬਈ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ…" ਉਸਦੇ ਟੁੱਟਵੇਂ ਜਿਹੇ ਵਾਕ ਸੁਣ ਕੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਭਰੜਾਅ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਿਆ ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਉਸਦੇ ਗਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਅਟਕ ਗਏ। ਸਿਸਕੀਆਂ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਦੁੱਖ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦਾ ਬੋਝ ਤਾਂ ਮਨ ਉੱਤੇ ਸੀ ਹੀ, ਇਕ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪਿਤਾ ਜੀ ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ…ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਕੜੀ ਲੰਮੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ।

ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਨੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦੇਖਿਆ…ਬੰਦ ਖਿੜਕੀਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਝਾਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹਾ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ…ਲੱਗਿਆ, ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਕੁਝ ਬਦਲਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਪਰ ਬਸਤੀ ਜ਼ਰੂਰ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ।

ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਨੂੰ ਛੂਹੰਦਿਆਂ ਹੀ ਭਾਵਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਫੇਰ ਅੱਥਰੂ ਵਗ ਤੁਰੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਬੜੀ ਪੱਕੀ ਸੀ---ਦੋਏ ਕਿਤਾਬੀ ਕੀੜੇ ਸਨ, ਸਵੇਰ ਦੀ ਸੈਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਸੌਦਾ ਪੱਤਾ ਲੈਣ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਦਫ਼ਤਰ ਜਾਂਦੇ---ਉਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ, ਕਦੇ ਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਬਹਿਸਾਂ ਛਿੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਸਨ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੇ ? ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ---ਉਹ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਰਾਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ, ਜਿਹੜੀ ਉਸਨੇ ਸੌਂ ਕੇ ਬਿਤਾਈ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

ਉਸ ਦਿਨ ਵਾਲਾ ਹੌਸਲਾ ਵੀ ਉਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦਿਨ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਉਸਨੇ ਤੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਆਈ ਸੀ ਕਿ ਭੀੜ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਦਲੇਰੀ ਦਿਖਾਉਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ? ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਭਿੜ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਕੀ ਖੱਟ ਲੈਂਦਾ ? ਮਾਰਨ ਵਾਲ ਪੰਜਾ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਸੀ ਨਹੀਂ ਉੱਥੇ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਕਿ ਚੀਕ-ਚੀਕ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂ ਪਰ ਉਦੋਂ ਧਮਾਕੇ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜੀ :

"ਦੇਖਦੇ ਕੀ ਪਏ ਓ---ਮਾਰੋ ਸਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ।"

"ਕਰ ਦਿਓ ਠੀਕ।"

"ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਧੱਕਾ ਪਰ੍ਹੇ।"

"ਇਹ ਵੀ ਸਾਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਐ।"

ਕੁਝ ਹੱਥਾਂ ਨੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪਰ੍ਹੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਗਲਪਣ ਦੇ ਗਿਲਾਫ਼ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਰਾਮ ਦੇਵ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸ਼ਬਦ 'ਪੰਜਾਬੀ' ਉਸਦੇ ਹੌਸਲੇ ਤੋੜ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਅਰਥ ਕਿੰਨੇ ਛੋਟੇ, ਕਿੰਨੇ ਤੰਗ-ਦਿਲ ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹਿੰਸਕ ਸਨ ! ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾ ਰਾਮ ਦੇਵ ਤੰਗ-ਦਿਲ ਸੀ, ਨਾ ਸੌੜੀ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹਿੰਸਕ। ਉਹ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਅਮਨ-ਪਸੰਦ ਆਦਮੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਇਕੋ ਵਾਰ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਦੀ ਘੰਡੀ ਵੱਢ ਦਿੱਤੀ ਹੋਏ। ਰਾਮ ਦੇਵ ਸੂਬਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਤਾਂ ਕੀ, ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ---ਫੇਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਗਿਆ !

ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਫਾ ਪੰਜਾਬ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ---ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਇਕ ਵਾਰਦਾਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਧਰ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਤੇ ਅਸਾਮ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਲੋਕ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਸਨ ; ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਚਾਰ ਕੁ ਲਾਈਨਾ ਦੀ ਸੀ। ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਗਵਾਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਬੋਲਿਆ ਕਿ 'ਕਿੰਨੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਸਾਡੇ ਤਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ, ਟੁਕੜਿਆਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਏਕਤਾ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਈਏ ਤੇ ਹੋਈਏ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ…!'

'ਐਨੇ ਸਾਲ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਮਝਦਾ ਰਿਹਾ। ਕੀ ਉਹ ਗਲਤ ਸੀ ?' ਉਹਨਾਂ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ---ਉਹ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਕੀ ਇਕ ਮਰਦੇ ਹੋਏ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬਚਾਅ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ? ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਠੁੱਡ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਵਾਰਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਉਦੋਂ ਵੀ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਕ ਗਾਲ੍ਹ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹੀ ਬਡਰੂਪ ਸ਼ਬਦ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਨੱਸ ਤੁਰਿਆ ਸੀ ਪਰ ਰਾਹ ਵਿਚ ਹੀ ਹਿੰਸਕ ਭੀੜ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਭੌਇੰ 'ਤੇ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸਭ ਦੀ ਮਿੰਨਤ ਜਿਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਨ।

"ਫੇਰ ਇਸਦੇ ਵਾਲ ਕਿਉਂ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਨੇ ?"

ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਨੇ ਆਸ-ਪੜੋਸ ਅੱਗੇ ਵਾਸਤੇ ਪਾਏ, ਪਰ ਕੋਈ ਹਿੱਕ ਥਾਪੜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਉਦੋਂ ਉਸ ਕੋਲ ਚੀਕਣ-ਕੂਕਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ ਤੇ ਉਹ ਚੀਕਦਾ ਹੋਇਆ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
***
ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਬਾਬੂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਦੱਖਣ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਗਏ ਸਨ---ਬੁਲਾਇਆ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਸੀ, ਪਰ ਮੰਨੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਘਰ ਦੀ ਰੱਖਵਾਲੀ ਲਈ ਰਹਿ ਪਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੀ ਜਿੰਮੇਂਵਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਸੀ। ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਸਵਖਤੇ ਉੱਠ ਕੇ ਖੂੰਡੀ ਟੇਕਦੇ ਹੋਏ ਬਸਤੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਸਿਰ ਨਿਵਾਅ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ। ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ। ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਦੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂ ਉਂਘ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ।

ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਸਤੀ ਵਿਚ, ਹੋਰਨਾਂ ਨਗਰਾਂ ਜਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ---ਉਂਜ ਵੀ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਕ ਦਾੜ੍ਹੀ ਦੇਸ ਧਾਰੀ ਬੰਦਾ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੰਦੀ ਭਾਵਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉੱਠੀ।

ਉਂਜ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਅਫਵਾਹਾਂ ਅੱਗ ਤੇ ਫੂਸ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ---ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਚੀਕਣ ਵੀ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਹਵਾਵਾਂ ਤਪ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਕੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ, ਸਾੜ-ਫੂਕ ਤੇ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਕਿੰਜ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ? ਸੰਤਾਲੀ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੋ ਤਰਫਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੁਲਿਸ। ਹੁਣ ਪੁਲਿਸ ਵੀ ਹੈ, ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਹੈ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ…ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਤਰਫਾ !

ਅਖ਼ਬਾਰ, ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਤੇ ਰੇਡੀਓ, ਸਭ ਸੋਗ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮਾਰਕਾਟ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਮਾਚਾਰ ਆਇਆ ਸੀ, ਲੋਕ ਡੌਰ-ਭੌਰ ਜਿਹੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਦਿਮਾਗ਼ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਭਾਰੂ ਸੀ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੋਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਤੇ ਜਿਸ ਦਿਨ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋਈ ਸੀ, ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਬਾਰੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਬਾਹਰ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਰੌਲਾ ਜਿਹਾ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਨੇ ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਇਧਰ ਉਧਰ ਦੇਖਿਆ। ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਕ ਭੀੜ, ਚੀਕਦੀ-ਕੂਕਦੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ---ਡਾਂਗਾਂ, ਬਰਛੇ ਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਖਾਸੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਏ ਸਨ।

"ਅਹਿ ਕੀ ? ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਬਾਬੂ ਜੀ---" ਤੇ ਉਹ ਕੂਕਦਾ ਹੋਇਆ ਕਮਰੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ।

"ਰਸਤਾ ਛੱਡ ਦੇਅ," ਉਹ ਕੜਕਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਕਦੀ ਉਸਦਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਸਮੇਂ ਐਸਾ ਨੀਚ ਕਰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ! ਉਸਨੂੰ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸਨੂੰ ਜੱਫਾ ਪਾਈ ਖੜ੍ਹੀ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬ ਰਹੀ ਸੀ।

"ਪੇਪਰ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤੁਸੀਂ ?"

ਅਚਾਨਕ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਫਸੋਸ ਵੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਗਰਮ ਹਵਾਵਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਏਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ !

"ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਐ।"

"ਪਰ ਭੀੜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ।"

ਭੀੜ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਰਿੱਝਦੇ ਹੋਏ ਲਾਵੇ ਵਾਂਗ ਪੈ ਰਹੇ ਸਨ।

"ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਬਦਲਾ…" ਉਸਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਭੀੜ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਕਿਸ ਨੇ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ?

"ਤੋੜ ਦਿਓ ਦਰਵਾਜ਼ਾ…"

"ਮਾਰੋ…"

ਸ਼ਬਦ ਮਾਰੋ ਇਕ ਖੰਜਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਸਦੀ ਹਸਤੀ ਵਿਚ ਪੁਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਧਰੀਕ ਕੇ ਪਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਟਿਆ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨੱਸ ਪਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸਦੀ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੋਕ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਦਾ ਘਰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਬੇਵੱਸੀ ਹੱਥੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਚੀਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ, ਭੀੜ ਉਸਨੂੰ ਧਕੇਲ ਕੇ ਪਿਛਾਂਹ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੀ। ਕਿਤੋਂ ਪੈਟਰੋਲ ਦਾ ਗੁਬਾਰਾ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ…ਉਹ ਧੂੰ-ਧੂੰ ਕਰਦੇ ਲਾਂਬੂਆਂ ਵਿਚ ਤੜਫਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਭੀੜ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿੰਸਕ ਨਾਚ ਨੱਚ ਰਹੀ ਸੀ।
***
ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਦੇ ਘਰੋਂ, ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਹੁਰਾਂ ਲਈ ਚਾਹ ਆ ਗਈ। ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਲਾਜਵੰਤੀ ਕੂਕੀ, "ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਏਗਾ…ਅਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਥੀ ਉੱਠੇਗੀ।"

"ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ?" ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਲਾਜਵੰਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਤ੍ਰਬਕਿਆ ਤੇ ਰੋਣਾ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਕੀ ਅਰਥ ਸਨ ?

"ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ?"

"ਭਾਬੀ ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਰਾਖ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਰਥੀ ਕਾਸ ਦੀ ਉੱਠੇਗੀ ?"

"ਜੋ ਹੈ, ਉਸੇ ਦੀ ਉੱਠੇਗੀ।"

ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਲਾਜਵੰਤੀ ਜਿਹਨਾਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਆਸ-ਪੜੋਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਜ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਕਿ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਆਪੋ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਹਰੇਕ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਅਪਰਾਧ ਭਾਵਨਾ ਹੇਠ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਨਿਕਲ ਰਹੇ।

ਦੁਹੱਥੜੀਂ ਪਿੱਟ-ਪਿੱਟ ਰੋਂਦੀ ਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸਿਰ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਵੈਣ ਪਾਉਂਦੀ ਲਾਜਵੰਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਹਿੱਲ ਗਏ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਸ-ਪੜੋਸ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਸਿਆਪੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਦੇਖਦਿਆਂ ਦੇਖਦਿਆਂ ਪੂਰਾ ਇਕੱਠ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਧਰੋਂ ਉਸ ਦਿਨ ਫਸਾਦੀ ਆਏ ਸਨ, ਉੱਧਰੋਂ ਵੀ ਲੋਕ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਆਉਂਦਾ ਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ, "ਅਰਥੀ ਕਿਸ ਦੀ ਉੱਠੇਗੀ ?" ਤੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ, "ਇਹ ਅਰਥੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਮਿਸਾਲ ਹੋਵੇਗੀ।"

ਬਾਊ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਨਾ ਸਿਰਫ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਬਲਿਕੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰੋਂ ਲੁੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੋਕ ਸਾਮਾਨ ਰੱਖਦੇ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸਫਾਈ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਤੇ ਭੀੜ ਵਿਚ ਰਲ ਜਾਂਦੇ।

"ਭਾਈ ਸਾਹਬ ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਅਰਥੀ ਐ ?"

ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਹਿ ਦੇਵਾਂ ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਦੀ ਅਰਥੀ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਦਿਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਇਹ ਅਰਥੀ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਨਹੀਂ।…' ਤਾਂ ਫੇਰ ਕਿਸ ਦੀ ਅਰਥੀ ਸੀ ਇਹ ? ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਅਰਥੀ ਹੋਏ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। 'ਨਹੀਂ---ਇਕ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ…ਉਹ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।' ਮਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਚੀਕ-ਚੀਕ ਕੇ ਕਹੇ, 'ਇਹ ਅਰਥੀ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਬੜੀ ਦੂਰ ਹਨ'…ਪਰ ਚੀਕਣਾ ਵੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਫੇਰ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਸਤਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਗਲੋਟੇ ਵਿਚੋਂ ਸੋਚਾਂ ਦਾ ਤੰਦ ਉਧੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਦੈਨਿਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕਈ ਦਿਨ ਬੇਚੈਨ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਦੈਨਿਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਬੜੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, 'ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪ੍ਰੈਸ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ…ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਹਿਰ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਨੇ'…ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ।

ਪਹਿਲੀ ਮਰਦਮ ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਸਮੇਂ ਘਰ ਵਿਚ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਸਾਡੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ, ਹਿੰਦੀ ਤਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।' ਪ੍ਰਵਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਵਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਲਕਾਰ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਚੱਜ ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਣੀ ਆਉਂਦੀ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ?' ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕੀ, ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਬੜੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਣੀ ਆਉਂਦੀ ਸੀ---ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਪਹਿਲੀਆਂ ਚੋਣਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੀ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਜੇ ਲੋਕ ਜਾਤ, ਵਰਗ, ਧਰਮ ਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਚੋਣ ਲੜਨਗੇ ਤਾਂ ਤੇ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਇਲੈਕਸ਼ਨਾਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ…।'

"ਭਾਈ ਸਾਹਬ ਕਿਸ ਦੀ ਅਰਥੀ ਹੈ ?"

ਉਹ ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਮੂੰਹੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਲੱਦੀ ਅਰਥੀ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ…ਕਮਰੇ ਵਿਚਲੀ ਬਚੀ-ਖੁਚੀ ਸਵਾਹ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਅਰਥੀ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਜੀਅ ਵਿਚ ਆਇਆ ਕਹਿ ਦਏ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਅਰਥੀ ਹੈ।
***
ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਭੀੜ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹਨਾਂ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਦਿਨ ਖ਼ੂੰ-ਖ਼ਾਰ, ਹਿੰਸਕ ਤੇ ਖਰੂਦੀ ਹੋਏ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਭੀੜ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਅੱਜ ਦੀ ਭੀੜ ਦੇ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਰੌ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਭ ਵਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਭੜਕਾਉਣ ਤੇ ਉਕਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਯਕੀਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹੀ ਲੋਕ ਹਨ ! ਉਸਨੇ ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਪੱਟੀ ਬੱਧੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ 'ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਤੇ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਕੇ ਵੋਟਾਂ ਬਟੋਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ 'ਤੇ ਚਲਦੀ ਏ…ਤਾਂ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਬੀਜ ਵੀ ਪੌਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਨਿਕਲਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ ਸੋ ਉਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਚਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਤੁਰਨ…।'

ਉਸ ਦਿਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਡਾਂਗ ਉਸੇ ਦੇ ਵੱਜੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਵੀ ਸਭ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੇ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਵਿਗਾੜਿਆ ਹੈ ?

ਇਕ ਪਾਸੇ ਰਾਮ ਦੇਵ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਦਿਨ ਪਿੱਛੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਇਕੋ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ---ਪੂਰੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ, ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਜਦੋਂ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਭੀੜ ਦੇ ਉਬਾਲ ਵਿਚ ਵਹਿ ਗਿਆ।

ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜੀ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਦਿਨ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਐਨਕ ਤੁੜਵਾ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਖੀ ਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਗਰੱਸੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ, "ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਜਾਤਾਂ-ਪਾਤਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਾਂ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਨੇ---" ਅੱਜ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ, ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝਾੜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾ ਰਿਹਾ। ਭੀੜ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵਾਕ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਜਿਹੜਾ ਬਰਛੇ ਵਾਂਗ ਵਿੰਨ੍ਹਦਾ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ। ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਅਜਿਹੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰੇ, ਪਰ ਮਾਤਮੀ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਇੰਜ ਕਰਨਾ ਉਸਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਕ ਗੱਲ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਜਿਹੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਚੰਗੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੱਦਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਲੋਕ ਆਣ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਜੁਗਾਲੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਰਹੇ। ਹਰੇਕ ਬੰਦਾ ਜ਼ਰਾ ਵੱਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਹਜ਼ੂਰ ਸਿੰਘ, ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਤੇਜਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਨਰੂਲਾ, ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਈ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੌਕਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਹਜ਼ੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਸਾ-ਹਸਾ ਕੇ ਢਿੱਡੀਂ ਵੱਟ ਪੁਆਏ ਹੁੰਦੇ। ਹਜ਼ੂਰ ਸਿੰਘ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਹੈ ਨਹੀਂ ਸੀ---ਉਹ ਕਦੀ ਈਸ਼ਵਰ ਵੱਲ ਤੇ ਕਦੇ ਭੀੜ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਤੇ ਫੇਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ ਗਵਾਚ ਜਾਂਦਾ ਸੀ---ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਦੇ ਕੱਪੜੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਉਹ ਹੱਸਣ ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਿਹਨਤੀ ਆਦਮੀ ਕਿੱਦਾਂ ਅੰਦਰੇ ਅੰਦਰ ਖੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ---ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਲੜਕਾ ਸਕੂਟਰ 'ਤੇ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਫੇਰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਉਹ ਤੇ ਸਕੂਟਰ ਇਕੋ ਅੱਗ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਚਾਰ ਪੰਜ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, "ਸਾਡਾ ਕਸੂਰ ਕੀ ਹੈ ? ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸਜਾ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ ? ਸਿਰਫ ਏਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੇਸ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਨੇ ? ਹੋਰ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਈਏ, ਕਿੰਜ ਜਾਈਏ---ਕਿਊਂ ਜਾਈਏ---ਕੀ ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਇੰਜ ਈ ਰਹਿਣਾ ਪਏਗਾ ?"

ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ, ਉਸਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਚਿਹਰਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗਾ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਮਨ ਹੋਰ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਚਿਆ---ਪਿਤਾ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਸਾਮਾਨ ਲੈਣ ਗਏ ਸਨ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜੇ। ਘਰ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ---ਦੁਕਾਨ ਲੁੱਟ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹੋ ਗਈ।

ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੇ। ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਚ ਆਦਮੀ ਬਿਗਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ। ਕਿੱਡੀ ਮਜ਼ਾਕ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਆਦਮੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਤੋਂ ਡਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਤਾਂ ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਹਨ ਤਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਚੀਕ ਪਿਆ ਸੀ---"ਇਹ ਕਿੰਜ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਨੇ ?" ਫੇਰ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਭਰੜਾਅ ਗਈ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸਿਰਫ ਏਨਾ ਹੀ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ, "ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਯਕੀਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਹਵਾ ਦੇ ਰੁਖ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲਦੇ ਨੇ ? ਕੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ? ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ।"

ਉਹ ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਘਰਵਾਲੀਆਂ ਉਸਦੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਕੋਲ ਬੈਠੀਆਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੀਵੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਵੈਣ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਲੱਗੀ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ।
***
ਅਰਥੀ ਚੁੱਕੀ ਗਈ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਭਗਦੜ ਤੇ ਰੌਲਾ ਜਿਹਾ ਮੱਚ ਗਿਆ। ਹਰੇਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕ ਨੱਸੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਹੇਂ ਪਾਸੀਂ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਅਰਥੀ ਦੇ ਮਗਰ ਭੀੜ ਵਧਦੀ ਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।

"ਕਿਸਦੀ ਅਰਥੀ ਹੈ ?"

"ਮਿੱਟੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ?"

"ਜਿਸਦੀ ਅਰਥੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ?"

ਲੋਕ ਆਉਣ ਸਾਰ ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ। ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਅਰਥੀ ਨੂੰ ਮੋਢਾ ਦੇਣ ਲਈ ਅਗਾਂਹ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਉਤਰ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ ਵਿਚ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ। ਕੁਝ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਹੋ ਕੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ। ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜ ਕੇ ਸੁਣਨਾ ਜਾਂ ਸਮਝਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਸ ਪਸਿਓਂ ਆ ਰਹੀ ਹੈ---ਸਿਰਫ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੀ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਕਿਸ ਰੌ ਵਿਚ ਹੈ।

"ਸਭ ਕੁਝ ਏਨੀ ਛੇਤੀ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਰ ਸਕਦਾ ਐ ? ਕੀ ਇਸ ਲਈ ਹਾਲਾਤ ਬੜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।"

"ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਲਮਕਾਉਣਾ ਹੀ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਹੈ।"

"ਸਾਰੇ ਝਗੜੇ ਪਾਵਰ ਹਥਿਆਉਣ ਦੇ ਨੇ ਜੀ।"

"ਅਸੀਂ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿਚ ਬੇਵਕੂਫ਼ ਬਣ ਗਏ---ਜਿਵੇਂ ਲੜਾਈ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਹੋਵੇ।"

"ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ।"

ਇਹ ਉਹੀ ਲੋਕ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਅੱਜ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ।

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਵੱਖਵਾਦੀ ਹਨ ਤਾਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾਲੇ ਇਹਨਾਂ ਵੀ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਕੀਤੀ ਹਨ।

"ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ," ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜੀ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗੇ। ਕੋਈ ਗੱਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੀ, ਭੜਕ ਉਠੀ, "ਫੇਰ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਦੋ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਵੱਖਵਾਦੀ ਹੋਏ। ਸਾਡੇ ਇਹ ਸੂਬੇ ਵੀ ਤਾਂ ਜਾਤੀਵਾਦ ਵਿਚ ਏਨੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਨੇ ਕਿ ਸਾਡਾ ਹੱਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਸੀਹਤਾਂ ਦੇਈਏ। ਸਬਕ ਸਿਖਾਈਏ।" ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇਹੀ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹੋਰ ਕਹੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਕੁੱਟ ਖਾ ਲੈਣੀ ਸੀ।

ਉਦੋਂ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਉਸਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੀਪਾਂ ਆ ਗਈਆਂ, ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇਖਦਿਆਂ ਇਕੱਠ ਦਾ ਰੋਸ ਵਧਣ ਲੱਗਾ।

"ਕਿਸਦੀ ਅਰਥੀ ਹੈ ?"

"ਕਿਸ ਨੂੰ ਮੋਢਾ ਦੇ ਰਹੇ ਓ ?"

ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਸੁਣਦੇ ਸੁਣਦੇ ਸਾਰੇ ਤੰਗ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਫੇਰ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਪਰਤ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਪੂਰੀ ਗੱਲ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆਈ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਫੇਰ ਵੀ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਤਾਂ ਦੱਸ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਵਿਚਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਕੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ।

"ਦਸਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ, ਕਿਸ ਦੀ ਅਰਥੀ ਹੈ ਇਹ ?"

"ਐਨੇ ਲੋਕ ਕਿਉਂ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨੇ ?"

"ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ, ਕਿਸ ਦੀ ਅਰਥੀ ਹੈ ?"

"ਅਸਾਡੀ ਹੈ---ਅਸਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ।"

"ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਅਰਥੀ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।"

"ਉਹ ਕੌਣ ਨੇ ?"

"ਸੁਣੋ ਬਈ, ਇਹ, ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਦੇ ਕਿ ਉਹ ਕੌਣ ਨੇ ?"

"ਜਾਣਦੇ ਨਹੀਂ, ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਭੰਗ ਹੁੰਦੀ ਏ, ਲੋਕ ਭੜਕ ਉੱਠਦੇ ਨੇ ?"

"ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤਾਂ ਅਰਥੀ ਦੇ ਨਾਲ ਐ---ਭੜਕੂਗਾ ਕੌਣ ?"

"ਉਹਨਾਂ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿੱਥੇ ਸੀ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ?"

"ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਇਹ ਅਰਥੀ ਵੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਅੱਜ…"

"ਜਾਂਚ ਈ ਕਰਵਾਉਣ ਆ ਜਾਂਦੇ…"

ਬਾਬੂ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ ਚੁੱਪਚਾਪ ਭੀੜ ਵਿਚਾਲੇ ਘਿਰਿਆ ਤੁਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਰਥੀ ਮਰਗ ਆਈ ਭੀੜ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਨੇ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅਰਥੀ ਨਾਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਤਮ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਰਥੀ ਨਾਲ ਨਾ ਜਾਣ, ਘਰੋ-ਘਰੀਂ ਪਰਤ ਜਾਣ। ਪਰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਲੋਕ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਤੂਫ਼ਾਨ ਜਿਹਾ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਸੀ---'ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਜਾਣਗੇ।' ਈਸ਼ਵਰ ਬਾਬੂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ ਸਨ, ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਤੁਰੇ ਸਨ ਤੇ ਮੂੰਹੋ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਐਸੀ-ਵੈਸੀ ਘਟਨਾ ਨਾ ਵਾਪਰ ਜਾਏ---'ਇਕੱਠ ਦਾ ਕੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦੈ, ਇਕੋ ਨਾਅਰੇ ਨਾਲ ਭੂਸਰ ਜਾਂਦੇ।' ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪਤਨੀ ਦੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸਨੂੰ ਝੁਕਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹਨਾਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘਿਰਿਆ ਉਹ ਤੁਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕ ਖ਼ੂੰ-ਖਾਰ ਕਿੰਜ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ? ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਭੜਕਾਉਂਦਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ ? ਕੋਈ ਹੈ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਰਲ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦਾ ਹੋਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੱਲ੍ਹ ਫੇਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਗਲਾਅ ਕੇ, ਬਹਿਕਾਅ ਕੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ?

ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਘਸੀਟ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਭੀੜ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਭੀੜ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਕੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਉਹ ਫੇਰ ਡਰਨ ਲੱਗਾ, ਕਿਤੇ ਕੁਝ ਹੋ ਹੀ ਨਾ ਜਾਏ। ਉਸਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਤੇਜਤ ਭੀੜ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਹੜੀ ਇਕੋ ਹੱਲੇ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਉਸਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਹੋਏਗਾ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਭੀੜ ਹਰ ਜਗਾਹ ਭੜਕਾਈ ਜਾ ਸਕੇਗੀ। ਪਰ ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕ ਇਹ ਕਿੰਜ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਨੇ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

"ਇਹ ਅਰਥੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਹੈ ?"

"ਨਹੀਂ।"

"ਫੇਰ ਕਿਸਦੀ ਹੈ ?"

"ਇਹੀ ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਅਰਥੀ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ ?"

ਉਹ ਫੇਰ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਗਵਾਚ ਗਿਆ। ਕਾਫੀ ਕੁਝ ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ---ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ, ਜੀਪਾਂ ਉੱਥੋਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ।

ਮਜਲਸ ਖਾਸੀ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਗਈ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ। ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਰਦੇ ਹੰਝੂ ਹਜ਼ੁਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੁਮਾਲ ਵਿਚ ਸਮੇਟ ਲਏ---ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਸਿਸਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।

"ਕਿਉਂ ਰੋ ਰਹੇ ਓ ?"

"ਅਸੀਂ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹਾਂ---ਇਹ ਅਰਥੀ ਕਿਸਦੀ ਹੈ ?" ਇਕੱਠਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗੇ ਫੁੱਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।

ਗਿਰਗਟ :: ਲੇਖਕ : ਵਿਜੈ

ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਗਿਰਗਟ :: ਲੇਖਕ : ਵਿਜੈ , ਸੰਪਰਕ : 09313301435. ਮੁਬਾਇਲ : 09313301435

ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.
----------------------------------------------
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਰੋਕਾਰ : 36.---ਅਪ੍ਰੈਲ-ਜੂਨ 2009. ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ। ਸਰੋਕਾਰ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਨੰਬਰ ਹੈ = 01672-250346.
----------------------------------------------

ਕਾਰ ਜੀ.ਟੀ. ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਦੌੜ ਰਹੀ ਸੀ। ਵਧੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ-ਚੇਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਕਿ ਜੀ.ਟੀ. ਰੋਡ ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਪੈਦਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਾਹਣ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਜੰਮਦਿਆਂ ਹੀ ਸੜਕ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੀ ਕਾਰ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕੋਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੁਰਸ਼ ਇਸ ਸੜਕ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ? 'ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ'---ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਛਾਣ ਹੈ ! ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕਮਾਈ ਹੋਵੇ। ਸੜਕ---ਚੌੜੀ, ਸਾਫ-ਸੁਥਰੀ, ਖੁੱਲ੍ਹੀ-ਡੁੱਲ੍ਹੀ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂਕਿ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਤੇ ਛੇਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ…ਤੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੋਵੇ ਕਮਾਈ ; ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਕਮਾਈ ! ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ; ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਜਾਂ ਟੀ.ਵੀ. ਵਾਲੇ ਉਹਨੂੰ ਭੁੱਲੇ ਰਹਿੰਦੇ !

ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਕੁਝ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਜੇਬ ਵਿਚ ਹੱਥ ਪਾ ਕੇ ਮੁਬਾਇਲ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਨੰਬਰ ਮਿਲਾਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ---ਪਰ ਫੇਰ ਝੱਟ ਹੀ ਫ਼ੋਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਟ੍ਰੈਫ਼ਿਕ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਚੇਤੇ ਆ ਗਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ---'ਵਾਹਣ ਚਾਲਉਂਦੇ ਹੋਏ ਫ਼ੋਨ ਉੱਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮਨ੍ਹਾਂ ਹੈ।' ਉਹ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਰੋਕ ਲੈਣਗੇ। ਕੜਕ ਕੇ ਲਾਇਸੈਂਸ ਤੇ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬੁੱਕ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਣਗੇ। ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰਾ ਕੇ ਚਲਾਣ ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਹੀ ਕੱਟਣ---ਪਰ ਸੌ, ਦੋ ਸੌ ਰੋਪਈਏ ਜ਼ਰੂਰ ਮਾਂਠ ਲੈਣਗੇ। ਵੀਹ-ਪੱਚੀ ਮਿੰਟ ਬਰਬਾਦ ਹੋਣਗੇ, ਸੋ ਵੱਖਰੇ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਹਰੇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਟ੍ਰੈਫ਼ਿਕ ਪੁਲਿਸ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਟ੍ਰੈਫ਼ਿਕ ਪੁਲਿਸ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ---ਚੋਰਾਂ, ਡਾਕੂਆਂ ਜਾਂ ਉਚੱਕਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਣ ਜਾਂ ਝੂਠੇ ਕੇਸ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ---ਚਾਲਕ, ਆਪੁ ਹੀ, ਰਿਸ਼ਵਤ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਫੜਾਅ ਕੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੂਰਜ ਗੱਡੀ ਹੌਲੀ ਕਰਕੇ, ਖੱਬੇ, ਕੱਚੇ ਵਿਚ ਲਾਹ ਕੇ, ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਬਾਇਲ ਉਪਰ ਉਂਗਲਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਉਹ ਕੰਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੀਨਾ ਦੀ ਸੁਰੀਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਖਿੜ-ਪੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਹਿਕਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੀਨਾ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ! ਅੱਜ ਦੁਪਹਿਰੇ ਦੋ ਵਜੇ ਦੀ ਫਲਾਇਟ 'ਤੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਆ ਰਿਹਾਂ। ਫ਼ਰੀ ਏਂ ਨਾ ?"

"ਝੂਠੇ।…ਬਣਾਅ ਰਹੇ ਓ ਨਾ !"

"ਨਹੀਂ…ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾਂ…।"

"ਪੂਰੇ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ, ਵਾਇਦੇ ਸੁਣਦੀ ਆ ਰਹੀ ਆਂ।"

"ਅੱਜ ਵਾਇਦਾ ਨਹੀਂ, ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਏ ਇਹ, ਹਾਂ।"

"ਕਿੱਥੇ ਠਹਿਰੋਗੇ ?"

"ਉੱਥੇ ਈ, ਨੰਦਨ 'ਚ। ਹੈ ਤਾਂ ਥਰੀ-ਸਟਾਰ ਈ ਪਰ ਸਰਵਿਸ ਤੇ ਖਾਣਾ ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ। ਨਾਲੇ ਐਸਪਲੇਨੇਡ ਨੇੜੇ ਈ ਏ।"

"ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਆ ਰਹੇ ਹੋਵੋਗੇ !"

"ਬਸ ਦੋ ਚਾਰ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਏਂ, ਤੇ ਰੁਕਾਂਗਾ ਪੂਰੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ।"

ਇਕ ਗੁੰਦਵੀਂ ਬੰਗਾਲੀ ਦੇਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੀਨਾ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਦੋ ਢਾਈ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਫਲਾਈਟ ਏ। ਚਾਰ ਜਾਂ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਹੋਟਲ ਦੀ ਟੈਕਸੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂਗੀ।

ਓ.ਕੇ. ਫ਼ੋਨ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਗੱਡੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਭਜਾਅ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

***
ਮੀਨਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ---'ਜੇ ਸੂਰਜ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਵੀ ਰਕਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਸੈਕੇਂਡਹੈਂਡ ਗੱਡੀ ਤਾਂ ਖਰੀਦ ਈ ਸਕੇਗੀ। ਪਰ ਘਰ ਵਾਲੇ! ਐਂਜਵਾਏ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਵਿਧਾਸਾਗਰ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।…'ਨਾ! ਕੀ ਕਾਰ ਬੜੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ?' ਕੋਲਕਾਤਾ ਅੱਜ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਪੁਰਾਤਨ-ਪੰਥੀ ਏ। ਫੇਰ, 'ਪੈਸੇ! ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ?'…'ਕੋਈ ਦੋਸਤ ਕਿਉਂ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦਵੇਗਾ ?'…'ਅੱਜ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਲੈਣ ਨੂੰ ਦੇਣ ਹੁੰਦਾ ਏ ਜੀ।…ਤੂੰ ਕਿਤੇ! ਓ-ਮਾਂ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦਿਖਾਉਣ ਦੇ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗੇ।'

'ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਵੇਂ ਨਹੀਂ ਜਿਊਂ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਆਦਮੀ ਜਿਊਂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਇਸਤਾ! ਆਹਿਸਤਾ! ਕੀ ਇਹ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਈਮਾਨਦਾਰ ਨੇ ? ਸਰਕਾਰੀ ਅਮਲਾ ਐਵੇਂ ਈ ਰਿਸ਼ਵਤਖ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਗਿਆ। ਅਮੀਰ ਉਸਨੂੰ ਹੱਸ ਕੇ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇਂਦਾ ਏ ਤੇ ਗਰੀਬ ਤੋਂ ਉਹ ਵਸੂਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਨੇ! ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਸਾਂਸਦ ਪੈਸੇ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਨੇ। ਹਵਾਈ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਹਰ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਸੰਤਰੀ ਨੂੰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਲਾਲ! ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਦਲਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਏ। ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਹੈ ਕਿੱਥੇ ?...ਲੋਅਰ ਮਿਡਲ ਕਲਾਸ ਦਾ ਝੂਠਾ ਨਸ਼ਾ ਏ ਈਮਾਨਦਾਰੀ! ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੇਠ ਬੇਈਮਾਨ ਏ, ਪੁਜਾਰੀ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਂਦਾ ਏ ਤੇ ਹਰੇਕ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਵਿੱਕਰੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਖਰੀਦੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਏ। ਰਿਸ਼ਵਤ ਵਿਚ ਚੱਲਦਾ ਏ---ਪੈਸਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਔਰਤ! ਪੈਸਾ ਬੇਈਮਾਨ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਔਰਤ ਕਿਉਂ ਨਾ ਆਪੁ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤ ਵਸੂਲ ਕਰੇ! ਪੈਸਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਪਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਕੀ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ…'

***
ਸੂਰਜ ਬਾਰਡਰ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵਿਵੇਕ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਰਸਤਾ ਫੜ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਵੇਕ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਕੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨ ਦਾ ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਚੰਦੂ ਲਾਲ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਕੰਮ ਦੇਖਣ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਬੋਲੇ, "ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਿੰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਏਂ, ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਏਂ ਨਾ ? ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਕਰੋੜਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਏਂ। ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਦਸ ਵਿਚ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਖੇਡਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਨੇ, ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਮ ਈ ਕੰਮ ਏਂ---ਫਲਾਈ ਓਵਰਜ਼, ਮਾਲਜ਼, ਹੋਟਲ ਤੇ ਸੜਕ ਦੋ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਯੂਰੋਪ ਵਰਗਾ ਮਾਹੌਲ। ਕਮਾਈ ਦਾ ਅਸਲੀ ਵਕਤ ਏ, ਬੇਟਾ ਜੀ।…ਹਾਂ, ਕੰਮ ਹੋਵੇ ਐਸਾ ਕਿ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਸਾਲ ਤਕ ਕੋਈ ਇੱਟ ਨਾ ਖਿਸਕੇ, ਏਸੇ ਲਈ ਪੈਸੇ ਵੀ ਮਨ ਚਾਹੇ ਮਿਲ ਰਹੇ ਨੇ।"

"ਪਰ ਕੀ ਦਿੱਲੀ ਓਨੀ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਏ ? ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਲੱਖ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਏ; ਹਵਾ 'ਚ ਧੂੰਆਂ ਤੇ ਧੂੜ ਉੱਡਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ, ਉੱਥੇ ਯੂਰੋਪੀਅਨ ਵਾਤਾਵਰਨ ਕਿਵੇੱ ਬਣਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਏ ?"

"ਬਹਿਸ ਨਾ ਕਰ ਸੂਰਜ ! ਸ਼ਾਦੀ-ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਕੇਡੀ ਸਜਾਵਟ ਹੁੰਦੀ ਏ ਕਿ ਲੋਕੀ ਦੇਖਦੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਬਾਅਦ 'ਚ ਕੂੜਾ ਉੱਥੇ ਪਿਆ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਪਰ ਕੋਈ ਦੇਖਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਤੂੰ ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਏਂ, ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਇਮਾਰਤ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨਾ ਏ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਕੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨ ਬਿਜਨੇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਆਂ। ਸਾਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਖੋਹਲ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ ਤੇ ਮੌਕੇ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਕੋਲਕਾਤਾ ਭੇਜ ਰਿਹਾਂ।"

"ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਨੀਲਮਣੀ ਕੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨਜ਼ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਏ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਤਿਹਾਈ ਦੇ ਪਾਰਟਨਰ ਆਂ ਨਾ ?"

"ਹਾਂ, ਪਰ ਇਸ ਇਕ ਤਿਹਾਈ ਪਾਰਟਨਰ ਸ਼ਿਪ ਵਿਚ ਲਾਭ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ ਜਾਂ ਨੂਕਸਾਨ ?"

"ਲਾਭ ਤਾਂ ਨੀਲਮਣੀ ਦਾ ਵੀ ਉਦੇਸ਼ ਏ।"

"ਪਰ ਨੀਲਮਣੀ ਬੰਗਾਲੀ ਏ। ਬੰਗਾਲੀ ਵਰਕਰ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਏ ਭਲਾ ? ਸਿੰਗੂਰ ਨੇ ਮਾਰਕਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਰਾਰੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਏ। ਕਿਸਾਨ ਉਸਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਏ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰ ਉਪਰ ਅੱਖ ਗੱਡੀ ਰੱਖੇਗੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੂੰਜੀਵਾਦਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਰ ਹੋਈ ਹੋਈ ਏ ਬੰਗਾਲ ਸਰਕਾਰ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਵੋਟ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਘਟਾਉਣਾ ਚਾਹੇਗੀ ਨਾ ? ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਆਂ ਬਈ, ਤੂੰ ਨੀਲਮਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਅ ਆ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰ-ਮਿਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਵਿਚ ਬੰਗਾਲੀ ਇਕ ਤਿਹਾਈ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਹੋਣ। ਗ਼ੈਰ-ਬੰਗਾਲੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਾਂ ਕਾਰੀਗਰ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਨਹੀਂ…ਬੰਗਾਲੀ ਲੇਬਰ ਘੱਟ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਉਧਰ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਵੇਗੀ। ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਚੋਣਾ ਵੀ ਤਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਨੇ…"

"ਗ਼ੈਰ-ਬੰਗਾਲੀ !"

"ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਯੂ.ਪੀ., ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮੱਧ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਕੰਮ ਲਈ ਭੌਂਦੇ ਫਿਰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਬਿਹਾਰੀ ਤੇ ਉੜੀਆ ਮਜ਼ਦੂਰ-ਮਿਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ। ਸਰਕਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਹੋਵੇ ਭਾਵੇਂ ਕਿਤੋਂ ਦੀ, ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜੇਬਾਂ ਖਾਲੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਭਰਦੇ ਆਂ।"

"ਓ-ਅ…!"

"ਹਾਂ ਸੂਰਜ ! ਮੈਨੇਜ਼ਮੈਂਟ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਏ ਮੁੰਡੇ ਜਦੋਂ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਓਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਏ ਬਈ ਸਾਮ, ਦਾਮ, ਦੰਡ ਤੇ ਭੇਦ…ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਅਸੂਲਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਵੇਂ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤਾਂ ਗੋਰੀ ਤੇ ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ ਵਿਚ ਫਰਕ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ 'ਡਿਵਈਡ' ਯਾਨੀ ਵੰਡਣ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ, ਸੂਬਾ, ਧਰਮ ਤੇ ਜਾਤ ਵਰਗੇ ਕਈ ਅਸਤਰ ਮੌਜ਼ੂਦ ਨੇ। ਬੰਗਾਲੀ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਕਰਾਂਤੀਵੀਰ ਤੇ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਮਝਦਾ ਏ। ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿਕਾਰਤ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਏ…ਇਸ ਲਈ ਏਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਸਰਵਹਾਰਾ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ ਉੱਥੇ।"

ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਵਪਾਰ ਬਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਖਾਸਾ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣਾ ਪਏਗਾ। ਅੱਜ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਮਰਿਧੀ, ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ਼ ਦੇ ਆਂਕੜੇ ਉੱਚੇ ਉਠਣ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੀ.ਜੇ.ਪੀ. ਦਾ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੋਵੇ, ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਹਰਿਆਣਾ ਜਾਂ ਮਾਰਕਸੀਆਂ ਦਾ ਬੰਗਾਲ, ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਾ ਬੋਧ, ਉਦਯੋਗ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਪਰ ਵਿਧਰਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਜਾਂ ਫੇਰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਿਸਾਨ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੁਰਗਤੀ ਰੋਕਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਦੁਰਗਤੀ ਕਿੱਥੇ ਰੁਕਦੀ ਹੈ ! ਕੱਲ੍ਹ ਗੰਢਿਆਂ ਦਾ ਆਕਾਲ ਸੀ, ਅੱਜ ਨਾਸਕ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਬੰਪਰ ਫਸਲ ਹੋਈ ਤਾਂ ਗੰਢੇ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਇਕ ਰੁਪਏ ਕਿੱਲੋ ਵਿਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਭੁੱਖਾ ਕਿਸਾਨ ਅੱਜ ਨੰਗਾ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖੀ ਬੈਠਾ ਹੈ ਵਿਚਾਰਾ…ਕਿੱਥੇ ਸੁੱਟੇ ਏਨੇ ਗੰਢਿਆਂ ਨੂੰ ! (ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੇਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰੀ ਆਲੂਆਂ ਤੇ ਟਮਾਟਰਾਂ ਨਾਲ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ---ਅਨੁ.) ਫਸਲ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਮਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਬਹੁਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਹੀ ਮਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਂਸਦ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਹਰ ਮਹਿਕਮਾ, ਉਦਯੋਗਪਤੀਆਂ ਦੀ ਕਾਢ ਜੋ ਹੈ।

ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਇਹੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਭਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਦਮਦਮ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਡਿੱਕੀ ਵਿਚੋਂ ਛੋਟਾ ਸੂਟਕੇਸ ਕੱਢਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੋਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਚੇਤੇ ਆਉਣ ਲੱਗੇ…'ਇਸ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਬਾਜ਼ਾਰਵਾਦ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਬੁਰਾਈ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਬਾਜ਼ਾਰਵਾਦ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦੇ ਨੇ। ਬਾਜ਼ਾਰਵਾਦ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਏ, ਰੌਣਕ ਵਧਾਈ ਏ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦਿੱਤਾ ਏ, ਲੋਅਰ ਮਿਡਲ ਕਲਾਸ ਨੂੰ ਅੱਪਰ ਮਿਡਲ ਕਲਾਸ ਤੇ ਉੱਚ ਮੱਧ ਵਰਗ ਨੂੰ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਨੇ। ਅੱਜ ਰਿਕਸ਼ੇਵਾਲੇ ਕੋਲ ਮੁਬਾਇਲ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਬਿਜਨਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਖ਼ੂਬ ਕਮਾਅ ਰਿਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਹੋਰ ਮੈਟਰੋਜ਼ ਵਿਚ ਕਾਰਾਂ ਵਧੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਸੜਕਾਂ, ਜਨਤਕ ਪਰਿਵਾਹਣਾ ਤੇ ਇਨਵਾਇਰਮੈਂਟ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੋਚ ਜਾਗੀ ਏ। ਇਕ ਸਕਾਈਸਕਰੈਪਰ ਬਣਦਾ ਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਮਿਲਦਾ ਏ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਗਤੀ ਆਉਂਦੀ ਏ, ਫਾਇਰ ਫਈਟਿੰਗ ਦੀ ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕ ਆਉਂਦੀ ਏ ਤੇ ਬੇਕਾਰ ਪਈ ਗੰਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉਪਰ ਪਾਰਕ ਉੱਗ ਆਉਂਦੇ ਨੇ।'

ਅਚਾਨਕ ਮੋਹਕ-ਮੁਸਕਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਵਿਚ ਹੱਥ ਜੋੜੀ ਖੜ੍ਹੀ ਏਅਰ ਹੋਸਟੇਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਫੇਰ ਮੀਨਾ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਗੁਦਾਜ਼ ਦੇਹ, ਮਿੱਠੀ ਹਾਸੀ, ਬਾਂਕੀ ਚਿਤਵਨ ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਕੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਖਰਚ ਸਾਰਥਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਬਾਹਰ ਮੀਨਾ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਹੋਟਲ ਦੀ ਟੈਕਸੀ ਦਾ ਡਰਾਈਵਰ ਪਛਾਣ-ਫੱਟੀ ਕੱਛ 'ਚ ਮਾਰ ਕੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਅਟੈਚੀ ਫੜ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਟੈਕਸੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੀ ਮੀਨਾ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਲਿਪਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, "ਮਾਂ-ਨੀਂ ! ਇਹ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਹਿਮਾਲਿਆ ਜਿੱਡੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪਾਰ ਹੋਣ ਵਿਚ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹੀ।"

ਸੂਰਜ ਅੰਦਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੀਨਾ ਸਿਰ, ਉਸਦੇ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਗਲੈਸਰੀਨ ਦੇ ਵੀ ਪਰਲ-ਪਰਲ ਅੱਥਰੂ ਵਹਾਉਣੇ ਆਉਂਦੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ। ਇਕ, ਡੇਢ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਕੋਲਕਾਤਾ ਆਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਮੀਨਾ ਨਵੀਂ-ਨਵੀਂ ਇਸ ਹੋਟਲ ਦੀ ਐਲਬਮ ਵਿਚ ਵੜੀ ਸੀ। ਮੋਨਾ ਤੋਂ ਮੀਨਾ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਮੀਨਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਆਪਣਾ ਸੰਪੂਰਣ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਅਛੂਤੀ ਜਿਹੀ। ਕੁਝ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੋਲਦੀ…'ਮੈਂ ਸੜਕਾਂ ਉਪਰ ਪੈਦਲ ਨਹੀਂ ਘਿਸਟਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਆਪਣਾਇਆ ਏ ਇਹ ਜੀਵਨ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਾਂਗੀ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਏ, ਮੈਨੂੰ।"

"ਕੋਲਕਾਤਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੱਜਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਏ, ਕਿਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ…?"

"ਬੰਗਾਲੀ ਅਲੀਗੰਜ ਲੇਕ ਉੱਤੇ ਹਨੇਰਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਈ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿਚ ਬਿਠਾਅ ਲੈਂਦਾ ਏ। ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨਾ ਦਿਸੇ ਤਾਂ ਚੰਮ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਏ---ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇ ਚੁੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਥਿਏਟਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਚਾਟ ਪਕੌੜੇ ਖੁਆ ਲਿਆਇਆ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਜਾਸਤੀ (ਵੱਧ) ਖਰਚ ਉਸਦੀ ਪਾਕੇਟ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਵੇਲਾ ਆਉਂਦਿਆਂ ਈ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਪਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਈ ਕਮਾਉਂਦਾ ਤੇ ਖਰਚ ਕਰਦਾ ਏ। ਇਹ ਮਾਰਵਾੜੀ ਛੋਕਰੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਣ ਵਿਚ ਈ ਹਜ਼ਾਰਾ ਖਰਚ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਨੇ। ਬੰਗਲਾ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਿਊਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਬੰਗਾਲੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣਗੁਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਜਿਊਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ---ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਲੋੜਾਂ-ਥੁੜਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿਚ ਵੱਡੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਮਾਰਵਾੜੀਆਂ ਜਾਂ ਨਾਰਥ ਇੰਡੀਅਨਜ਼ ਦੀਆਂ ਈ ਨੇ। ਉਹ ਐਸ਼ ਕਰਨ ਤੇ ਕਰਾਉਣ ਜਾਣਦੇ ਨੇ। ਹਰ ਲੋਕਲ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਫਾਈਵਰ-ਬਰਾਂਡ ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਨੇ ਕੋਲਤਾਰ ਪੋਚ ਦਿੱਤੀ ਏ, ਪਰ ਕੁੜੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ, ਉਹ ਫਰਾਟੇਦਾਰ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਦੀਆਂ ਨੇ। ਓ ਬਾਊਜੀ, ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਟੈਕਸੀ ਵਾਲੇ ਨਾਨ ਬੰਗਾਲੀ ਜਾਂ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਈ ਹੈਨ।"

"ਤਾਂ ਤੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ?" ਸੂਰਜ ਨੇ ਪੱਛਿਆ ਸੀ।

"ਪਿਆਰ ਇਕ ਐਬਸਟ੍ਰੈਕਟ ਸੋਚ ਏ ਡਿਅਰ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਦੇਹ ਐ, ਪਿਆਰ ਐ। ਪਰ ਜਿਊਣ ਲਈ, ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਲਈ, ਪਹਿਲਾਂ ਰੁਪਈਏ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ। ਰਾਵਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ ਬਣਵਾ ਗਏ ਤੇ ਸ਼ਰਤ ਚੰਦਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲੁਕਣ-ਮੀਚੀ ਖੇਡਦੇ ਰਹਿ ਗਏ…ਤੇ, ਤਸਲੀਮਾ ਨਸਰੀਨ ਨੂੰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਸ਼ਰਣ ਤਾਂ ਦੇਂਦਾ ਏ, ਪਰ ਪੂਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਫੈਲਣ ਲਈ ਉਹਨੂੰ ਵੀ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਐ।"

ਅਚਾਨਕ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸੋਚ ਲੜੀ ਟੁੱਟ ਗਈ ਏ। ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮੀਨਾ ਨੂੰ ਉਹ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਏ। ਡਰਾਈਵਰ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਦਾ ਨਾਟਕ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੀਨਾ ਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੇਖਦੀ ਏ। ਮੀਂਹ ਪੈ ਕੇ ਰੁਕ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਛਤਰੀਆਂ ਈ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਹੁੰਮਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਮੂੰਹ ਪੂੰਝਣ ਲਈ ਰੁਮਾਲ ਵੀ ਸਨ।

ਮੀਨਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਕਾਰ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ, ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਏ।"

"ਕੀ ਮੀਂਹ 'ਚ ਭਿੱਜਣਾ ਚੰਗਾ ਲਗਦੈ, ਤੈਨੂੰ ?"

"ਨਾ ਬਾਬਾ, ਮੀਂਹ 'ਚ ਭਿੱਜੋ ਤੇ ਫੇਰ ਗਰਮੀ 'ਚ ਭੁੱਜੋ। ਬੀ.ਏ. ਫਾਈਨਲ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਰਾਤੀਂ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚ ਟੇਬਲ ਲੈਂਪ ਕੋਲ ਵੀ ਪਿਆਜ਼ ਰੱਖ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਕੂਲਰ ਸਿਰਫ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢਦਾ ਏ ; ਹਾਰੇਬਲ…।"

"ਤੇ ਘਰਵਾਲੇ !"

"ਘੋੜੇ ਵੇਚ ਕੇ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ।"

"ਕਿਵੇਂ ?"

"ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਸਰਦੀ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਸਿਰਫ ਨੀਂਦ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਮੈਂ ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ ਏ.ਸੀ. ਨਹੀਂ ਲਗਵਾ ਸਕਦੀ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਐਨੇ ਪੈਸੇ ਹੈਨ, ਪਰ, ਘਰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਏ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਐਡਵੋਕੇਟ ਬਣ ਬਹਿਣਗੇ।"

ਹੱਸਿਆ ਸੀ ਸੂਰਜ…ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਸਾਲ ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, "ਤੂੰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਏਂ ?"

"ਪੈਸਾ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਰ, ਕਾਰ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ…ਤੇ ਮੌਜ਼-ਮਸਤੀ।"

"ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਅਮੀਰ ਘਰ ਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਈ, ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਘਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਣ ਪਈ। ਮੈਂ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਾਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ।"

"ਹਰੇਕ ਕੁੜੀ ਇਕ ਆਦਮੀ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦੀ ਏ। ਚਾਹੁੰਦੀ ਏ, ਉਸਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਸੁਖਾਵਾਂ ਤੇ ਸੁਹਾਵਾਂ ਹੋਵੇ। ਸੁਖ ਦੇ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਲੈ ਵੀ ਸਕੇ। ਜੋ ਚਾਹੇ, ਖਰੀਦ ਵੀ ਸਕੇ।"

"ਖਰੀਦ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਨਾ ਕਦੇ ਵਰਤਮਾਨ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਭਵਿੱਖ ਸੁਖਾਵਾਂ ਜਾਂ ਸੁਹਾਵਾਂ ਹੋਇਆ ਏ। ਜਿਹੜਾ ਆਦਮੀ ਬਿਜਨੇਸ ਕਰਦਾ ਏ, ਲਾਭ ਖੱਟਦਾ-ਖੱਟਦਾ, ਘਾਟੇ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਏ।"

"ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਗਰੀਬੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ, ਏਸੇ ਲਈ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ।"

"ਤਾਂ ਫਾਹ ਲੈ ਕਿਸੇ ਅਮੀਰ ਬਾਊ ਨੂੰ।"

ਹੱਸੀ ਮੀਨਾ, "ਏਨਾ ਜਾਣਦੀ ਆਂ ਬਈ ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਖ਼ੈਰ, ਭੁੱਲ ਜਾਓ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਸਿਰਫ ਮੌਜ਼-ਮਸਤੀ ਬਾਰੇ ਈ ਸੋਚਾਂਗੇ।"

ਸੂਰਜ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਪੈਂਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਊ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਣਾ ਉਹੀ ਅਖਵਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਅਭਿਮੰਨਿਊ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਕੀ ? ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਨੇ, ਤਿੰਨਾਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਜਿੰਨਾ ਵਸੂਲਿਆ ਗਿਆ, ਵਸੂਲ ਲਵੇਗਾ। ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੂਰਜ ਕਿ ਔਰਤ-ਮਰਦ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਣ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ…ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੈ-ਲੈਣ ਦੇ ਪੜਤੇ ਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਮੀਨਾ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜਾ ਖਰੀਦਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਸੂਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਰਾਤਾਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਨੀਲਮਣੀ ਖ਼ੁਦ ਏਅਰਪੋਰਟ ਉੱਤੇ ਛੱਡਣ ਆਇਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ, "ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗਊ ਤੇ ਸੂਰ ਦੋਵੇਂ ਖਾਂਦੇ ਨੇ ਓਵੇਂ ਈ ਇਹ ਨਵਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਏ, ਵਪਾਰ ਦਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਨਾ ਕੋਈ ਬੰਗਾਲੀ ਏ, ਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ। ਤੁਸਾਂ ਜਿਹੜੀ ਸਟ੍ਰੇਟਜੀ ਦੱਸੀ ਏ, ਉਹੀ ਸਾਡੇ ਕੰਮ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਏ।"

ਸੂਰਜ ਹੱਥ ਘੁੱਟਦਾ ਹੈ ਨੀਲਮਣੀ ਦਾ…ਤੇ ਲਾਊਜ਼ ਵੱਲ ਤੁਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ---ਜਿੱਥੋਂ ਉਸਨੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ। ਦਮਦਮ ਏਅਰ ਪੋਰਟ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ ਤੇ ਆਰਾਮਦਾਈ ਲੱਗਿਆ।

***
ਦੋ ਸਾਲ ਕਿਵੇਂ ਬੀਤ ਗਏ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਵਿਆਹ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਪਾਰੀ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁੜੀ ਦਿੱਵਯਾ ਪੋਸਟ ਗਰੇਜੂਏਟ ਸੀ। ਪਰ ਸੁਹਾਗਰਾਤ ਨੂੰ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਉਹ ਵੀ ਛੂਈ-ਮੂਈ ਬਣੀ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਦਿਮ-ਸੁਪਨਾ ਖ਼ੁਦ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ, ਸਿਰਫ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਰੰਗ, ਖੁਸ਼ਬੂ ਤੇ ਨੁਹਾਰ ਬਦਲਦੇ ਨੇ। ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾਜੀ ਨੇ ?"

"ਹਰ ਪਿਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਏ ਕਿ ਉਸਦੀ ਧੀ ਰੱਜੇ-ਪੁੱਜੇ ਘਰ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਵਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇ।"

ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਮੀਨਾ ਯਾਦ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਤਾਂ ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਕ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਪੱਕੇ-ਪੈਰੀਂ ਸੀ; ਦੂਜੀ ਦਾ ਡਾਵਾਂ-ਡੋਲ।

"ਕੀ ਸੋਚ ਰਹੇ ਓ ?" ਦਿੱਵਯਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੋਈ ਬੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਨੇੜੇ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਸੂਰਜ। ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ---ਠੱਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਔਰਤ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਦਿੱਵਯਾ ਨੂੰ ਕੁਆਰਾ ਪਤੀ ਮਿਲਿਆ ? ਕੀ ਮੀਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਤੀ ਮਿਲੇਗਾ ? ਲੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਕੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ…ਪਰ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ? ਬਿਗਾਨੀ ਦੇਹ ਦਾ ਭੋਗ ਉਸਦੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿੱਵਯਾ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਵੇਗਾ।

***
ਦੋ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ ਸਨ। ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਐਨ.ਸੀ.ਆਰ. ਵਿਚ ਕਈ ਮਾਲ, ਫਲਾਈ ਓਵਰ ਤੇ ਮੈਟਰੋ ਦਾ ਜਾਲ ਵਿਛ ਗਿਆ ਸੀ…ਪਰ ਗੰਦਗੀ ਮਿਟਾਉਣਾ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਆਵਾਜਾਵੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਇਕ ਚੈਲੰਜ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਨੀਲਮਣੀ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਆਇਆ ਕਿ 'ਮਾਲ ਤੇ ਸਕਾਈਸਕ੍ਰੈਪਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਦਘਾਟਨ ਇਕ ਮੰਤਰੀ ਕਰਨਗੇ।'

ਪਿਤਾ ਨੇ ਫੇਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਹੀ ਕੋਲਕਾਤਾ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, "ਅੱਛਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਇਆ ਏ ਨੀਲਮਣੀ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਨੇ। ਮਾਲ ਦੀ ਹਰੇਕ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਫਲੈਟ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੇਟਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਧ ਕੇ ਵਿਕ ਗਏ ਨੇ। ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਾਲਕੇਕ ਸਿੱਧ ਹੋਈ ਏ। ਤੂੰ ਉਦਘਾਟਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਪੂਰਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆਉਣਾ ਏਂ ਬੇਟਾ।"

ਸੂਰਜ ਨੁੰ ਫੇਰ ਮੀਨਾ ਯਾਦ ਆ ਗਈ। ਪਲੇਨ ਫੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੀਨਾ ਦਾ ਨੰਬਰ ਮਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰ ਓਧਰ ਰਿੰਗਟੋਨ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਸਮਝ ਗਿਆ ਸੂਰਜ, ਮੀਨਾ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਬਦਲ ਲਿਆ ਹੈ। ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਉੱਤੇ ਖ਼ੁਦ ਨੀਲਮਣੀ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, "ਬੜਾ ਰਿੱਚ ਡਿਵੀਡੈਂਟ (ਨਫ਼ਾ) ਮਿਲਿਆ ਏ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ। ਅੱਗੋਂ ਕੰਪਨੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲੈ ਸਕੇਗੀ।"

ਸੂਰਜ ਮੁਸਕੁਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, "ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਯੁੱਗ ਏ ਮਿਸਟਰ ਨੀਲਮਣੀ। ਆਦਮੀ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਏ। ਇਹੋ ਸਮਾਂ ਕਮਾਈ ਦਾ ਏ।"

"ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਦਮੀ ਦੀ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਸਟੱਡੀ ਕੀਤੀ ਏ, ਨਾਲੋ ਨਾਲ। ਆਦਮੀ ਜਿਊਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ---ਬਸ ਆਪਣਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਏ। ਜਦਕਿ ਕਦੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਯਾਨੀ ਸਾਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਖਾਤਰ ਹੋਈ ਸੀ। ਸ਼ੇਅਰ, ਯਾਨੀ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿਣ, ਜਿਊਣ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਢੇਰੀ (ਨਿੱਜੀ) ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਪਜ਼ੈਸ਼ਨ ਦੀ ਚਾਹ ਵਿਚ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈ ਏ।

"ਸਾਨੂੰ ਕੀ ! ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਾਹਤ ਸਦਕਾ ਹੀ ਜਿਊਂ ਰਹੇ ਆਂ---ਮਿਸਟਰ ਨੀਲਮਣੀ।"

"ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਜਿਊਂ ਵੀ ਰਹੇ ਆਂ ?" ਨੀਲਮਣੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਸੀ।

ਸੂਰਜ ਬਾਹਰ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫੁਟਪਾਥ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੀ ਭੀੜ ਪੈਦਲ ਭੱਜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਕਾਰ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਤੀ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਰਹੇਗਾ ਵੀ। ਨੀਲਮਣੀ ਬੰਗਾਲੀ ਹੈ। ਭਾਵੁਕਤਾ ਕਦੀ ਕਦੀ ਉਸ ਵਿਚ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਸਿੱਖ ਕੇ ਵੀ ਦਿਮਾਗ਼ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਇਹ ਲੋਕ ਦਿਲ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਨੇ। ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਡਲ ਤੇ ਅਧੁਨਿਕ ਟੈਕਨੀਕ ਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੂਰਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਾਉਣਗੇ ਤੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਭਾਵਾਤਮਕਤਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਾਂ ਪੂਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਜ਼ਡਮ ਆਫ ਮਾਰਕੀਟ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।

ਅਚਾਨਕ ਉਸਨੂੰ ਮੀਨਾ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦਾ ਹੈ…ਮੀਨਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨੀਨਾ ਸਹੀ। ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਕੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ! ਉਦਯੋਗ ਕ੍ਰਿਕਟ ਨੂੰ ਸਪਾਂਸਰ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਕਿਉਂ ? ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਪੈਸਾ ਜੋ ਬਣਾ ਹੈ। ਉਂਜ, ਕੀ ਕੋਈ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਕਮੇਂਟਰੀ ਜਾਂ ਸੇਲ-ਵਿਗਿਆਪਣ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਵੇਖਣ ਲਈ ਰੇਡੀਓ ਜਾਂ ਟੀ.ਵੀ. ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾ ਹੈ ਕਦੀ ? ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੀਡੀਆ ਜ਼ਰੂਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਉਛਾਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋਸ਼ ਨੂੰ ਭੜਕਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਜਿਸ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਪੁਲਸ ਮੁਜ਼ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਬਿਠਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਦਾਲਤਾਂ ਪੈਸਾ ਚੂਸਣ ਵਾਲੇ ਵਕੀਲਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਨੇ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਲਾਜ਼ ਪੈਸੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੰਗੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਡੋਨੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ---ਉੱਥੇ ਕਰਾਂਤੀ ਆਉਣ ਵਿਚ ਕੀ ਦੇਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ! ਇੰਟਰਨੈਟ ਨੂੰ ਲਾਈਫ਼ ਇਸੇ ਲਈ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੇ---ਕਿ ਸੁਖ ਲੱਭੋ, ਹਰ ਸੁਖ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

***
ਮਾਲ ਤੇ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਡਾਲ ਵਿਚ ਉਤਸਵ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ। ਜੋ ਖਾਣਾ ਚਾਹੋ, ਖਾਓ ਤੇ ਜੋ ਪੀਣਾ ਚਾਹੋ, ਪੀਓ। ਨੀਲਮਣੀ ਖਾਸ-ਖਾਸ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਮਿਲਵਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਚਾਨਕ ਅਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ। ਨੀਲਮਣੀ ਮਿਲਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, "ਸਤੀਸ਼ ਸੂਰੀ! ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਭੱਦਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੂਰਜ…ਤੇ ਇਹ ਮੋਨਾ ਸੂਰੀ।"

ਸੂਰਜ, ਸਤੀਸ਼ ਸੂਰੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਮੋਨਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੀਲਮਣੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, "ਮਾਲ ਦਾ ਪੂਰਾ ਇਕ ਫਲੋਰ ਤੇ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵਿਚ ਚਾਰ ਫਲੈਟ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਖ਼ਰੀਦੇ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਰੀਦਦਿਆਂ ਈ, ਖ਼ਰੀਦਦਾਰਾਂ ਦੀ ਲਾਈਨ ਲੱਗ ਗਈ ਜੀ।"

ਮੋਨਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾਹਟ ਸੀ।

ਸੂਰਜ ਪੰਡਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਮੋਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਤ੍ਰਭਕ ਪਿਆ। ਮੋਨਾ ਨੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਈ ਕਿਹਾ, "ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਨਾ, ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ…"

"ਹਾਂ, ਸੁੱਝ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਕਿ ਮੀਨਾ ਕਹਾਂ ਜਾਂ ਮੋਨਾ !"

ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਝਾਕਦੀ ਹੋਈ ਔਰਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, "ਗਿਰਗਟ ! ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਏ। ਤੁਸੀਂ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਚੋਣ ਜਿਤਾਅ ਕੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦੇ ਓ। ਮੈਂ ਔਰਤ ਦੁਆਲੇ ਵਗਲੀ ਲਛਮਣ-ਰੇਖਾ 'ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਿਓਰ ਬੰਗਾਲੀ ਕੁੜੀ ਬਣ ਕੇ, ਇਕ ਧਨਾਡ ਪਤੀ ਫਾਹ ਲਿਆ ਏ। ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਠੱਗ ਰਹੇ ਓ; ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਠੱਗਿਆ ਏ।"

"ਦੱਸ ਦਿਆਂ ਸੂਰੀ ਸਾਹਬ ਨੂੰ ਕਿ ਤੂੰ ਕਦੀ ਮੀਨਾ ਵੀ ਰਹੀ ਏਂ..."

"ਉਲਟਾ ਤੁਸੀਂ ਝੂਠੇ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਓਗੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵੀ ਘਰ ਨਾ ਲਿਜਾਅ ਸਕੋਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜਾ ਮੰਤਰੀ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਨ ਆ ਰਿਹਾ ਏ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਏ।"

"ਤਾਂ ਹਿੰਦੀ ਏਸੇ ਲਈ ਸਿੱਖੀ ਸੀ ?"

"ਹਾਂ, ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਨੀਲਮਣੀ ਕੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨਜ਼ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਲੋੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੁਣ ਸੂਰੀ ਇੰਡਸਟ੍ਰੀਜ਼ ਨੀਲਮਣੀ ਦੀ ਪਾਰਟਨਰ ਹੋਵੇਗੀ।"

ਉਦੋਂ ਹੀ ਪੰਡਾਲ ਵਿਚ ਖਲਬਲੀ ਜਿਹੀ ਮੱਚ ਗਈ। ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਵੱਟ ਠੀਕ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਨੇ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਕੋਟਾਂ ਦੇ ਕਾਲਰ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਕੀਤੇ---ਮੰਤਰੀ ਜੀ ਜੋ ਪਧਾਰ ਰਹੇ ਸੀ।

ਸੂਰਜ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਤਰੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨੀਲਮਣੀ ਤੇ ਸਤੀਸ਼ ਸੂਰੀ ਸਨ। ਇਸ਼ਾਰਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਮੋਨਾ ਮੰਤਰੀ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਮੰਤਰੀ ਜੀ ਭਾਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਨੇ।

ਮੰਤਰੀ ਜੀ ਬੜਾ ਸੰਖੇਪ ਜਿਹਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਂਦੇ ਨੇ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਸੀ ਕਿ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਦਮ ਨਾਲ ਕਦਮ ਰਲਾਅ ਕੇ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵਿਚ ਕਿਰਤੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਨੀਲਮਣੀ ਕੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨਜ਼ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਯੂਨੀਅਨ ਨੂੰ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਪਿਆ।

ਸੂਰਜ ਸੋਚਦਾ ਹੈ…ਉਸਦਾ ਦੱਸਿਆ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਸਤਰ ਨੀਲਮਣੀ ਨੇ ਅਪਣਾਅ ਲਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਪਾਰਟਨਰ ਸ਼ਿੱਪ ਸੂਰੀ ਨਾਲ ਕਰੇਗਾ। ਮੀਨਾ ਉਰਫ਼ ਮੋਨਾ ਨੇ ਸਹੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ---ਗਿਰਗਟ। ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਜ ਦੇ ਆਦਮੀ ਲਈ ਇਹੀ ਉਪਮਾ ਸਹੀ ਹੈ।

ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਹੱਸਦਾ ਹੈ ਸੂਰਜ…ਕੁਝ ਵੀ ਕਹੋ---ਸਮਾਂ ਸਾਡਾ ਹੈ। ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਭਾਵੇਂ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਆਖੀ ਜਾਣ ਕਿ ਸਮਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਯਾਦ ਆਇਆ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੱਛ, ਕੱਛ ਤੇ ਬਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ ਸੀ---ਹੁਣ ਗਿਰਗਟ ਹੀ ਸਹੀ।

ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਸੂਰਜ ; ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਉੱਪਰ।

ਮੋਨਾ ਵੀ ਮੁਸਕੁਰਾ ਰਹੀ ਸੀ ; ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਉੱਤੇ।

ਉਹ ਮੈਂ ਹੀ ਸੀ :: ਲੇਖਕਾ : ਮਰਿਦੁਲਾ ਗਰਗ ; मृदुला गर्ग

ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਉਹ ਮੈਂ ਹੀ ਸੀ :: ਲੇਖਕਾ : ਮਰਿਦੁਲਾ ਗਰਗ ; मृदुला गर्ग ; Maridula Garg
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.
----------------------------------------
ਇਹ ਕਹਾਣੀ, ਲਕੀਰ ਦੇ ਅੰਕ : 105 ; ਅਪ੍ਰੈਲ-ਜੁਲਾਈ 2008. ਵਿਚ ਛਪੀ।
----------------------------------------

ਜਦ ਵੀ ਉਮਾ ਨੂੰ ਉਹ ਔਰਤ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ, ਭੈਅ ਦੀ ਚਾਦਰ ਜਿਹੀ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਵਜੂਦ ਉੱਤੇ ਲਿਪਟ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਔਰਤ ਜਿਹੜੀ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਉਸੇ ਪਲੰਘ ਉੱਤੇ ਬੱਚਾ ਜੰਮਦੀ ਮਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਉਸਨੂੰ ਪੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਆਪਣਾ ਬਿਸਤਰਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਵੇ ਤੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਿਛਾਅ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨੁੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਏਨਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਨੀਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਉਹ ਖ਼ਾਲੀ-ਸੁੰਨੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਰਹੇਗਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਸਮਝਾਅ ਨਾ ਸਕਣ ਦਾ ਡਰ ਉਸਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਅ ਦਵੇਗਾ। ਮਾਂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਹੀ ਕਿੱਸਾ ਸੁਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਣਗੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਭੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਘਰ ਵਿਚ ਆਈ, ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸ਼ਾਖ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਬਦਲੀ ਅਚਾਨਕ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਇਸ ਕਸਬੇ ਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਆਖ਼ਰੀ ਮਹੀਨਾ ਬੜਾ ਮਾੜਾ ਲੰਘਿਆ ਉਸਦਾ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੀ ਤਾਂ ਅੱਧੇ-ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਉਠ ਬਹਿੰਦੀ। ਛਾਤੀ ਮਲ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ, ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ। ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਇਹੋ ਕਹਿੰਦੀ, ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਪਿਆ। ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ, ਸਬਰ ਕਰ, ਆਦਤ ਪੈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਜਿਹੜਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਦਾ ਸੀਮਿੰਟ ਉੱਡਦਾ ਏ ਨਾ, ਉਹੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਕਰਕੇ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ, ਫੇਰ ਆਦਤ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ। ਉਹ ਸਾਰੀ-ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਘਾਅ ਦੇਂਦੀ। ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਬਹੁਤੀ ਤੁਰੇ ਫਿਰੇ ਨਾ, ਪਤੀ ਨੇ ਨੀਂਦ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਨਵੀਂ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕੰਮ ਦਾ ਬੋਝ ਏਨਾਂ ਹੈ ਕਿ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਪੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਨੱਕ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਫੇਰ ਵੀ, ਦਿਨੇਂ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗਦੀ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਜੰਮਦੀ ਹੋਈ ਬਚੇਗੀ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਪਤੀ ਸੁਣਦਾ ਤੇ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਕਿਹੜੇ ਮਾੜੇ ਵੇਲੇ, ਇਸ ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾ ਹਸਪਤਾਲ, ਨਾ ਡਾਕਟਰ, ਪਰ ਕਰਦਾ ਕੀ ਵਿਚਾਰਾ। ਨਾ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਮਾਂ ਜਿਊਂਦੀ ਨਾ ਪਤਨੀ ਦੀ, ਛੱਡਦਾ ਵੀ ਤਾਂ ਕਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ? ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਘਬਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਹਾਸੇ ਵਿਚ ਟਾਲਦਿਆਂ-ਟਾਲਦਿਆਂ ਆਦਤ ਪੈ ਗਈ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਨੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਕੋਈ ਕਦੋਂ ਤਕ ਸੁਣੇ।

ਉਮਾ ਸੁਣਦੀ ਤੇ ਸੋਚਦੀ, ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਬਿਲਕੁਲ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ। ਪਰ ਕਹਿੰਦੀ ਨਹੀਂ। ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਹੇ ? ਮਨੀਸ਼ ਦੀ ਮਾਂ ਜਿਊਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਵੀ।

ਫੇਰ ਉਸ ਔਰਤ ਉੱਤੇ ਸਫਾਈ ਦਾ ਫਤੂਰ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਰੀ-ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਨਾ ਸੰਵੇਂ, ਨਾ ਸਾਹ ਲਵੇ, ਬਸ ਘਰ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੀ ਤੁਰੀ ਫਿਰੇ। ਕਲਾਤਮਿਕ ਰੁਚੀ ਦੀ ਸੀ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਕੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦਿਨ ਰਾਤ ਕੈਨਵਾਸ ਉੱਤੇ ਰੰਗ ਪੋਚਣ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖਪਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਘਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਫਰਸ਼ ਦੀ ਉਹ ਰਗੜਾਈ-ਧਵਾਈ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੁੱਛੋ ਨਾ। ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਮੇਜ਼ ਕੁਰਸੀਆਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਟੋਰ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ ਪਲੰਘ ਉਸਨੇ ਖ਼ੁਦ ਕੋਲ ਖਲੋ ਕੇ ਮਿਸਤਰੀ ਕੋਲੋਂ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਪਲੰਘ ਕੀ ਸੀ ਤਖ਼ਤਪੋਸ਼ ਸਮਝੋ। ਹਾਂ, ਲੱਕੜ ਵਧੀਆ ਲਵਾਈ ਤੇ ਬਣਵਾਇਆ ਵੀ ਖ਼ੂਬ ਲੰਮਾਂ-ਚੌੜਾ। ਪਰ ਥੱਲੇ ਤਾਂ ਕਿੰਨਾ ਏਂ, ਫਰਸ਼ ਤੋਂ ਕੁਲ ਛੇ ਇੰਚ ਉੱਚਾ। ਗੱਦਾ ਵੀ ਪਤਲਾ ਜਿਹਾ। ਪਤਾ ਈ ਕਿਉਂ ? ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਜਚ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਮਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਨੀਵਾਂ ਪਲੰਘ ਡਾਹ ਲਵੇਗੀ ਤਾਂ ਕਮਰਾ ਵੱਡਾ ਤੇ ਖ਼ਾਲੀ ਲੱਗੇਗਾ। ਖ਼ਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਚ ਹਵਾ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਉਹ ਸਾਹ ਲੈ ਸਕੇਗੀ। ਸਾਹ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਬਈ ਕਿਸੇ ਰਾਤ ਨੀਂਦ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਉਮੀਦ ਕਦ ਪੂਰੀ ਹੋਈ। ਸੀਮਿੰਟ ਦੇ ਕਣ ਓਵੇਂ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨੂੰ ਭਰੀ-ਭਾਰੀ ਰੱਖਦੇ, ਉਸਦੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚੈਲੰਜ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਉਹ ਛਾਤੀ ਮਲਦੀ ਰਾਤ ਭਰ ਇਧਰ ਉਧਰ ਤੁਰੀ ਫਿਰਦੀ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਉਸਦਾ ਅਣਜੰਮਿਆਂ ਬੱਚਾ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਅਟਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਜਿਊਂਦਾ ਨਹੀ, ਮਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਪਿਆ ਫੋੜੇ ਵਾਂਗ ਗਲ-ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਨੀਂਦ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬੁਰੇ-ਬੁਰੇ ਸੁਪਨੇ ਆਉਂਦੇ---ਪਰ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਨਾ ਹਸਪਤਾਲ ਸੀ, ਨਾ ਐਕਸਰੇ ਮਸ਼ੀਨ, ਨਾ ਡਾਕਟਰ। ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ---ਉਸ ਛਿਣ ਦਾ, ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਵਿਚ ਦਰਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ ਤੇ ਬੱਚਾ ਖ਼ੁਦ-ਬ-ਖ਼ੁਦ ਜਨਮ ਲੈ ਲਵੇ। ਦਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਨਾੜੂ ਕੱਟਣਾ ਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨੁਹਾਉਣਾ ਹੀ ਸੀ ਸਿਰਫ। ਕੁਦਰਤ ਸਾਥ ਨਾ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਮੌਤ ਨਾਲ ਕੌਣ ਲੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦਾਈ ਜੋ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਕੀਤਾ। ਉਸ ਔਰਤ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਖ਼ਰਾਬ ਸੀ। ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਿਰ ਮਾਂ ਦੇ ਜਿਸਮ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਬਾਹਰ ਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਪਿੱਛੋਂ ਸੁਣਿਆ, ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਉਸਦੇ ਸਿਆਣੂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਫਾਰਸੈਪਸ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਵਰਤਨਾ ਜਾਣਦਾ ਏ ਫਾਰਸੈਪਸ ? ਮਰ ਗਈ ਬੱਚੇ ਸਮੇਤ ਇਸੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ, ਇਸੇ ਵੱਡੇ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਲੇਟੀ ਹੋਈ ਏਂ। ਬਦਕਿਸਮਤ ਸੀ ਵਿਚਾਰੀ।

ਬਦਕਿਸਤਮ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਔਰਤ---ਉਮਾ ਸੋਚਦੀ। ਇਹ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮੇਰੀ ਜਾਂ ਹਰੇਕ ਔਰਤ ਦੀ, ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਵਰਗ ਤੇ ਸਥਾਨ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜ ਕੇ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ? ਜਦ ਉਹ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਲੇਜ ਵਿਚ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਹੈਡ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਵਿਆਹ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਜਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਸਥਾਨਮੂਲਕ-ਤੁਸ਼ਟੀਗੁਣ, ਯਾਨੀ ਪਲੇਸ ਯੁਟਿਲਿਟੀ। ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਹੱਸ ਪਏ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਅਨੰਤ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵਰਗ ਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਔਰਤ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕਿਤੋਂ ਉਖਾੜ ਕੇ ਕਿਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਧਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿ ਉਹ ਜੜ੍ਹਾਂ ਜਮਾਅ ਹੀ ਲਵੇਗੀ। ਇੰਜ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਿਕਰ, ਕਰੀਰ, ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਰ ਕਸੂਰ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ ? ਖ਼ੁਦ ਔਰਤ ਦਾ ਨਾ। ਪਰਜੀਵੀ ਵਾਂਗ ਉਡੀਕ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਸੁਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਜੜਾਂ ਵਾਲਾ ਬਿਰਖ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜਿਊਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਜੜਹੀਣ ਕਿਉਂ ਸਮਝਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ।

ਨਹੀਂ, ਇਸ ਸਭ ਮਾਂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਜਵਾਬ ਹੁੰਦਾ, ਤੇਰੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨੂੰ ਸ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨੂੰ ; ਉਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਮਨੀਸ਼ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਣਬੁੱਝ, ਉਕਤਾਈਆਂ, ਸੱਖਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਜਿਹੜੀ ਸਮਝ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਉਪਜਦੀ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਬੁਰਾ ਕੀ ਮੰਨਣਾ, ਗਰਭਵਤੀ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਤਾਂ ਊਲ-ਜਲੂਲ ਸੋਚਦੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਕਹਿੰਦੀ ਕੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਲੰਮਾਂ ਸੋਚਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਹ। ਉਂਜ ਹੀ ਟੋਟਾ-ਟੋਟਾ ਤਰਕ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਉਠਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਕੈਂਕਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਹਿਸ਼ਤ ਮਨ ਵਿਚ ਰੜਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਫੇਰ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਇਕ ਛਿਣ ਅਜਿਹਾ ਆਉਂਦਾ, ਜਦ ਇਕ ਅਸੀਮ ਆਂਤੰਕ ਉਸਦੇ ਪੂਰੇ ਵਜੂਦ ਉੱਤੇ ਭਾਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

ਅਣਚਾਹਿਆਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਉਹੀ ਕਹਾਣੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁਣਨੀ ਪੈਂਦੀ। ਮਾਂ ਜੀ ਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਔਰਤ ਆ ਕੇ ਸੁਣਾ ਜਾਂਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣ-ਸੁਣ ਕੇ ਰਟੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੁਨੀਸ਼ ਦੀ ਨਵੀਂ-ਨਵੀਂ ਬਦਲੀ ਇਸ ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਤੇ ਬਾਊਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਸਭ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਉੱਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਈ ਔਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਸੁਣਾਅ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਉਹ।
***

ਔਰਤ ਮਰ ਗਈ ਤਾਂ ਪਤੀ ਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਟਿਕਿਆ ਤੇ ਮੈਨੇਜ਼ਰ ਨੂੰ ਦਰਖ਼ਵਾਸਤ ਦੇ ਦਿਤੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਘਰ ਬਦਲ ਦਿਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਘਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਜ਼ਰਾ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਜਿਹੜਾ ਘਰ ਹੈ, ਉਹ ਅਲਾਟ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸਨੂੰ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇੱਥੇ ਹੈ ਨਹੀਂ। ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਦਿੱਲੀ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਦਮੀ ਇਕੱਲਾ ਕਦ ਤੀਕ ਰਹੇ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬੀਤ ਚੱਲੇ। ਚੰਗਾ ਹੋਇਆ ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿੱਬੜ ਗਿਆ, ਵਰਨਾ ਕੌਣ ਪਾਲਦਾ ਵਿਚਾਰੇ ਨੂੰ। ਆਦਮੀ ਦਾ ਤਾਂ ਦਿਲ ਅਜਿਹਾ ਟੁੱਟਿਆ ਕਿ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਇਹ ਪਲੰਘ ਇੱਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ, ਮੈਥੋਂ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਉਸਦੀਆਂ ਦਹਿਸ਼ਤਨਾਕ ਚੀਖ਼ਾਂ ਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਬੇਆਵਾਜ਼ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ ਇਹ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾਏਗਾ। ਬੜੀਆਂ ਸੱਧਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ ਬਦਕਿਸਮਤ ਨੇ।

ਦਾਈ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਮੁੱਕ ਗਏ, ਉਹ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਵੜਿਆ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਤਰ ਹੋਇਆ ਪਲੰਘ ਦਿਸਿਆ। ਫੇਰ ਪਲੰਘ ਉੱਤੇ ਪਈ ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼। ਉਹ ਚੀਕ ਮਾਰ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਵੀ ਡਰ ਕੇ ਥਾਵੇਂ ਗੱਡੇ ਗਏ ਸਨ। ਔਰਤ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਅਜਿਹਾ ਖ਼ੌਫ਼ ਤੇ ਦਰਦ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਈ। ਸੁਣਿਆਂ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਡੂੰਮ ਨੇ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਉਸਦੀਆਂ। ਬੱਚਾ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਸੜਿਆ। ਅਟਕਿਆ ਜੋ ਹੋਇਆ ਸੀ ਵਿਚਕਾਰ। ਨਾ ਪੂਰਾ ਬਾਹਰ, ਨਾ ਪੂਰਾ ਅੰਦਰ। ਕੋਈ ਲੇਡੀ ਡਾਕਟਰ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਦੇਖ ਲੈਂਦੀ, ਮਰਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਊਂਦਾ। ਪਰ…ਦੇਖ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਕੀ ? ਜਿਊਂਦਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਪਾਲਦਾ ਕੌਣ ? ਤੂੰ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਕਿੰਨੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ ਸੀ ਉਸਨੇ। ਉਸ ਘਰ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਨੇ, ਦੇਖ ਆਵੀਂ ਕਿਸੇ ਦਿਨ। ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲਾਹ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸਦਾ ਪਤੀ। ਬਸ, ਇਕ ਇਹ ਪਲੰਘ ਛੱਡ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਂਜ ਧੋ-ਪੂੰਝ ਕੇ ਸਾਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਇਕ ਗੁਆਂਢੀ ਨੇ, ਪਟਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਡੱਬਾ ਲਿਆ ਕੇ ਪਾਲਿਸ਼ ਵੀ ਫੇਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਬਿਸਤਰਾ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਮੈਨੇਜ਼ਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਸਟੋਰ ਵਿਚ ਪਲੰਘ ਵੈਸੇ ਹੀ ਘੱਟ ਨੇ, ਕੁਝ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਗਏ, ਕੁਝ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਵਧ ਗਈ। ਜਿਹੜਾ ਅਗਲਾ ਅਫ਼ਸਰ ਇਸ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। ਪਲੰਘ ਹੈ ਵਧੀਆਂ, ਕਿਉਂ ?

ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਦੇ ਸੁਣਦੇ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ, ਸਾਹ ਘੁਟਣ ਲੱਗਦਾ, ਢਿੱਡ 'ਚ ਹੌਲ ਦਾ ਗੋਲਾ ਉੱਠ ਪੈਂਦਾ, ਸਿਰ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗਦਾ ਤੇ ਵੱਤ ਲੈਂਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਉਸੇ ਪਲੰਘ ਉੱਤੇ ਨਿਢਾਲ ਜਿਹੀ ਹੋ ਕੇ ਲੇਟ ਜਾਂਦੀ। ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਤੀਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਕੰਨ ਕੋਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਘੁਸਰ-ਮੁਸਰ ਕਰਦੀ---"ਬੱਚਾ ਏਥੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇਵੀਂ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਦਾਈ ਦਸ ਬੱਚੇ ਜਮਾਉਂਦੀ ਏ ਤਾਂ ਸੱਤ ਮਾਵਾਂ ਮਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ ਸ਼ਹਿਰ ਈ ਹੋਏ, ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਦਿੱਲੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ?" ਕਲਰਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੀ---"ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਘਰ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਲਿਆ ਜੀ, ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਖਾਲੀ ਪਿਆ ਸੀ, ਕੋਈ ਇਸ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਔਰਤ ਦਾ ਭੂਤ…ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਗਰਭਵਤੀ ਵੀ ਓ। ਬੱਚਾ ਜੰਮਣ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ? ਤੁਹਾਡੀ ਸੱਸ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ ਕਿ ?" ਕੋਈ ਕੋਈ ਔਰਤ ਤਾਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖ ਵੀ ਦਿੰਦੀ। ਤੇ ਉਹ ਲੰਮਾਂ ਸਾਹ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ---"ਇਸ ਦੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ! ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਹਲ ਮਿਲੇ ਫੇਰ ਈ ਨਾ !"

ਉਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਭੈਣਾ ਸੰਵੇਦਨਹੀਣ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਗਰੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਇਸ ਧੁਰ ਕਸਬੇ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਪਿੰਡ-ਕਸਬੇ ਵੀ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਡਾਕਟਰ ਨਹੀਂ, ਇਲਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ਼ ਐਸਪਰੀਨ ਦੀ ਗੋਲੀ ਜਾਂ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਕਾੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵੀ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਇਹਨਾਂ ਕਸਬਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿਊਂਦੇ-ਮਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਹ ਕੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ? ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਔਰਤ ਦਾ ਮਰਨਾ ਬਾਜ਼ਾਰੂ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਸਟੰਟ ਹੈ ਜਾਂ ਸਸਤੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਗੱਪ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਸਬਾ ਹੁੰਦਾ ਕੀ ਹੈ ? ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜੈਪੁਰ ਜਾਂ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ, ਜਿੱਥੇ ਹਸਪਤਾਲ ਘੱਟ ਅਧੁਨਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਡਾਕਟਰ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਕਾਬਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੁੰਦੇ ਜ਼ਰੂਰ ਹਨ। ਘਰ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਦਾਈ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਕ ਪਤੀਲਾ ਉੱਬਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਰੋਸੇ, ਬੱਚੇ ਨਾਨੀ-ਦਾਦੀ ਨੇ ਜੰਮੇ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਅਧੁਨਿਕ ਭੈਣਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਸੰਵੇਦਨਹੀਣ ਨਹੀਂ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਨ---ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ। ਉਹੀ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸਥਾਨਮੂਲਕ ਤੁਸ਼ਟੀਗੁਣ ! ਵਰਗ ਤੇ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾ ਪੂਰਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਪਾੜਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਇਸ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਸਬੇ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣਨ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਜਦ ਉਸਦੇ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਚਾਨਕ ਮਨੀਸ਼ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਇੱਥੇ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸੁਝਾਅ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਮਾ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਲਵੇ। ਸੁਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ ਉਹ ਲੋਕ। ਦੋਵਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਭੈਣਾ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦੰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਅਸਤ ਸਾਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਿਚ ਅੜਚਨ ਉਦੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਸੀ,ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਫਸਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਕਾਲੇਜ ਪਿੱਛੋਂ ਪਿਕਚਰ, ਪਾਰਟੀ, ਨਾਟਕ, ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਿਨ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਅਭਿੰਨ ਅੰਗ ਸਨ। ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਚੈਂ-ਚੈਂ ਲਈ ਉਸ ਵਿਚ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਬੱਚਾ ਜੰਮਣ ਜਾਂ ਪਾਲਨ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੱਥ ਵੰਡਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ, ਬੱਚਾ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਨਰਸਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਬੇਫਿਕਰੀ ਤੇ ਸੈਰ ਤਫਰੀਹ ਵਿਚ ਕੁਝ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਘਨ ਤਾਂ ਪੈ ਜੀ ਜਾਂਦਾ ਨਾ। ਮਾਹੌਲ ਵੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਬੱਚਾ ਟਾਂ-ਟਾਂ ਕਰਕੇ ਨੀਂਦ ਖਰਾਬ ਕਰਦਾ ਤੇ ਦਿਨੇ ਮੌਜ-ਮਸਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਮਨ ਵਿਚ ਚੁਭਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਉਮਾ ਘਰੇ ਇਕੱਲੀ ਹੈ। ਵਧੇ ਢਿੱਡ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਭੈਣਾ ਦੀ ਸੋਫਿਸਟਿਕੇਟੇਡ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਰਾਸ ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਉਸਦਾ ਇਕੱਲੇ ਘਰ ਪਏ ਰਹਿਣਾ ਇਨਸਾਫ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਾ ਲੱਗਦੀ। ਵਾਧੂ ਦੇ ਧਰਮ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪਵੇ ਹੀ ਕਿਉਂ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨਗਰੀ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ ਉਸਦੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸੀ। ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਾਹੌਲ ਨਾਲ ਸੀ। ਉਮਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੀ ! ਸ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਵੀ ਕਦ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਕਸਬੇ ਵੀ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਡਾਕਟਰ, ਹਸਪਤਾਲ, ਇਲਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਆਕਸੀਜਨ ਤਾਂ ਦੂਰ, ਮਾਮੂਲੀ ਦਵਾਈਆਂ ਤੇ ਇੰਜਕਸ਼ਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਕ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਚਕਿਤਸਾ ਕੇਂਦਰ, ਇਕ ਕੰਪਾਊਂਡਰ, ਇਕ ਦਾਈ, ਐਸਪਰੀਨ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਤੇ ਉਬਲਿਆ ਗਰਮ ਪਾਣੀ। ਜਾਣਦੀ ਤਾਂ ਅਣਜਾਣ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਂਗ, ਗਰਭ ਧਾਰ, ਇਸ ਕਸਬੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ? ਪਰ…ਜਾਂਦੀ ਕਿੱਥੇ ?

ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਮਿਲਣ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਵੀ ਸੀ---"ਇਹ ਕੈਸੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਘਰ ਨੇ, ਫਰਨੀਚਰ ਹੈ ਪਰ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਂ ਡਾਕਟਰ ਨਹੀਂ ?"

ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ ਸੀ---"ਹੈ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ। ਮੁੱਢਲੀ ਚਕਿਸਤਸਾ ਲਈ ਛੋਟਾ ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਇਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਫਿਜਿਸ਼ੀਅਨ ਵੀ ਹੈ। ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੰਪਨੀ ਆਪਣੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਲਈ ਪਟਨੇ ਭੇਜ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਬਸ ਲੇਡੀ ਡਾਕਟਰ ਨਹੀਂ। ਤੋ ਭਾਈ, ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਦਾਈਆਂ ਈ ਜਮਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਹਾਂ, ਜੱਚਾ-ਬੱਚਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰ ਕਾਫੀ ਵੱਧ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਤਾਂ ਇਹੋ ਹਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ। ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ, ਪੇਕੇ ਜਾਂ ਸਹੁਰੇ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਤੇਰੀ ਤੂੰ ਜਾਣੇ, ਸਾਡੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਤਾਂ ਪੇਕੇ ਜਾਣਾ ਹੀ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ। ਇਕ ਅੱਧੀ ਕੋਈ ਸਹੁਰੇ ਵੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੇਡੀ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਲੋੜ ਕਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਪਰ ਹੁਣ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਚੱਲੇ ਨੇ। ਨਵੀਂ ਹਵਾ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ-ਬਹੂਆਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਇੱਥੇ ਹਸਪਤਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਇਲਾਜ਼ ਦਾ ਵਾਜਿਬ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਹੋਵੇ, ਲੇਡੀ ਡਾਕਟਰ ਤਕ ਬਹਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਯੋਜਨਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਦੋ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤਕ ਵੱਡਾ ਹਸਪਤਾਲ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ ਇੱਥੇ ਵੀ।

ਪਰ ਉਮਾ ਦਾ ਬੱਚਾ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਦੋ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕੀ, ਕੁਦਰਤ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਘੰਟਾ, ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਵੀ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਤਦੇ ਨਾ, ਏਨਾ ਆਸਾਨ ਹੈ ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇ ਏਨਾ ਹੀ ਔਖਾ। ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ---ਉਸਦਾ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪਟਨੇ ਚਲੀ ਜਾਵੇ, ਦਸ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਰਹੇ ਤੇ ਦਰਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ 'ਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਔਰਤ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ। ਪਰ ਕਿੰਜ ? ਪੈਸੇ ਕਿੱਥੇ ਸਨ ਉਸ ਕੋਲ ? ਜੋ ਕਮਾਇਆ, ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਖਰਚ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਉਦੋਂ ਆਰਥਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ---ਖਾਓ, ਪੀਓ, ਐਸ਼ ਕਰੋ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਸ਼ੈ ਸੀ। ਜੋ ਬਚਾਇਆ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਦੀ ਵਿਚ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਫੇਰ ਵੀ ਬਚਿਆ, ਸ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੌਜ ਮਸਤੀਆਂ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੀਸ਼ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਮਨੀਸ਼ ਕੋਲ ਏਨਾ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਹਫਤੇ ਦੋ ਹਫਤੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸਸਤੇ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਠਹਿਰਾਅ ਸਕੇ। ਫੇਰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਕੀ ਸੀ ? ਬੱਚਾ ਕਿਸ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ! ਪਿੰਡਾਂ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ ਮਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਇੰਜ ਸਰਾਪ ਨਾ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ। ਰਹਿਣ ਦੇ। ਮੈਂ ਜੱਚਾ-ਬੱਚਾ ਦੀ ਮਿਰਤੂ ਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਕੋਈ ਇਕ ਔਰਤ ਇਸ ਘਰ ਵਿਚ ਬੱਚਾ ਜੰਮਦੀ ਮਰ ਗਈ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਮਰਨਗੀਆਂ। ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਗੱਲ 'ਚੋਂ ਗੱਲ ਕੱਢਣ ਦਾ ਚਸਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਏਨੀ ਵਿਹਲ ਕਿੱਥੇ ? ਹੁਣੇ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਨਵਾਂ ਕੰਮ ਸਮਝਣ, ਨਿਬੇੜਨ ਪਿੱਛੋਂ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਲੇਟਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਬਦਨ ਚਸ ਚਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦਾ ਭੂਤ ਸਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਧੀਆ, ਚੌੜਾ, ਆਰਾਮਦਾਈ ਪਲੰਘ ਹੈ। ਚਸਕਦੇ ਬਦਨ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੰਵਾਂ ਨਾ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕੰਮ ਕਿੰਜ ਕਰਾਂ ?
***

ਹਰ ਆਦਮੀ---ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਵਰਗ-ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸੀ। ਬੱਚਾ ਉਮਾ ਨੇ ਜੰਮਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਸਬੇ ਦੇ ਇਸ ਘਰ ਦੇ ਉਸੇ ਪਲੰਘ ਉਪਰ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹ ਔਰਤ ਮਰੀ ਸੀ, ਮਨੀਸ਼ ਨੇ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਉਮਾ ਦੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਤੇ ਭੈਣਾ ਨੇ। ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਦਾਇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਨ। ਉਹ ਔਰਤ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਉਮਾ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

ਉਸਨੂੰ ਹਲਕਾ ਹਲਕਾ ਬੁਖ਼ਾਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਹਿ ਰਹਿ ਢਿੱਡ ਤੇ ਪਿੱਠ ਵਿਚ ਦਰਦ ਦੇ ਗੋਲੇ ਉਠਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਦਿਨ ਤਾਂ ਫੇਰ ਵੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਤਾਂ ਘੰਟੇ ਕੁ ਬਾਅਦ ਉਠ ਬੈਠਦੀ। ਨੱਕ ਮੂੰਹ ਦੋਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ, ਪਰ ਸਾਹ ਨਾ ਆਉਂਦਾ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਏਨਾ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਮਨੀਸ਼ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਜਗਾਅ ਦੇਂਦੀ। ਕਹਿੰਦੀ---"ਦਮ ਘੁਟ ਰਿਹੈ, ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ।"

"ਬੇਵਕੂਫ਼ਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਕਰ," ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, "ਹਵਾ ਵਿਚ ਸੀਮਿੰਟ ਦੇ ਕਣ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਆਦਤ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈ ਗਈ, ਤੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪਏਗੀ ? ਸਾਹ ਘੁਟ ਕੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਰਿਆ ਅੱਜ ਤੀਕ। ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਏਗੀ। ਆਦਮੀ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਬੈਠਾ ਬੈਠਾ ਵੀ ਸੌਂ ਸਕਦਾ ਏ। ਹੋਰ ਚਾਰਾ ਵੀ ਕੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਹੀ ਦੱਸ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਚਲੀ ਜਾ ਪਰ ਤੂੰ…"

ਉਹ ਨਿਰਉਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਪਾਸਾ ਪਰਤ ਕੇ ਪਲੰਘ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਸਰਕ ਜਾਂਦੀ। ਖ਼ੂਬ ਚੌੜਾ ਪਲੰਘ ਸੀ, ਚਾਰ ਤਾਬੂਤਾਂ ਜਿੱਡਾ। ਮਨੀਸ਼ ਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਔਰਤ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਆ ਲੇਟਦੀ। ਉਸੇ ਦਾ ਸੀ ਨਾ ਪਲੰਘ, ਰੀਝ ਨਾਲ ਬਣਵਾਇਆ ਹੋਇਆ। ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਟਾਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦੀ ਆਸ ਵਿਚ ਉਹ ਉਮਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਲੇਟੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਸਾਹ ਨਾ ਉਸਨੂੰ ਆਉਂਦਾ, ਨਾ ਉਮਾ ਨੂੰ। ਉਮਾ ਪੂਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਹਲ, ਹੇਠਾਂ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਜੜੀਆਂ, ਭੈਅ ਵੱਸ ਅੱਡੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤਾਂ ਖੋਹ ਲਈ ਸੀ, ਪਰ ਪੀੜਾਂ ਵਿਨ੍ਹਿਆਂ ਖ਼ੌਫ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖੋਹ ਸਕੀ। ਖ਼ੌਫ਼ ਤੇ ਪੀੜ ਦਾ ਇਹ ਕੈਸਾ ਆਲਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਰ ਕੇ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਮਾ ਹੋਰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਤੱਕਦੀ। ਉਹ ਔਰਤ ਮਿੰਨ੍ਹਾਂ-ਮਿੰਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਲੱਗਦੀ ਪਰ ਅੱਖ ਦਾ ਆਂਤੰਕ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਮਾ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਉਹ ਉਸਦਾ ਅਣਜੰਮਿਆਂ ਬੱਚਾ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿਚੋਂ ਜਨਮ ਲਵੇਗਾ। ਉਸੇ ਘਰ ਵਿਚ, ਉਸੇ ਪਲੰਘ ਉਪਰ। ਉਸਦਾ ਗੱਚ ਭਰ ਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਦੇਣ ਲੱਗਦੀ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਉਸਦਾ ਬੱਚਾ ਜਿਊਂਦਾ ਜਨਮ ਲਵੇਗਾ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸਾਂਭ ਸਾਂਭ ਰੱਖੇਗੀ, ਉਸਦੀ ਇਮਾਨਤ ਵਾਂਗ। ਔਰਤ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਂਦੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਹੋਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਤਰਾਸ ਹੋਰ ਗਾੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਉਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ, ਜਿਸਨੇ ਕਦੀ ਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਖ਼ੌਫ਼ ਉਸਦੀ ਰੂਹ ਵਿਚ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੌਲ ਦਾ ਬੀਲਾ ਜਿਹਾ ਉਠਦਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਪੂਰੇ ਵਜੂਦ ਉਪਰ ਤਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਸ ਔਰਤ ਨਾਲ ਇਕੋ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਬਿਤਾਈਆਂ। ਫੇਰ ਸਹਿਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਮਨੀਸ਼ ਕੋਲ ਛੱਡ, ਭਟਕਦੀ ਰੂਹ ਵਾਂਗ ਘਰ ਵਿਚ ਭੌਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਮਨੀਸ਼ ਉਸ ਔਰਤ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਮਾ ਇਸ ਕਮਰੇ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਭਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਲਈ ਖੱਡਾਂ-ਖੂੰਜਿਆਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕਰਦੀ ਫਿਰਦੀ।

ਇਕ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਕਿ ਸਫਾਈ ਸਜਾਵਟ ਦਾ ਫਤੂਰ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਛੋਟੇ ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕੁਦਰਤੀ ਖਜਾਨਾ ਕਾਫੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਬਿਤਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਂਤ ਭਾਂਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਤੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਫਲੀਆਂ, ਵੇਲਾਂ, ਬਾਂਸ, ਜੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲ-ਪੱਤੀਆਂ ਲੱਭ ਲੱਭ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦੀ ਤੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ। ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਗੁਲਦਸਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸਜਾਉਂਦੀ, ਕੁਝ ਦੇ ਕੋਲਾਜ ਬਣਾ ਦੇਂਦੀ। ਫਰਸ਼ ਤੇ ਕੰਧਾਂ ਤੋਂ ਸੀਮਿੰਟ ਦੀ ਪਰਤ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਸਾਫ ਕਰਦੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝਾੜਦੀ, ਪੂੰਝਦੀ, ਚਮਕਾਉਂਦੀ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਜਾਉਂਦੀ। ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਮੁੱਚਰਾਂ ਉਪਰ ਰੱਖੇ ਗੁਲਦਸਤਿਆਂ, ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਖੇੜੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਕੋਲਾਜ। ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਕੋਲਾਜਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੌਣ ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਕੱਜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੱਸਦੇ-ਕਿਲਕਾਰੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਕੱਟ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਝਿਲਮਲਾਉਂਦੇ ਸੂਰਜਮੁਖੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਿੰਬ ਰੰਗ ਕੇ, ਕੋਲਾਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ ਘਰ ਨੂੰ ਏਨੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਜੀਵੰਤ ਹਾਸੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਵੇ ਕਿ ਮੌਤ ਆਪਣਾ ਦੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਰਸਤਾ ਭੁੱਲ ਜਾਵੇ।

ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਰਾਤ ਤਨ ਦਾ ਤਾਪ ਵਧ ਜਾਂਦਾ। ਥਰਥਰ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਤੇਜ਼ ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਕਿ ਐਸਪਰੀਨ ਦੀ ਗੋਲ ਖਾਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਕਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਥੱਕੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਾਪ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਉੱਥੇ ਉਸੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਧੋਤੇ-ਪੋਚੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਢੈਅ ਢੇਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਨੀਂਮ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਨੀਂਦ ਦਾ ਕੰਮ ਦੇਂਦੀ। ਮਾਂ ਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਸ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਠ ਕੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਿਛਾਏ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਲਿਟਾਅ ਦੇਂਦੀ। ਉਮਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ। ਜਦ ਦਾ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਮਾਂ ਜੀ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੌਂਦੇ ਨੇ---ਆਪਣਾ ਬਿਸਤਰਾ ਵਿਛਾ ਕੇ। ਮਨੀਸ਼ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਸਰਣ ਤੋਂ ਚਿੜ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਂ ਜੀ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ, ਕਿੰਜ ਪਤੀ ਦੇ ਮਰਨ 'ਤੇ ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੁੰਜੇ ਲਾਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਉਤਰ ਆਈ। ਦੁਬਾਰਾ ਪਲੰਘ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚੜ੍ਹੀ। ਮਨੀਸ਼ ਦੇ ਕਹਿਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਸੌਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ।

ਉਮਾ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਤੇਲ ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇਂਦੇ---"ਐਂ ਘਬਰਾਅ ਨਾ, ਭਗਵਾਨ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖ। ਮੈਂ ਦਸ ਬੱਚੇ ਜੰਮੇ ਐਂ, ਜਿਊਂਦੇ ਰਹੇ ਕੁਲ ਚਾਰ। ਤਿੰਨ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਇਹ ਮੁੰਡਾ। ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ। ਹਿੰਮਤ ਰੱਖ। ਭਗਵਾਨ ਜੋ ਕਰੇਗਾ ਚੰਗਾ ਹੀ ਕਰੇਗਾ।"

ਉਮਾ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਜਵਾਬ ਦੇ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਜੋਗੀ ਵੀ ਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਕਿ ਦਸ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਲ ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਰੱਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕੀ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ ? ਉਹ ਔਰਤ ਆ ਕੇ ਉਸਦੀ ਪੁਆਂਦੀ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦਹਿਸ਼ਤ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਡਰਦੀ ਤੇ ਕੰਬਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਮਾਂ ਜੀ ਤੇ ਮਨੀਸ਼ ਉਸਨੂੰ ਆਮ ਬਿਮਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਫਿਜਿਸ਼ੀਅਨ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਬਾਰੇ ਇਸ, ਉਸ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਦੇ---ਏਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਦਿਖਾਉਣਾ ਠੀਕ ਰਹੇਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ? ਕਿਸੇ ਫੈਸਲੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁਖ਼ਾਰ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਦਿਨ ਦਾ, ਜਦ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਗੁਰੂਭਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਵੇਗੀ।

ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਉਸਨੇ ਘਰ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਇਆ, ਸੰਵਾਰਿਆ, ਸੁੰਦਰ ਸਿਹਤਵਰਧਕ ਬਣਾਇਆ। ਫੇਰ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ, ਰਾਤ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਹਿਰ, ਜਦੋਂ ਘਰੇ ਘੁਸ ਆਏ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਹਾਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਅਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਉਹ ; ਉਹ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਫੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਢੇਰ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਲੱਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਫੈਲਣ ਲੱਗਾ। ਕੋਈ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੀਕਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਔਰਤ ਸੀ।

ਮਾਂ ਜੀ ਦੌੜੇ ਆਏ ਤੇ ਚੀਕਣ-ਕੂਕਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਬਰਸਾਤੀ ਰਾਤ ਦੇ ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਪਹਿਰ ਵਿਚ ਮਨੀਸ਼ ਦੌੜ ਕੇ ਜਾਵੇ ਤੇ ਦਾਈ ਨੂੰ ਬੁਲਾਅ ਲਿਆਵੇ। ਉਮਾ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਪਲੰਘ ਉੱਤੇ ਲਿਟਾਉਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕੁਰਲਾਹਟ ਪਾ ਦਿੱਤਾ---"ਦੂਜਾ ਪਲੰਘ ਲਿਆਓ। ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਲਿਆਓ, ਦੂਜਾ ਲਿਆਓ। ਇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ 'ਤੇ ਨਹੀਂ।"

ਉਹ ਸਾਫ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ ਉਸ ਪਲੰਘ ਉੱਤੇ ਉਹ ਔਰਤ ਲੇਟੀ ਹੋਈ ਸੀ।

"ਪਾਗਲ ਹੋਈ ਏਂ," ਮਨੀਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੂਜਾ ਪਲੰਘ ਕਿੱਥੋਂ ਆਊ ?"

ਮਾਂ ਜੀ ਏਨੇ ਘਬਰਾ ਗਏ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢ ਬੈਠੇ---"ਨਾਮੁਰਾਦਾ, ਬੱਚਾ ਜੰਮਦੀ ਔਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀਦੀ ਐ। ਕਿਤੋਂ ਇਕ ਮੰਜਾ ਲੈ ਆ, ਮੰਗ ਕੇ, ਚੁਰਾਅ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਆ।"

ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਵੀ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ ਸੀ।

ਮਨੀਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ, ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਿਹੜਾ ਅੰਬਾਂ ਦਾ ਬਗ਼ੀਚਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕ ਤਖ਼ਤਪੋਸ਼ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਚੌਕੀਦਾਰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਖ਼ੈਨੀ ਫੱਕਦੇ ਤੇ ਤਾਸ਼ ਕੁੱਟਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਮੀਂਹ ਵਿਚ ਉਹ ਖਾਲੀ ਪਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਜਾ ਕੇ ਉਹੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆਇਆ।

ਤਖ਼ਤਪੋਸ਼ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੰਬ ਦਾ ਬੂਰ ਗਲ-ਸੜ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚਿਪਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਮਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲੇਟੀ ਤਾਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਲਿਜਲਿਜਾਹਟ ਜ਼ਰੂਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ, ਫੇਰ ਪਿੰਡੇ 'ਚੋਂ ਪਰਲ ਪਰਲ ਵਗ ਰਹੇ ਪਸੀਨੇ ਨੇ ਉਸ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਕੀ ਬਚਿਆ ਦਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਉਠਦੀਆਂ-ਬੈਠਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਰ ਜਵਾਰ ਪਿੱਛੋਂ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਤੁਰਨ, ਕੱਟਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ। ਰਹਿ-ਰਹਿ ਕੇ ਦਰਦ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਤਰ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਚੜ੍ਹਨ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟ ਦਾ ਵਕਫ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਰਹੀ, ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਕੀੜੀਆਂ ਦੇ ਤੁਰਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਉਹ ਔਰਤ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਖਿਸਕਾਅ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪਲੰਗ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਆ ਪਈ ਸੀ। ਇਹ ਉਸਦੀਆਂ ਠੰਡੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਛੂਹ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਪਲੋਸਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਿੰਡੇ ਉੱਤੇ ਰੀਂਘਦੀ ਤੇ ਡੰਗ ਮਾਰਦੀ ਪਈ ਸੀ। ਡਰ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਚੀਕ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਦਰਦ ਨੇ ਚੀਕ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਲਿਆ ਤੇ ਲਿਜਲਿਜੇ ਚੁੱਭਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਪੰਜ ਪੰਜ ਮਿੰਟਾਂ ਬਾਅਦ ਉਠਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਦਰਦ ਵਧਦਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਤਕ ਦਾਈ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੀ, ਦਰਦ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਛੁਡਾਉਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਿਰਅਰਥ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ ਉਮਾ ਨੇ ਉਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡੇ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਰੀਂਘ ਰਿਹੈ, ਲੜੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ।"

ਦਾਈ ਹੱਸ ਪਈ। ਬੋਲੀ, "ਇਹ ਸੜਿਆ ਤਖ਼ਤਪੋਸ਼ ਕਿੱਥੋ ਚੁੱਕ ਲਿਆਏ, ਕੀੜੀਆਂ ਈ ਕੀੜੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਪਈਐਂ ਸੜੀ ਲੱਕੜ 'ਚ। ਉਹ ਵਧੀਆ ਪਲੰਘ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਦੀ ਜੱਚਗੀ ਕਰਵਾਈ ਸੀ ?"

"ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਹੀਂ," ਉਮਾ ਚੀਕ ਪਈ---"ਉਸ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਬੱਚਾ ਜਿਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਜੰਮ ਸਕਾਂਗੀ।"

ਦਾਈ ਨੇ ਮੋਢੇ ਛੰਡੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਜਕੜ ਕੇ, ਬੱਚਾ ਜੰਮਣ ਲਈ, ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉਕਸਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਦਰਦ ਪੂਰੀ ਉਠਾਣ 'ਤੇ ਸਨ। ਉਮਾ ਉਸ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੇ ਕੋਲੋਂ ਉਠ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਭੀੜੇ ਤਖ਼ਤਪੋਸ਼ ਉਪਰ ਫੈਲ ਕੇ ਲੇਟ ਸਕੇ ਤੇ ਜਿਊਂਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਸਕੇ। ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਬੜਬੜਾ ਰਹੀ ਸੀ---"ਇਸ ਵਾਰੀ ਤੇਰਾ ਬੱਚਾ ਜ਼ਰੂਰ ਜਿਊਂਦਾ ਰਹੇਗਾ, ਤੂੰ ਦੇਖ ਲਵੀ, ਜ਼ਰੂਰ ਰਹੇਗਾ। ਇਸ ਖ਼ੌਫ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦੇਅ, ਮੇਰੇ ਮਾੜੇ ਪਲੰਘ ਤੋਂ ਉਠ ਜਾਅ। ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਛੱਡ ਦੇ। ਮੈਂ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਤਾਕਤ ਲੱਗੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਜਨਮ ਦਿਆਂਗੀ।"
***

ਉਮਾ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ, ਦੰਦ ਕੱਸੇ, ਦਾਈ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਉਪਰ ਨਹੂੰ ਗੱਡੇ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਉਸ ਔਰਤ ਨੇ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਏਨੀ ਛੂਟ ਕਾਫੀ ਸੀ। ਖ਼ੌਫ਼ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ, ਉਸਦੀ ਦੇਹ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਸੀ ਉਹ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਿਸਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਬਦਨ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਇਆ ਲਹੂ ਦਾ ਫੁਆਰਾ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਹਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆਇਆ।

"ਕੁੜੀ ਐ।" ਦਾਈ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਮਾਣ ਨਾਲ ਉਮਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦਗਦਗ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਡਰ, ਦਰਦ, ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਤੁਰੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਕੀੜੀਆਂ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਕੇ ਉਹ ਬੜਬੜਾਈ---"ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਗਈ। ਆਪਣੀ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਰੋਂਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ ਏਂ ਮੈਂ।" ਉਸਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਹਲੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚੀ ਦੇ ਬਜਾਏ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਲਾ ਖ਼ੌਫ਼ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਸੀ। ਉਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਹਾਰ ਜਿੱਤ ਦਾ ਸਵਾਲ ਕਿੱਥੇ ਸੀ ? ਉਹ ਜਨਮ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਸੀ। "ਮੇਰੀ ਨਹੀਂ ਤੇਰੀ ਬੱਚੀ !" ਉਸਨੇ ਮਿੰਨਤ ਜਿਹੀ ਕੀਤੀ, "ਇਕ ਵਾਰੀ ਦੇਖ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ, ਕਿੰਨੀ ਸੋਹਣੀ ਏਂ। ਸੁਣ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੁਖਾਂਤ ਤੇ ਭੈਅ ਨੁੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿਟਾਅ ਦੇ। ਪਿਆਰ ਕਰ ਉਸਨੂੰ ਤੇ ਵਿਦਾਅ ਹੋ।"

ਖ਼ੌਫ਼ਨਾਕ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਅੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਔਰਤ ਹੱਸ ਪਈ। ਜੇ ਫੁਆਰੇ ਵਾਂਗ ਉਮਾ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਬਾਹਰ ਨਾ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਹਾਸੇ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਜੰਮ ਜਾਂਦਾ। ਕੰਬਣੀ ਤਾਂ ਛੁੱਟ ਹੀ ਪਈ ਸੀ। ਫੇਰ ਥਰ-ਥਰ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ।

"ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਖਤਮ ਹੋਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਜਾਵਾਂ।" ਦਾਈ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਓ। ਖ਼ੂਨ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ, ਬੁਖਾਰ ਵੀ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹੈ।"

ਮਾਂ ਜੀ ਨੇ ਫੇਰ ਹੱਥੀਂ-ਥੜ੍ਹੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ---"ਲੇਡੀ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗੋਲੀ। ਜਾਹ ਮਨੀਸ਼, ਕਿਸੇ ਮਰਦ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਹੀ ਬੁਲਾਅ ਲਿਆ। ਕੁਛ ਤਾਂ ਕਰੇਗਾ। ਇੰਜ ਮਰ ਜਾਏਗੀ ਬਹੂ।"

ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਬਰਸਾਤੀ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿਲਵਤਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨੀਸ਼ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ।

"ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ," ਥਰਥਰ ਕੰਬਦੇ ਪਿੰਡੇ, ਵੱਜਦੇ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਵਗ ਰਹੇ ਲਹੂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਉਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਤੇਰੀ ਬੱਚੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਮੇਰੀ ਕੁੱਖੋਂ ਜਨਮ ਲਿਐ। ਇਹ ਜਿਊਂਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਜ਼ਰੂਰ ਜਿਉਂਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਤੂੰ ਦੇਖ ਤਾਂ ਸਹੀ ਇਕ ਵਾਰੀ।"

ਮਨੀਸ਼ ਜਵਾਨ ਨਵਸਿਖੀਏ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਈ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਸਿਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ---"ਬੜੀ ਦੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰਦੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਏ ਨੇ। ਖ਼ੂਨ ਰੋਕਣ ਦਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ…ਇਹ ਕੇਸ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਸੀ।"

ਉਸਨੇ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਸੁਣਿਆ। ਉਸਦਾ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਉਸ ਔਰਤ ਵਿਚ ਸੀ। "ਬੱਚੀ ?" ਉਸਨੇ ਅੰਦਰੇ ਅੰਦਰ ਘੋਟਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

ਫੇਰ ਉਹ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਖ਼ੌਫ਼ਨਾਕ ਚਿਹਰੇ ਸਮੇਤ ਬੱਚੀ ਉੱਤੇ ਝੁਕ ਗਈ। ਉਮਾ ਉਸ ਵੱਲ ਇਕਟੱਕ ਵਿਹੰਦੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਕੁਝ ਘਟਿਆ, ਪਲਕਾਂ ਝਪਕੀਆਂ, ਪੁਤਲੀਆਂ ਸੁੰਗੜੀਆਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂ ਤੈਰਨ ਲੱਗੇ। ਫੇਰ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੀ ਮਮਤਾ ਤੇ ਕਰੂਣਾ ਭਰ ਗਈ। ਹੁਣ ਜਦ ਉਸਨੇ ਉਮਾ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦੇ ਬਜਾਏ ਕਰੂਣਾਮਈ ਦਰਦ ਝਲਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਮਾ ਦਾ ਭੈਅ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਫੈਲਾਅ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਹ ਕੋਲ ਆ ਗਈ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਘੁੱਟ ਕੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਲੇਟ ਗਈ।

ਉਮਾ ਨੇ ਉਸਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ,"ਮੈਂ ਮਰਨਾ ਨਹੀ, ਜਿਊਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।"

"ਮੈਂ ਵੀ ਜਿਊਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸਾਂ। ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਮੈਂ।"

"ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਤੇਰੀ ਕਹਾਣੀ। ਬੜੀ ਵਾਰੀ ਸੁਣ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ।"

"ਭੁਲ ਜਾਅ ਉਸਨੂੰ, ਹੁਣ ਇਹ ਤੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ---ਖਤਮ ਹੋ ਕੇ ਫੇਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ। ਓਹ ਵੇਖ।" ਉਸਨੇ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਬੱਚੀ ਵੱਲ ਭੁੰਆਂ ਦਿੱਤਾ। "ਹਾਂ, ਇਕ ਔਰਤ ਅਜੇ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਹੜੀ ਹੁਣੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਏ।" ਆਖ਼ਰੀ ਹਿੱਚਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਬੱਚੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ।

"ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਥਾਈਂ ਨਿਕਲੇ ਐ।" ਮਾਂ ਜੀ ਨੇ ਧੁੜਧੁੜੀ ਲੈਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

ਚੁੱਪ ਵਾਪਰ ਗਈ। ਕੋਈ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਸਦੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਿਆ ਖ਼ੌਫ਼ ਤੇ ਪੀੜ ਦੇਖਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਬੱਚੀ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋ ਪਈ। ਇਕ ਹੋਰ ਔਰਤ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਮਾਂ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਬੱਚੀ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਉਮਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧਾਇਆ। ਦੇਖਿਆ ਕੀੜੀਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡੇ ਨੂੰ ਢਕ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੌਫ਼ ਨਹੀਂ, ਅਪਾਰ ਕਰੂਣਾ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਨਵ ਜੰਮੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਕੀੜੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉਸ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਦੌੜ ਗਏ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਰੀਝ ਨਾਲ ਬਣਵਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪਲੰਘ ਪਿਆ ਸੀ।