ਜੋਗੀਆ :: ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ, राजिंदर सिंह बेदी

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ : ਜੋਗੀਆ :: ਲੇਖਕ : ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ : Rajinder Singh Bedi
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ : ਮੋਬਾਇਲ : 9417730600.

ਨਹਾ–ਧੋ ਕੇ, ਹੇਠਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਢੇ–ਤਿੰਨ ਕਪੜੇ ਪਾਈ, ਜੋਗੀਆ ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਦਿਨ ਵੀ ਅਲਮਾਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇਧਰੋਂ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਕੇ, ਦੇਖਣ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚ ਵੱਜਿਆ ਤੇ 'ਚੂੰ' ਦੀ ਇਕ ਬੇ–ਸੁਰੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਵੱਡੇ ਭਾਈ ਸਾਹਬ ਜਿਹੜੇ ਕਿਤੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਬੈਠੇ ਸ਼ੇਵ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਭੌਂ ਕੇ ਬੋਲੇ, “ਕੀ ਹੋਇਆ ਜੁਗਲ?”
“ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਮੋਟੂ ਭਾਅਜੀ,” ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਟਾਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਗਰਮੀ ਬੜੀ ਏ!”
ਤੇ ਮੈਂ ਫੇਰ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ-ਸਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਜੋਗੀਆ ਅੱਜ ਕਿਹੜਾ ਰੰਗ ਚੁਣਦੀ ਹੈ?
ਮੈਂ ਜੇ.ਜੇ. ਸਕੂਲ ਆਫ ਆਰਟਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸਾਂ। ਰੰਗ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਉੱਤੇ ਛਾਏ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ-ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਰਦ–ਔਰਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਬੜਬੋਲੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਲੱਗਦੇ ਨੇ। ਫਰਕ ਸਿਰਫ ਏਨਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਯੱਕੜਾਂ ਮਾਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਰੰਗ ਕਦੀ ਅਰਥੋਂ–ਹੀਣੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਸਾਡਾ ਮਕਾਨ ਕਾਲਬਾਦੇਵੀ ਦੀ ਦਾਦੀ ਸੇਠ ਅਗਿਆਰੀ ਲੇਨ ਵਿਚ ਸੀ। ਪਾਰਸੀਆਂ ਦੀ ਅਗਿਆਰੀ ਤਾਂ ਬੜੀ ਦੂਰ, ਗਲੀ ਦੇ ਮੋੜ 'ਤੇ, ਸੀ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਮਕਾਨ ਸਨ-ਆਹਮਣੇ–ਸਾਹਮਣੇ-ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਮੇਲੀ ਖਲੋਤੇ ਸਨ...ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਕਦੀ ਤਾਂ ਮਾਂ–ਬੱਚੇ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਰਗੀ ਕੋਸੀ–ਨਿੱਘੀ, ਕੋਮਲ–ਮੁਲਾਇਮ ਤੇ ਸਾਫ ਸੁਥਰੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਤੇ ਕਦੀ ਮਰਦ–ਔਰਤ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਰਗੀ ਮਜਨੂੰਆਨਾ-ਉਪਰੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤਕ-ਚੋਂਦੀ–ਚੋਂਦੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ।
ਸਾਹਮਣੇ ਬਾਪਨੂੰ ਘਰ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਣੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਇਧਰੋਂ, ਗਿਆਨ–ਭਵਨ ਵਿਚੋਂ, ਸਾਫ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ-ਏਸ ਵੇਲੇ ਬਿਜੂਰ ਦੀ ਮਾਂ ਸਬਜ਼ੀ ਕੱਟ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਚਾਕੂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਹੀ ਹੱਥ ਕੱਟੀ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਦਿਨਕਰ ਭਾਈ ਨੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਤੋਂ ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦੇ ਦੋ ਪੀਪੇ ਮੰਗਵਾਏ ਨੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬਣ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਬਚਾਅ ਕੇ ਆਂਡਿਆਂ ਦੇ ਛਿੱਲੜ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਗਈ ਹੈ...ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਗਿਆਨ–ਭਵਨ ਵਿਚੋਂ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਾਧਾ–ਪੀਤਾ, ਸਭ ਕੁਛ, ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਸੀ-ਇਵੇਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਡਾ ਸਾਰਾ ਅਗਿਆਨ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਜੋਗੀਆ ਦੇ ਮਕਾਨ ਦਾ ਨਾਂਅ ਤਾਂ 'ਰਣਛੋੜ ਨਿਵਾਸ' ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਬਾਪਨੂੰ ਘਰ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮਕਾਨ ਇਸ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਤੇ ਛੱਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਜੋਗੀਆ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਦਰਜੀਘਰ ਵਿਚ ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨ ਚਲਾਉਂਦੀ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਏਨੇ ਕੁ ਪੈਸਾ ਕਮਾਅ ਲੈਂਦੀ ਕਿ ਆਪਣਾ ਤੇ ਧੀ ਦਾ ਢਿੱਡ ਪਾਲ ਸਕੇ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕਰਵਾ ਸਕੇ।
ਜੋਗੀਆ ਸਤਾਰਾਂ–ਅਠਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਸੁਣੱਖੀ ਕੁੜੀ ਸੀ। ਕੱਦ ਕੋਈ ਏਨਾ ਛੋਟਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਭਰਵੀਂ ਤੇ ਗਠੀਲੀ ਹੋਣ ਕਾਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਧਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਜਿਹਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੋਗੀਆ ਦਾਲ–ਚੌਲ ਖਾ ਕੇ ਤੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਅੱਧੀ ਵਾਰੀ ਮਠਿਆਈ ਖਾ ਕੇ ਏਨੀ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਖ਼ੈਰ, ਇਹਨਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਕੁਛ ਨਾ ਪੁੱਛੋ, ਜੋ ਵੀ ਅਲਮ–ਗਲਮ ਖਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਗਲਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਹੀ ਹਿੱਸੇ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਔਰਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਪਤਲੀਆਂ–ਪੀਲੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ ਬਨਿਸਬਤ ਮੈਨੂੰ ਉਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਭਰਪੂਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਹੀ ਚੰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਨੇ। ਜੋਗੀਆ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੋਮਨਾਥ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਂਗ ਚੌੜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਉਪਰ ਕੰਦੀਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਮੂਰਤ ਦੇ ਮੁਖੜੇ ਉੱਤੇ ਨੱਕ ਤੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਪੰਨੇ ਤੇ ਮਾਣਕ ਵਾਂਗ ਜੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਲੱਕ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤਕ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਦੀ ਢਿੱਲਾ–ਢਾਲਾ ਤੇ ਕਦੀ ਪੂਰਾ ਚੋਪੜ ਕੇ ਰੱਖਦੀ...ਤੇ ਕਦੀ ਏਨਾ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਰੱਖਦੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਲਿਟਾਂ ਬਾਕੀ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਖਾਹਮਖਾਹ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਗਰਦਨ ਉੱਤੇ ਮੇਲ੍ਹਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕੀ ਸੀ, ਪੂਰਾ ਤਾਰਾ ਮੰਡਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੰਦ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਤੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਟਦਾ ਤੇ ਵਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜੋਗੀਆਂ ਉਂਜ ਬੜੀ ਭੋਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਣ–ਸੰਵਾਰਣ ਵਿਚ ਬੜੀ ਚੁਸਤ ਸੀ। ਕਦੋਂ ਕਿਸ ਵੇਲੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਹੀ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਇਸ ਜਾਣਨ ਪਿੱਛੇ ਉਸਦੀ ਤਾਲੀਮ ਦਾ ਬੜਾ ਹੱਥ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੇ ਹੁਸਨ ਨੂੰ ਦੁਗਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੜਬੜ ਸੀ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਰੰਗ ਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋਗੀਆ ਦਾ ਰੰਗ ਲੋੜ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਚਿੱਟਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਜੁਕਾਮ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਜੇ ਬਾਕੀ ਚੀਜਾਂ ਏਨੀਆਂ ਸਮਾਨ ਅਨੁਪਾਤੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਬਸ ਛੁੱਟੀ ਹੋ ਗਈ ਹੁੰਦੀ।
ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਮੁਹੱਬਤ ਕਿਸ ਚਿੜੀ ਦਾ ਨਾਂਅ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜੋਗੀਆ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਕੰਧਾਂ ਢੈਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ, ਜੋਗੀਆ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਫਜੂਲ ਜਿਹੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਜੋਗੀਆ ਮੇਰੀ ਭਤੀਜੀ ਹੇਮਾ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਸੀ। ਅਜੀਬ ਸਹੇਲਪੁਣਾ ਸੀ ਇਹ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੇਮਾ ਸਿਰਫ ਸਤ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤੇ ਜੋਗੀਆ ਅਠਾਰਾਂ–ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਜੋ ਕਾਰਣ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਜੋਗੀਆ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਤੇ ਜਾਂ ਫੇਰ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਸਾਂ। ਮੋਟੂ ਭਾਅਜੀ ਤੇ ਭਾਬੀ ਸਿਰਫ ਇਹੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਹੇਮਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਘਰੇ ਆ ਕੇ ਜੋਗੀਆ ਸਭ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਅ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਂ ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਆਰਟਿਸਟ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਸਾਂ, ਅਜਿਹੇ ਸਭਿਅਕ ਮੁਲਾਹਜਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਮੇਰੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਰੀਆਂ ਸਨ! ਮੈਂ ਕਮਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖਰਚੇ ਦਾ ਭਾਰ ਮੋਟੂ ਭਾਅਜੀ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਕਦੇ–ਕਦਾਰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਦਾਅ–ਮਾਰਨ ਵਿਚ ਇਕ ਮਜ਼ਾ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਦੇ ਕੁੜੀਆਂ–ਮੁੰਡੇ ਜਿਹੜੇ ਏਨੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਭੁੱਜਿਆਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਨੇ-ਸਵਾਹ ਮਜ਼ੇ ਲੈਂਦੇ ਹੋਣਗੇ? ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਛੂਹ ਜਾਣ ਨਾਲ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਕਰੰਟ ਨਹੀਂ ਦੌੜਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਲੁਤਫ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਲੁਤਫ ਨਾਲੋਂ ਵਧਕੇ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਛੋਹ ਦੇ ਉਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਏਨੀ ਲੱਜਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ?
ਉਂਜ ਹੀ ਦੋ ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਜੋਗੀਆ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜੋਗੀਆ ਦਾ ਮੂੰਹ ਚੁੰਮਿਆਂ ਸੀ-ਅਸੀਂ ਘਰੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ–ਥੋੜ੍ਹੇ ਅੰਤਰ ਤੇ ਫਾਸਲੇ ਨਾਲ ਨਿਕਲਦੇ ਸਾਂ ਤੇ ਫੇਰ ਪਾਰਸੀਆਂ ਦੀ ਅਗਿਆਰੀ ਦੇ ਕੋਲ ਨਾਲ ਰਲ ਜਾਂਦੇ ਸਾਂ। ਸਾਡੇ ਇਸ ਭੇਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਕ ਪਾਰਸੀ ਪੁਜਾਰੀ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਫਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਲਿਬਾਸ ਵਿਚ ਅਗਿਆਰੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬੈਠਾ, ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਜ਼ੰਦਾਵੇਸਤਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਉਹ, ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਸਾਡੇ 'ਸਰੋਕਾਰ' ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੇ ਲਾਗਿਓਂ ਲੰਘਣ ਲੱਗਿਆਂ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ 'ਸਾਹਬ ਜੀ' ਕਹਿੰਦੇ, ਫੇਰ ਉਸ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਹੜਾ ਦੁਨੀਆਂ ਲਈ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਮੈਟਰੋ ਸਿਨੇਮੇ ਵਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜੋਗੀਆ ਆਪਣੇ ਕਾਲੇਜ ਵਲ ਤੁਰ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਵੱਲ। ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਅਸੀਂ ਇਧਰ ਉਧਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਪਿਆਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ-ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਮਰਦ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿੰਦਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਫੇਰ ਏਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕੁੜ੍ਹਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਬਿਨਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ...ਇਕ ਦਿਨ ਬਿਰਲਾ ਮਾਤੁਸ਼੍ਰੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਆਰਟਿਸਟ ਦੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਏਡੇ ਬੰਬਈ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਬਦਨਸੀਬ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇਖਣ ਜਾਂ ਖ਼ਰੀਦਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਸਿਰਫ ਮੈਂ ਤੇ ਜੋਗੀਆ ਪਹੁੰਚੇ ਸਾਂ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ; ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਈ! ਪੂਰੇ ਹਾਲ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸਿਵਾਏ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਤਿੰਨੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਸਾਨੂੰ ਘੂਰ ਰਹੇ ਸਨ। 'ਜੂਹੂ ਵਿਚ ਇਕ ਸਵੇਰ' ਨਾਂਅ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਾਰੀ ਤਸਵੀਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ, ਬੁਰਸ਼ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸੂਹੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਮੋਟਾ–ਮੋਟਾ ਕਰਕੇ ਬੜੇ ਭੱਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਿੱਪਿਆ–ਥੱਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਡੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਤਕ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਬਾਲ ਦਿਤੀਆਂ। ਉਸ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਹੇਠ ਇਕ ਸਟੂਲ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਜੋਗੀਆ ਕਿਸੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਥਕਾਵਟ ਸਦਕਾ ਬੈਠ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਸਾਹ ਕੇਡੇ ਤੇਜ਼ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਸਾਂ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਇਕ ਪਲਾਂਘ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਈ ਕੋਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ...ਤੇ ਆਦਮੀ ਪੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ!
ਆਰਇਸਟ ਰੋਣਹਾਕਾ ਹੋ ਕੇ ਉਪਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ-ਕੋਈ ਆਉਂਦਾ ਮਰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੀ ਨਫ਼ਰਤ ਕਾਰਣ ਉਹ ਸਾਡੀ ਮੁਹੱਬਤ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖ ਸਕਿਆ।
ਉਦੋਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਹੋਣ ਨੇ ਪੂਰੇ ਹਾਲ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ।
ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਜੋਗੀਆ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਹੇਰਾ–ਫੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਕੇ ਪਏ ਸਾਂ। ਸੋ ਮੈਂ ਇਕ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ, ਠਿਠਕਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਸਟੂਲ ਕੋਲ, ਜੋਗੀਆ ਦੇ ਐਨ ਪਿੱਛੇ, ਜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਕਹਿ ਵੀ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਏਨਾ-“ਜੋਗੀਆ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਚੁਟਕਲਾ ਸੁਣਾਵਾਂ?”
“ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਸੁਣਾਅ,” ਉਹ ਬੋਲੀ।
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਚੁਟਕਲਾ ਹੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ!”
ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖੇ ਬਗ਼ੈਰ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹੇਜ਼ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਲੌਲਾਂ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਮੁਸਕੁਰਾਹਟ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਖ਼ਰ ਮੈਂ ਚੁਟਕਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ : “ਇਕ ਬੜਾ ਹੀ ਡਰਪੋਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੀ।”
“ਹੂੰ...,” ਜੋਗੀਆ ਦੇ ਸੰਭਲਣ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।
“ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਮਿਕਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਤਾਅ ਸਕਦਾ।”
ਇਸ ਉਪਰ ਜੋਗੀਆ ਨੇ ਤਿੰਨ ਚੌਥਾਈ ਭੌਂ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ : “ਇਹ ਤੂੰ ਚੁਟਕਲਾ ਸੁਣਾ ਰਿਹੈਂ...?”
“ਹਾਂ,” ਮੈਂ ਕੁਝ ਕੱਚਾ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
ਤੇ ਫੇਰ ਸਿੱਧੀ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ-ਉਡੀਕ ਵਿਚ...ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਉਡੀਕ, ਜਿਹੜੀ ਅਤੀ ਲੰਮੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਛਿਣਾਂ ਦੀਆਂ ਚੰਗਿਆੜੀਆਂ ਕਿਸੇ ਬਾਰੂਦ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਸ਼ੁੰਨ ਵਿਚ ਫਟ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਬਣਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਹੀ 'ਜੂਹੂ ਵਿਚ ਇਕ ਸਵੇਰ' ਵਿਚ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਕਾਲੋਂ ਵਿਚ ਡੋਲਦੀ ਹੋਈ ਕਿਸ਼ਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈਆਂ ਤੇ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਉਹ ਕੁੜੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਗਈ। ਆਖ਼ਰ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਇਸ ਵਿਚਾਰੇ ਵਿਚ ਤਾਂ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ...ਕਿਉਂ ਨਾ ਮੈਂ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਮੌਕਾ ਦੇਵਾਂ, ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ...। ਸੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਉੱਤੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਅ ਲਿਆ। ਮੁੰਡਾ ਅਇਆ ਵੀ, ਗੁਲਦਸਤਾ ਵੀ ਲਿਆਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਮਿਕਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਇਹ ਕਿੱਡਾ ਪਿਆਰਾ ਏ-ਅਹਿ ਗੁਲਾਬੀ, ਗੁਲਾਬਾਂ ਵਿਚ ਸਫ਼ੇਦ ਰੰਗ ਦੇ ਫੁੱਲ...ਇਹਨਾਂ ਬਦਲੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਚੁੰਮ ਲਵੇ'।”
“ਫੇਰ?” ਜੋਗੀਆ ਦੀ ਬੇਸਬਰੀ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ।
“ਫੇਰ...ਕੁੜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਕਰ ਲਿਆ, ਪਰ...ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਬਾਹਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ...”
“ਹੇ ਭਗਵਾਨ?” ਤੇ ਜੋਗੀਆ ਨੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰ ਲਿਆ ਸੀ...
ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਕੁੜੀ ਬੋਲੀ : 'ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏਂ ਲਾਲੀ?'...ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਲਾਲੀ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਹੋਰ ਫੁੱਲ ਲੈਣ...'।”
ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਜੋਗੀਆ ਹੱਸਦੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਉਡੀਕ ਸਦੀਵੀਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ, ਮੈਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਚੁੰਮ ਲਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਜੋਗੀਆ ਬਨਾਉਟੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਹਲਕੇ–ਹਲਕੇ ਲਪੱੜ ਲਾ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਪੂੰਝ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਹੱਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਾਰਾਜ਼ ਸੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਵੀ। ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਇਸ ਰਸਹੀਣ ਤੇ ਉਜਾੜ ਸਫ਼ਰ ਵਿਚ ਯਕਦਮ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਟੋਟਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਛਿੱਟਿਆਂ ਨੇ ਹਰਾ–ਭਰਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ-ਉਸ ਦਿਨ ਜੇ ਅਸੀਂ ਜੋਸ਼ੀਲੇ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਉਸ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਹੇਠ ਨਾ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਜੋਗੀਆ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚੁੰਮ ਸਕਣਾ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਆਰਟ ਦਾ ਇਕ ਰਸੀਆ ਅੰਦਰ ਆਇਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਖ਼ਰੀਦ ਲਈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂਅ ਸੀ : 'ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਹੀਂ' ਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਔਰਤ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰ ਫੜ੍ਹੀ ਬੈਠੀ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਰੰਗ ਖ਼ਰੀਦ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੰਗ ਸਾਡੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਤੇ ਜੇਬ ਵਿਚ ਇਕ ਧੇਲਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਰੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਸਨ, ਨੁਮਾਇਸ਼ ਸਾਡੀ ਸੀ। ਜੋਗੀਆ ਇਕ ਮਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਬਾਹਰਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ-ਜਿੱਥੋਂ ਭੌਂ ਕੇ ਉਸਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਮੁੱਕਾ ਵਿਖਾਇਆ ਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਪਈ ...ਤੇ ਦੌੜ ਗਈ ਸੀ।
ਕੁਝ ਚਿਰ ਉਂਜ ਹੀ ਇਧਰ–ਉਧਰ ਰੰਗ ਉਛਾਲਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਵੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਲਿਸ਼–ਲਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਐਵੇਂ ਹੀ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਚਿੱਟਾ, ਪੀਲਾ, ਕਾਲਾ ਤੇ ਨੀਲਾ ਵਗ਼ੈਰਾ ਰੱਖ ਛੱਡੇ ਨੇ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਕਿ ਇਕ ਰੰਗ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੋੜ–ਘਟਾਓ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਲਿਕਵਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇੰਦਰ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਸੱਤੇ ਰੰਗੇ ਗੁੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ...ਮੇਰਾ ਗੱਚ ਕਿਸੇ ਅਹਿਸਾਨ ਦੇ ਬੋਝ ਕਾਰਣ ਭਰ ਆਇਆ ਸੀ...ਤੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ?...ਇਸ ਇਕ ਛੂਹ ਸਦਕਾ ਜੋਗੀਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਮੇਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਫਿਕਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਂ-ਹੁਣ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲੈਂਦੀ; ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸੌਂ ਜਾਂਦੀ- ਤਾਂਵੀ ਉਹ ਮੇਰੀ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਚੁੰਮਾਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੱਚਾਈ ਹੋਵੇ, ਵਲਵਲਾ ਹੋਵੇ, ਬਦਨਸੀਬ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਨਸੀਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਖ਼ੈਰ, ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਰੰਗ ਦੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਜੋਗੀਆ ਆਪਣੀ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪਿੱਛੇ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੀ : 'ਅੱਜ ਕਿਹੜੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਾਂ?' ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਮਜ਼ਾ ਕਿਰਕਿਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ, ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ, ਨਹਾਅ ਧੋ ਕੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੁੰਦਰੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ-ਕਿ ਅੱਜ ਫਲਾਨੇ ਰੰਗ ਦੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਢੰਗ ਬੜਾ ਭੇਦ ਭਰਿਆ ਤੇ ਬੜਾ ਹੀ ਪੇਚਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-ਏਨਾਂ ਭੇਦ–ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਏਨਾਂ ਰਹੱਸਮਈ ਕਿ ਮਰਦ ਉਹ ਦੀ ਥਾਹ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਚੰਦ ਨਾ ਸਿਰਫ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ, ਬਲਿਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੋਚ–ਢੰਗ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੰਦ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਰੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ-ਉਹ ਤਾਂ ਸਭ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦਾ ਅਸਰ ਹੈ...ਤਦੇ ਤਾਂ...ਸਾੜ੍ਹੀ ਚੁਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, 'ਅੱਜ ਕਿਹੜੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਾਂ?'
ਨਹੀਂ–ਨਹੀਂ...ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ। ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਰਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਫੇਰ ਰਾਤ ਦਾ ਵੀ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਇਕ ਰੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਰੰਗ...
ਉਸ ਦਿਨ ਵਾਕਈ ਬੜੀ ਗਰਮੀ ਸੀ। ਹੇਠਾਂ ਦਾਦੀ ਸੇਠ ਅਗਿਆਰੀ ਲੇਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕ ਰੇਤ ਰੰਗੀ ਸੜਕ ਉਪਰੋਂ ਲੰਘਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਮੌਸਮ ਦੀ ਭੜਭੂੰਜੀ ਦਾਣੇ ਭੁੰਨ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਮਾੜਵਾੜੀ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਪੱਗੜ ਬੰਨ੍ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਉਪਰੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਮੱਕੀ ਦਾ ਦਾਣਾ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਭੱਠੀ ਦੇ ਸੇਕ ਵਿਚ ਫੁੱਲ ਕੇ ਫੁੱਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ...
ਇੱਥੋਂ ਗਿਆਨ–ਭਵਨ ਵਿਚੋਂ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ ਰੰਗ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਸਭ ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਜੋਗੀਆ ਆਪਣੇ ਲਈ ਚੁਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਂਜ ਹੀ ਉਸਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਆਰਟ ਦੀ ਸੁਲੇਮਾਨੀ ਟੋਪੀ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸਾਂ, ਪਰ ਦੁਨੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖ ਸਕਦੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਵਾਕਈ ਮੇਰੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ, ਜੋਗੀਆ ਨੇ ਹਲਕਾ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਚੁਣਿਆ ਹੈ! ਅਜਿਹੀ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਇਹੀ ਰੰਗ ਚੰਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਜੋਗੀਆ ਨੂੰ ਇਹੋ ਰੰਗ ਪਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਬੜਾ ਬਚਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੋਗੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬੁਲਾਅ ਕੇ ਮੈਥੋਂ ਪੁੱਛ ਹੀ ਲਿਆ ਹੈ। ਫੇਰ ਉਹੀ ਪਹਿਲੜ ਜੁਦਾਈ ਤੇ ਫਾਡੀ ਮੇਲ; ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਅਗਿਆਰੀ ਤਕ ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਤੇ ਉਸਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ-ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ।
ਮੈਂ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਵਧ ਕੇ ਜੋਗੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਤੈਂ ਬੜਾ ਪਿਆਰਾ ਰੰਗ ਚੁਣਿਆ ਈ, ਜੋਗੀਆ।”
“ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ, ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰੇਂਗਾ!”
“ਤੂੰ ਕਿੰਜ ਜਾਣਦੀ ਸੈਂ?”
“ਉਂਜ ਈ...ਕਦੀ ਕਦੀ ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਏ।”
“ਹੂੰ...” ਮੈਂ ਸੋਚਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਛੂਹਣ, ਹੱਥ ਲਾਉਣ ਨੂੰ ਵੀ ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।”
“ਹੋਰ, ਕੀ ਕਰਦੈ ਜੀਅ?”
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਇਕ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਗਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਿਕਲਣ ਵਿਚ ਸਦੀਆਂ ਲੱਗ ਗਈਆਂ। ਮੇਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਫੇਰ ਝੀਲ ਵਿਚ ਤੈਰਨ, ਛਿੱਟੇ ਉਡਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਤਦ ਤਕ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਿੰਸੇਸ ਸਟਰੀਟ ਦਾ ਚੁਰਾਹਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਟਰੋ ਨੇੜੇ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਾਂ, ਜਿੱਥੋਂ ਸਾਡੇ ਰਸਤੇ ਵਿਛੱੜਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰ ਤੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿਆਂ ਤੇ ਖ਼ੂਬ ਰੋਵਾਂ।”
“ਰੋਵਾਂ?...ਪਰ ਕਿਉਂ?”
“ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ...ਆਤਮਾ ਦੇ ਪਾਪ ਰੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਧੁਪ ਸਕਦੇ ਨੇ।”
“ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਈ ਤੇਰੀ ਆਤਮਾਂ ਨੇ?”
“ਅਜਿਹਾ ਪਾਪਾ, ਜਿਹੜਾ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।”
...ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀਆਂ ਜਾਂ ਫੇਰ ਲੋੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਮਝ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਜੋਗੀਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝ ਸਕੀ...ਆਪਣਾ ਹੀ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, “ਜਾਣਦਾ ਏਂ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਕੀ ਕਰਦਾ ਏ?”
“ਕੀ, ਕੀ-ਕੀ?” ਮੈਂ ਕੁਝ ਬੇਸਬਰੀ ਜਿਹੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਕਰਦਾ ਏ...” ਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਹਲਕੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, “ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਲੁਕਾਅ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਅੰਬਰਾਂ ਵਿਚ ਉੱਡ ਜਾਵਾਂ, ਜਿੱਥੋਂ ਨਾ ਆਪ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂ, ਨਾ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਆਉਣ ਦਿਆਂ।” ਤੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਜੋਗੀਆ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਪਰ, ਹਲਕੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਆਸਮਾਨ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਕਦੀ ਉਹ ਆਈ ਸੀ...
ਮੈਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਰੁਕ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋਗੀਆ ਵਰਗੀਆਂ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਆਪਣੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਲੁਕਾਅ ਕੇ ਅੰਬਰਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਗਈਆਂ ਸਨ-ਤੇ ਜਿੱਥੋਂ ਉਹ ਆਪ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈਆਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਖ਼ੁਦਾ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਾਗਿਓਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਕ ਠੰਡਾ ਹਊਕਾ ਭਰ ਕੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
*** *** ***
ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਜੋਗੀਆ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਅੰਬਰ ਤਾਂ ਕੀ, ਜੋਗੀਆ ਮੈਨੂੰ ਤਪਦੀ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਟੁੱਟੀ–ਭੱਜੀ ਸੜਕ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਯਤੀਮ ਤੇ ਲਵਾਰਿਸ ਖੜ੍ਹਾ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਮੈਨੂੰ ਖਾਸੀ ਦੇਰ ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਇਆ। ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਭੁੱਜਦੀ, ਪਾਟੀ ਸੜਕ ਦੀਆਂ ਦਰਾੜਾਂ ਵਿਚ ਘੋੜਾ–ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪਹੀਏ ਫਸ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਲਕ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਪਸੀਨਾ ਪੂੰਝਦਿਆਂ, ਇਧਰ ਉਧਰ ਵਾਕ ਉਛਾਲਦੇ ਆ–ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ...ਉਦੋਂ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਛੱਲ–ਜਿਹੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਸੀ, ਲੰਮੀ–ਝੰਮੀ, ਬਾਬਕੱਟ ਵਾਲ, ਜੀਹਨੇ ਹਲਕੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਸਲਵਾਰ–ਕਮੀਜ਼ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।
ਕੁਝ ਕਦਮ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਕ ਨਹੀਂ, ਦੋ, ਤਿੰਨ, ਚਾਰ ਔਰਤਾਂ ਹਲਕੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਾਈ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਫਿਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਇਹ ਤਜ਼ੁਰਬਾ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਰਾਫਰਡ ਮਾਰਕੀਟ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆਉਣ–ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਧਾਨੀ (ਹਲਕੇ ਹਰੇ) ਲਿਬਾਸ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ-ਫਰਕ ਸਿਰਫ ਏਨਾ ਸੀ-ਕਿਸੇ ਦੀ ਚੁੰਨੀ ਧਾਨੀ ਸੀ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਾੜ੍ਹੀ; ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਕਰਟ...ਤੇ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸਾਂ ਕਿ ਸਵੇਰੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਨਹਾਅ–ਧੋ ਕੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਛੰਡਦੀਆਂ, ਸੰਵਾਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਪੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਅਲਮਾਰੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਜਾਂ ਕਿਹੜਾ ਅਜਿਹਾ ਜਜ਼ਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ-ਅੱਜ ਮੌਲਸ਼੍ਰੀ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਕੋਈ ਨਾਰੰਗੀ ਰੰਗ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਫੇਰ ਉਸਤੋਂ ਉਸਦਾ ਜੀਅ ਅੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਆਪ–ਮੂਹਾਰੇ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਰੰਗ ਵੱਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰੋਂ ਫੁੱਲਾ ਪੀਲਾ ਰੰਗ, ਚੰਪਈ ਰੰਗ, ਗੁਲਾਨਾਰੀ, ਫਿਰੋਜ਼ੀ...ਪਰ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਵਾਇਰ–ਲੈੱਸ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਇਕ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੰਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਫੇਰ ਯਕਦਮ ਪੂਰਾ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇਕੋ ਰੰਗ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ! ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਮੌਸਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸ਼ੁਕਲ–ਪੱਖ ਦੀ ਰਾਤ ਦੀ ਜਾਂ ਓਹੋ ਜਿਹੀ ਚਾਨਣੀ ਜਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਭਰੀ ਰਾਤ ਦੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਫੈਸ਼ਨ, ਕਿਸੇ ਐਕਟਰੈਸ ਦਾ ਲਿਬਾਸ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?...ਨਹੀਂ, ਅਜਿਹੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਰੰਗ–ਬਿਰੰਗੇ ਕਪੜੇ ਵੀ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਕੀ ਕੁਝ ਮਰਦ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਲਹਿਰਾ ਦੇਂਦੀਆਂ ਨੇ!
ਉਸ ਦਿਨ ਸਭ ਦੀਆਂ ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ ਹਲਕੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਮਝ ਦੀ ਪੂਛ ਵੀ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੜ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਇਕ ਘੰਟੀ ਵੱਜ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਤੇ ਮੁੰਡੇ–ਕੁੜੀਆਂ ਬਾਹਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਆ ਕੇ ਕੰਪਾਊਂਡ ਵਿਚ ਗੁਲਮੋਹਰਾਂ ਹੇਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ।
ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸੁਕੇਸ਼ੀ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸਕਰਟ ਦਾ ਰੰਗ ਵੀ ਹਲਕਾ ਨੀਲਾ ਸੀ।
ਜੇ ਹੇਮੰਤ ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ ਉੱਥੇ ਨਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਝੱਲਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਹੇਮੰਤ ਉਂਜ ਤਾਂ ਪਤਝੜ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲੀ ਬਸੰਤ-ਬਹਾਰ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛਾਈ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਕਿਤੇ, ਕਿਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਮੌਸਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਇਕ ਰੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ...ਪਰ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਕੇ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ-'ਸਾਲਿਆ! ਭਾਵੇਂ 'ਓਥੋਂ ਦਾ' ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਲੈ, ਤੂੰ ਕਦੀ ਆਰਟਿਸਟ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਣਾ-ਕੀ ਕਦੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੁੜਤਾ–ਪਾੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨੱਸ ਜਾਣ ਦੀ ਨੌਬਤ ਆਈ ਹੈ? ਬੇਵੱਸੀ ਵਿਚ ਆਕੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਦੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਜਕੜਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਪੁੱਟੇ ਨੇ ਤੂੰ? ਕੀ ਕਦੀ ਤੈਨੂੰ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਇਕੋ ਛਿਣ ਵਿਚ ਲੱਖਾਂ ਕੀੜੀਆਂ ਤੁਰੀਆਂ–ਫਿਰੀਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈਆਂ ਨੇ? ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਚਮਗਿੱਦੜ ਤੇਰੇ 'ਤੇ ਝਪਟੇ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਾਹ–ਰਗ ਵਿਚ ਦੰਦ ਗਡੋ ਕੇ ਤੇਰਾ ਖ਼ੂਨ ਚੂਸਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰੋਇਆ ਹੈਂ, ਜਦੋਂ ਤੇਰੀ ਤਸਵੀਰ ਇਨਾਮੀ ਮੁਕਾਬਲੇ 'ਚ ਅੱਵਲ ਆਈ ਹੋਵੇ? ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਕਦੀ ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮਾਂ–ਪਿਓ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਤੂੰ ਯਤੀਮ ਹੈਂ ਤੇ ਦੋਸਤ–ਮਿੱਤਰ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਖ਼ੂਹ ਵਿਚ ਧੱਕਾ ਦੇ ਕੇ ਚਲੋ ਗਏ ਨੇ? ਕੀ ਤੂੰ ਜਾਣਾ ਏਂ ਜਿਸ ਮਨਸੂਰ ਨੂੰ ਸੂਲੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਤੂੰ ਸੀ? ਤੇਰੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਸਿਆਹੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ ਤੇ ਉਸ ਉਤਲੀਆਂ ਝੁਰੜੀਆਂ ਦੇ ਵੱਟ ਏਨੇ ਡੂੰਘੇ, ਕੋਝੇ ਤੇ ਪੱਕੇ ਹੋ ਗਏ ਨੇ ਜਿੰਨੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਮਿਊਰਲਸ ਨੇ?'
ਅੱਜ ਫੇਰ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ-ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹਲਕੇ ਨੀਲੇ ਲਿਬਾਸ ਪਾ ਕੇ ਨਿਕਲੀਆਂ ਨੇ। ਹੇਮੰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਕੱਢ ਵਿਖਾਏ ਤੇ ਆਦਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰਾ ਮਖ਼ੌਲ ਉਡਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ 'ਸੌਣ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ' ਸਮਝਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਰਾ ਹੀ ਹਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੁਕੇਸ਼ੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਮਾਡਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ। ਉਹ ਅੱਜ ਤਕ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਾਡਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣ ਸਕੀ, ਉਸਦੀ ਦੇਹ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਓਹਨਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ-“ਦੇਖ, ਅੱਜ ਇਹ ਵੀ ਹਲਕੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਸਕਰਟ ਪਾਈ ਫਿਰਦੀ ਏ।”
ਹੇਮੰਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਘਸੀਟਦਾ ਹੋਇਆ ਕਾਊਂਟਰ ਤੋਂ ਲਾਨ ਵਿਚ ਲੈ ਆਇਆ, ਜਿਹੜਾ ਪਾਸ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਲਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ-ਉੱਥੇ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਝਾੜਾਂ ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸੜਕ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਰਸਤਾ ਕਰਾਫ਼ਰਡ ਮਾਰਕੀਟ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜਾ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਟਰਮਿਨਲ ਤੇ ਹਾਰਨਵੀ ਰੋਡ ਵੱਲ। ਉਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇਹ ਸਭ ਮੇਰਾ ਭਰਮ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਔਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੇ ਔਰਤਾਂ ਆਪੋ–ਆਪਣੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਹਲਕੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿਚ ਛਿਪਾਅ ਕੇ ਉਪਰ ਅੰਬਰ ਵਿਚ ਉੱਡ ਗਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਮਰਦ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਉਂਦੇ-ਪਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਮਰਦ ਹੀ ਮਰਦ ਤੁਰੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਇੰਜ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰੋਕਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਕੋਈ ਲੰਮਾਂ ਸੀ, ਕੋਈ ਮਧਰਾ; ਕੋਈ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਤੇ ਕੋਈ ਬਦਸੂਰਤ ਤੇ ਢਿੱਡਲ...ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਭੱਜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਨਹੀਂ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਧਰੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਘਾਟਨ ਲੰਘੀ, ਜਿਸਨੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਕਾਸ਼ਟਾ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਹੇਮੰਤ ਬੋਲਿਆ-“ਵੇਖ ਆਪਣੀ ਇਸ ਅੰਮਾਂ ਨੂੰ...”
ਮੈਂ ਖਾਹਮਖਾਹ ਦੀ ਦਲੀਲਬਾਜੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ-“ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰੀਆਂ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਗਰੀਬਨੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।”
“ਹੋਰ,ਕਿਹਨਾਂ ਦੀ ਕਰਦਾ ਏਂ?”
“ਉਹਨਾਂ ਦੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਕੋਲ ਕਪੜੇ ਵੀ ਹੋਣ।”
ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਕਹਿ ਲਓ, ਇਕ ਸੈਡਾਨ, ਪਾਰਸੀ ਦਾਰੂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੁਕੀ! ਉਸ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਉਮਰ ਦੀ ਇਕ ਔਰਤ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿੱਧ ਸੀ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਕਪੜੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਬਲਿਕੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਏਨੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਕਿ ਉਹ ਬੌਂਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਾਰਡਰੋਵ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਵਾਲੋਂ ਉਹ ਵਾਇਰਲੈੱਸ ਸੁਨੇਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉਸ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਭਾਂਤ–ਸੁਭਾਂਤੇ ਰੰਗਾ ਦਾ ਢੇਰ ਲਾ ਦਵੇ ਤੇ ਉਹ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾ ਚੁਣ ਸਕਣ। ਉਹ ਔਰਤ ਖ਼ੂਬ ਲਿੱਪੀ–ਪੋਚੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੇ ਇਕ ਲਾਲ ਸੂਹੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਹ ਫੁੱਟ ਚੌੜੀ ਸੜਕ ਦੇ ਇਸ ਪਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸੇਕ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਮਸਾ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਬਾਹਰ ਅੱਗ ਵਰ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੰਗਿਆਰ ਵਰਗਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਫੱਬਦਾ- ਕੇਡਾ ਬਾਜ਼ਾਰੂ ਮਿਜਾਜ਼ ਸੀ ਉਸਦਾ!
ਉਸ ਔਰਤ ਦਾ ਨੌਕਰ, ਜਿਹੜਾ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮਿਟ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਕ ਟੋਕਰੀ ਵਿਚ ਵਿਸਕੀ ਤੇ ਕੁਝ ਬੀਅਰਾਂ ਰੱਖੀ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਤੇ ਡਿੱਕੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਲੱਗਾ! ਹੁਣ ਤਕ ਮੈਂ ਹੇਮੰਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖਾਸਾ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸਾਂ। ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਛਿਪਾਉਣ ਖਾਤਰ ਮੈਂ ਕਿਹਾ-“ਅਹਿ ਬੀਅਰ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਵੇਖ...ਘੱਟੋਘੱਟ ਇਸਦੇ ਮਰਦ ਨੂੰ ਤਾਂ ਗਰਮੀ ਲੱਗਦੀ ਈ ਏ।”
ਇੰਜ ਹੀ ਮੈਂ ਹੇਮੰਤ ਸਾਹਮਣੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਕ ਅੱਧੀ ਵਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ-ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸੁਰਮਈ ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਨਿਕਲ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਹੇਮੰਤ ਮੇਰਾ ਕੰਨ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੱਖ–ਵੱਖ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ। ਅਖ਼ੀਰ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਭਰਮ ਸਮਝ ਕੇ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਪਰ-ਉਹ ਛੁੱਟਦਾ ਕਿਵੇਂ? ਇਕ ਦਿਨ ਜੋਗੀਆ ਨੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਬਲਾਊਜ਼ ਤੇ ਮਿਟਮੈਲੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਦਾ ਬੜਾ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਮੇਲ ਮਿਲਾਇਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਇਹੋ ਕੰਬੀਨੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫਰਕ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਏਨਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਬਲਾਊਜ਼ ਮਿਟਮੈਲਾ ਸੀ ਤੇ ਸਾੜ੍ਹੀ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੁਨਹਿਰੇ ਦਾ ਇਕ ਅੱਧਾ ਤਾਰ ਝਿਲਮਿਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਕਈ ਮੌਸਮ ਬਦਲੇ। ਪਤਝੜਾਂ ਗਈਆਂ, ਬਹਾਰਾਂ ਆਈਆਂ-ਯਾਨੀ ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਪਤਝੜਾਂ ਤੇ ਬਹਾਰਾਂ ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਆ ਸਕਦੀਆਂ ਨੇ। ਤੇ ਫੇਰ ਉਸ ਬਹਾਰ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ; ਤਲਖ਼ੀ ਦੀ ਇਕ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਹੜੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਤਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਤਕ ਪਿਘਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਂਦੀ ਹੈ; ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਥਰੂ ਵਗਾਅ ਦੇਂਦੀ ਹੈ...ਤੇ ਫੇਰ ਕਿਤੇ ਹਰਾ, ਵਧ ਹਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਖੇੜੇ ਦੀ ਇਕ ਰੌ ਦੌੜ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਦੋ ਛਿੱਟਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਣਭੋਲ ਜਿਹੀ ਹਵਾ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਦੁਸ਼ਾਲਾ ਜਿਹਾ ਬੁਣ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਏਨਾ ਮੰਥਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਨੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚਲੀਆਂ ਚਾਂਦੀ ਰੰਗੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤੜਫ ਤੜਫ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਫੇਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਹੋਇਆ-ਬੱਦਲ ਗਰਜੇ, ਬਿਜਲੀ ਕੜਕੀ ਤੇ ਯਕਦਮ ਮਨਾਂ ਮੂੰਹੀਂ ਪਾਣੀ ਵਰ੍ਹਿਆ। ਇਸ ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਜੋਗੀਆ ਨੇ ਕਈ ਨੀਲੇ, ਪੀਲੇ, ਗੂੜੇ ਕਾਲੇ, ਸਰਦਈ ਤੇ ਸੁਰਮਈ, ਫਿੱਕੇ ਪੀਲੇ ਤੇ ਚੰਪਈ ਰੰਗ ਬਦਲੇ। ਉਹਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਕਾਹਲ ਸੀ ਕੁੜੀ ਤੋਂ ਔਰਤ ਬਣਨ ਦੀ ਤੇ ਫੇਰ ਔਰਤ ਤੋਂ ਮਾਂ ਬਣਨ ਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਏਡੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਕੁੜੀ ਦੇ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ...ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਨੇ...ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਜ ਸੰਭਾਲਾਂਗਾ; ਤੇ ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਦੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਂ ਹੱਸ ਪਿਆ ਸਾਂ।
ਇਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਜੋਗੀਆ ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰ ਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਲਿਪਸਟਿਕ ਲਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬੁਝ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲਪਕ–ਲਪਕ ਕੇ ਲਾਪਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਜੋਗੀਆ ਨੇ ਲਿਪਸਟਿਕ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤਾਂ ਲੈ ਲਈ ਸੀ ਪਰ ਏਨੀਆਂ ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ, ਏਨੇ ਰੰਗਾਂ ਲਈ ਲਿਪਸਟਿਕਾਂ ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆਉਂਦੀ? ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਮੈਕਸ ਫੈਕਟਰੀ ਦੀ ਲਿਪਸਟਿਕ ਖ਼ਰੀਦ ਤੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਜੋਗੀਆ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਭੇਦ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ! ਉਹ ਭੁੱਲ ਹੀ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗਿਰਗਾਮ ਦੇ ਟਰਾਂਮ ਪੱਟੇ ਉਪਰ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲਿਪਟ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਫੌਰਨ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੀਲਾਂ ਅੰਦਰ ਧਸ ਗਈਆਂ ਤੇ ਸਿੱਲ੍ਹ ਗਿਲਗਿਲੀ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਜੋਗੀਆ ਬੇਹੱਦ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਕੁੜੀ ਹੈ। ਭਲਾ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਇੰਜ ਅਹਿਸਾਨ ਮੰਦ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਸੀ? ਪਰ ਗੱਲ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੀ। ਜਿਸ ਰੰਗ ਦੀ ਮੈਂ ਲਿਪਸਟਿਕ ਲਿਆਇਆ ਸਾਂ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਚ ਕਰਦੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਜੋਗੀਆ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਖ਼ਰੀਦਨ ਲਈ ਪੈਸੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵੀ ਏਨੇ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਕੋਈ ਸੁੰਦਰ ਜਿਹੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਲਿਪਸਟਿਕ ਲਈ ਪੈਸੇ ਵੀ ਮੋਟੂ ਭਾਅਜੀ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਚੁਰਾਏ ਸਨ ਤੇ ਜਾਂ ਭਾਬੀ ਤੋਂ ਉਸ ਮੋਹ ਵੱਟੇ ਮਾਂਠੇ ਸਨ, ਜਿਸਦਾ ਹੱਕ ਸਿਰਫ ਦਿਓਰ ਨੂੰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬਰਸਾਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ ਤਾਂ ਇਕ ਤਮਾਸ਼ਾ ਹੋਇਆ। ਜੋਗੀਆ ਨੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਘਰੇ ਪਏ ਕੁਝ ਜੜਾਊ ਤਾਵੀਜ਼ ਵੇਚ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਮੇਰੀ ਲਿਪਸਟਿਕ ਨਾਲ ਮੈਚ ਕਰਦੀ ਇਕ ਸਾੜ੍ਹੀ ਖ਼ਰੀਦ ਲਈ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿਚ ਇਕ ਮੁਖਬਰ ਸੀ-ਜੋਗੀਆ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਹੇਮਾ!...ਜੋਗੀਆ ਨੇ ਨਾਰੰਗੀ ਸੁਰਖ਼ ਰੰਗ ਦੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਅਗਿਆਰੀ ਪਾਰ ਕਾਨੂੰਨ–ਮੁਕਤ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਜੋਗੀਆ ਨੂੰ ਛੇੜਿਆ-“ਜਾਣਦੀ ਏਂ ਜੋਗੀਆ! ਅੱਜ ਤੂੰ ਕੀ ਲੱਗਦੀ ਪਈ ਏਂ?”
“ਕੀ ਲੱਗਦੀ ਪਈ ਵਾਂ?”
“ਬੀਰ–ਬਹੂਟੀ...ਜਿਹੜੀ ਬਰਸਾਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਏ।”
ਜੋਗੀਆ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ਰਾਰਤ ਸੁੱਝੀ। ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ-“ਜਾਣਦਾ ਏਂ, ਤੂੰ ਕੀ ਲੱਗਦੈਂਂ?”
“?”
“ਬੀਰ-ਤੇ ਮੈਂ ਬੀਰ–ਬਹੂਟੀ!”
ਤੇ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਜੋਗੀਆ ਇੰਜ ਲਾਲ ਹੋ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਰੰਗ ਤੇ ਸਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰਤਾ ਵੀ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ।
ਉਸ ਦਿਨ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਨਾਰੰਗੀ ਰੰਗ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸਨ-ਆਪਣੀ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਜਨੂੰਨ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਝੱਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਫੇਰ ਹੇਮੰਤ ਨੂੰ ਜਾ ਦੱਸਿਆ-ਤੇ ਇਸ ਵਾਰੀ ਹੇਮੰਤ ਨੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਨਹੀਂ, ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਆ ਤੇ ਭਰੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਮੇਰੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਜੇ ਸੁਕੇਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਨਾ ਆ ਗਈ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਸਨੇ ਸਫ਼ੇਦ ਨਾਈਲਾਨ ਦੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਨੰਗੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ-ਉਹ ਦਿਨ–ਬ–ਦਿਨ ਮਾਡਲ ਬਣਦੀ ਜਾ ਸੀ।
ਜੋਗੀਆ ਨੂੰ ਬੀਰ–ਬਹੂਟੀ ਬਣਨ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਤੀਬਰ ਤਾਂਘ ਸੀ, ਇਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਰੂਹ ਦੀਆਂ ਡੁੰਘਾਈਆਂ ਤਕ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ-ਸਿਵਾਏ ਇਸ ਦੇ ਕਿ ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਵਿਚੋਂ ਪਾਸ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਜਿਹੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਵਾਂ ਜਾਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਮਾਲਾਬਾਰ ਹਿੱਲ ਤੇ ਵਾਰਡਨ ਰੋਡ ਦੇ ਝੂਠੇ ਕਲਾ–ਪਰਖੂਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਔਣੇ–ਪੌਣੇ ਵੇਚ ਦਿਆਂ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲਈ ਸਮਾਂ ਲੱਗਣਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਾਂ ਬਥੇਰਾ ਸੀ, ਥੋੜ੍ਹਾ–ਬਹੁਤਾ ਜੋਗੀਆ ਕੋਲ ਵੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਰਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਿਹਨਤੀ ਤੇ ਮਸ਼ਕੱਤੀ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਉਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ 'ਕਰਮਯੋਗੀ' ਦੀ ਰੂਹ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ।
ਮੈਂ ਇਸ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਸਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਭਾਬੀ ਤੇ ਮੋਟੂ ਭਾਅਜੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਾਂ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਕਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਈ। ਹੇਮਾ ਬਾਪਨੂੰ ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਜੋਗੀਆ ਦਾ ਪਿਆਰ ਦੁਲਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੋਈ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆ ਵੜਦੀ ਤੇ ਝੱਟ ਕਹਿੰਦੀ-“ਚਾਚੂ! ਤੁਸੀਂ ਜੋਗੀਆ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਲੈਂਦੇ?”
ਤੇ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦਾ-“ਹਟ!”
ਇਹ 'ਹੱਟ' ਜੇ ਮੈਂ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੇਮਾ ਦੀ ਇਸ 'ਟੈਂ ਟੈਂ' ਉੱਤੇ ਭਾਅਜੀ ਤੇ ਭਾਬੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਤਾਂ ਭਾਬੀ ਨੇ ਉਸ ਮਾਸੂਮ ਦੇ ਚਪੇੜ ਹੀ ਕੱਢ ਮਾਰੀ ਤੇ ਉਹ ਭੁਆਂਟਣੀ ਖਾ ਕੇ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਜਾ ਡਿੱਗੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਮੇਰਾ ਮੱਥਾ ਠਣਕਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਦੋਵਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਹੋਈ ਹੈ।
ਮੇਰਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਠੀਕ ਸੀ। ਜੋਗੀਆ ਤੇ ਬਿਜੂਰ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪੰਜਾਬਨ ਨੇ ਭਾਬੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਤੋਰੀ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਖਾਧੀ। ਬਾਪਨੂੰ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉਂਜ ਠੀਕ ਸਨ-ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਲੈਣਾ, ਚੀਜਾਂ ਦਾ ਦੇਣ–ਲੈਣ ਕਰ ਲੈਣਾ ਵੀ ਦਰੁਸਤ ਸੀ; ਇਕ ਅੱਧੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਟਿਕਾਅ ਲੈਣਾ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਚੋਰੀ–ਛਿਪੇ ਬਿਸਤਰਾ ਗਰਮ ਕਰ ਲੈਣਾ ਵੀ ਠੀਕ ਸੀ-ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਾਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋਰਨਾ ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਦਰੁਸਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫੇਰ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਿਕਲ ਆਈਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਾਡੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਘਰਾਂ ਦਾ ਟੰਟਾ=ਪੁਆੜਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ...ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਤੇ ਖੂਹ ਤਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਨੇ-ਜੋਗੀਆ ਦੀ ਮਾਂ ਧੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਦੇ–ਦਿਵਾਅ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਜਵਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ-'ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ ਮਰਨ ਦੀ।'-ਖ਼ੈਰ ਦੇਣ–ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਮੈਂ ਅੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਬੀ ਤੇ 'ਗਿਆਨ–ਭਵਨ' ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਮੁਹਾਰ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਮੋੜ ਦਿੱਤੀ-ਜੋਗੀਆ ਦਾ ਪਿਓ ਕੌਣ ਸੀ? ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ ਤੇ ਕੋਈ ਬੁੱਢੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇਂਦੀ, ਉਹ ਇਕ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਬੜੋਦੇ ਵਿਚ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਤਕ ਰਿਹਾ।...ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਸਨ। ਇਕ ਗੱਲ, ਜਿਹੜੀ ਖੁਰਾ–ਖੋਜ ਕੱਢਣ 'ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੀ, ਉਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੋਗੀਆ ਦੀ ਮਾਂ ਮਨਾਵਦਾਰ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੰਨਿਆਂ। ਜੋਗੀਆ ਉਸੇ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਪਰ ਲੋਕ ਜੋਗੀਆ ਦੀ ਮਾਂ-ਇਕ ਵਿਆਹੀ ਵਰੀ ਤੀਵੀਂ-ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਸਾਹਬ ਦੀ ਰਖ਼ੈਲ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਉਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਜੋਗੀਆ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪੱਲੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਣ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹ ਬੰਬਈ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਕੁਛ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਵਿਚ ਜੋਗੀਆ ਦਾ ਕੀ ਕਸੂਰ ਸੀ? ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮੋਹ ਦਾ ਮੂੰਹ ਅੱਜ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖ ਸਕੀ। ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਨ, ਜੋਗੀਆ ਨਾਲ ਫੁੱਟਪਾਥ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ, ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਾਂ-ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਜੋਗੀਆ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਏਨੀ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਈ ਕਿ ਉਹ ਮਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਜੋਗੀਆ ਦਾ ਹੱਥ ਕਿਸੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਾਇਕ ਕਮਾਊ ਮਰਦ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਦੇ ਦੇਵੇ। ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਾਰਣ ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੀ ਸੂਰਤ ਤੋਂ ਵੀ ਚਿੜ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕਪੜਿਆਂ 'ਤੇ ਤੇਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਮੱਚ ਮਰੇਗੀ। ਜੋਗੀਆ ਹੁਣ ਕਾਲੇਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਬਾਪਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਜੋਗੀਆ ਵਾਲੇ ਫਲੈਟ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਕਸਰ ਬੰਦ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ...ਤੇ 'ਅਸਾਂ' ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ ਦੇ ਇਕ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਵੀ ਤਰਸ ਗਏ ਸਾਂ।
ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬੜੀ ਕਰੜੀ ਆਈ। ਸ਼ਾਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਹਨੇਰੇ ਰੂਪੀ ਚਮਗਿੱਦੜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਖੰਭ ਮੈਂ ਨਿਮਾਣੇ ਉੱਤੇ ਤਣਨ ਲੱਗੇ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਹ–ਰਗ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਗੱਡੀ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਚੂਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਮੈਂ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਓਨੇ ਹੀ ਉਸਦੇ ਦੰਦ ਮੇਰੇ ਗਲੇ ਵਿਚ ਧਸਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ...ਅਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਾਮਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਧੌਲੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਰੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-ਦਮਘੋਟੂ ਤੇ ਜਿੰਦ ਸੋਕੂ। ਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਾਮਾਂ ਹੰਢਾਉਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਨੇ ਉਹੀ ਜਾਣਦੇ ਨੇ ਕਿ ਸਿਰਫ ਮਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੀ ਛਾਤੀ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ-ਮਾਂ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਤੇ ਜੋਗੀਆ ਮੇਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦੀ...
ਉਫ਼-ਘੁਟਣ, ਏਨੀ ਉਦਾਸੀ! ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਵੀ ਇਕ ਰੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-ਮੈਲਾ ਮੈਲਾ, ਕਿਰਕਿਰਾ ਕਿਰਕਿਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਰੇਤੇ ਦੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਕਣ।...ਨਾਲੇ ਉਸ ਵਿਚ ਇਕ ਸੜਾਂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਲਟੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਉਂਦੀ ਨਹੀਂ। ਆਖ਼ਰ ਬੰਦਾ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਗਵਾਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਵੇਰੇ ਉਠਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਇਸ ਘਰ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਨੱਠ ਜਾਣ ਨੂੰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੇ ਜੋਗੀਆ ਦੀ ਮਾਂ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ...ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਬੈਰਾਗ਼ੀ ਚੇਤੇ ਆਉਣ ਲੱਗੇ, ਬੋਧ ਭਿਕਸ਼ੂ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਭਿਛਿਆ ਮੰਗ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਪੂਜ ਲੈਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ 'ਓਮ ਨਮੇ ...' ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਨੇ।
ਮੈਂ ਵਾਕਈ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਾਹਮਣੇ ਬਾਪਨੂੰ ਘਰ ਵਿਚ ਜੋਗੀਆ ਦੇ ਫਲੈਟ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲਿਆ ਤੇ ਜੋਗੀਆ ਮੈਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਸੁੱਤੀ ਨਹੀਂ। ਉਸਦੇ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖੇ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਗਲੇ ਉਪਰ ਇਧਰ ਉਧਰ ਖਿੱਲਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਕੰਘੀ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਖੁਭੋ ਦਿੱਤੀ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਲਮਾਰੀ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ...
ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਜੋਗੀਆ ਕਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ?-ਉਹ ਉਦਾਸ ਸੀ! ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਜਾਣ ਲੈਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਬੈਰਾਗ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਭਜਨ ਸਨ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਖੜਤਾਲਾਂ-ਜਿਹੜੇ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਧਨੀਆਂ ਬਣੀਆ ਇਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤਕ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਖੜਕਾਅ ਰਹੀਆਂ ਸਨ-ਪਰ ਇਸ ਭਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਿਛਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ।
*** *** ***
ਸਕੂਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਹੇਮੰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ। ਬੋਲਿਆ-“ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਅੱਜ ਕਿਹੜਾ ਰੰਗ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਏ ਬਈ?”
ਮੈਂ ਉਸ ਰੁੱਖੜ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ-“ਅੱਜ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜੋਗਨਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਨੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ ਏ ਤੇ ਜੋਗੀਆ ਬਾਣਾ ਪਾ ਲਿਆ ਏ।”
ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਤੇ ਸੁਕੇਸ਼ੀ ਨੂੰ ਗੁਲਮੋਹਰ ਹੇਠੋਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਝਾੜਾਂ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਸਾਹਮਣੇ ਸੜਕ ਵਗ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਉੱਤੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ ਜੋਗੀਆ ਕਫ਼ਨੀਆਂ ਪਾਈ ਬਿਨਾਂ ਇਰਾਦੇ, ਬੇਮਕਸਦ, ਪਾਟੀਆਂ ਪਾਟੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘੂਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਰਦ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਔਰਤ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਹੈ।
ਮੈਂ ਇਕ ਔਰਤ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਜੋਗੀਆ ਕਪੜੇ ਪਾਈ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕਮੰਡਲ ਫੜ੍ਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਹੇਮੰਤ ਖਿੜਖਿੜ ਕਰਕੇ ਹੱਸ ਪਿਆ। ਨਾਲ ਸੁਕੇਸ਼ੀ ਵੀ ਹੱਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜੀਨਜ਼ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਕੂਹਲੇ ਪੱਟਾਂ ਤਕ ਮਟਕਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ-ਉਹ ਪੂਰੀ ਮਾਡਲ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ...
ਜਦੋਂ ਹੇਮੰਤ ਦੀ ਹਾਸੀ ਰੁਕੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ-“ਤੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਿਐਂ। ਜੁਗਲ...ਕਿੱਥੇ ਨੇ ਜੋਗੀਆ ਕਪੜੇ? ਇਸ ਔਰਤ ਦੇ ਤਾਂ ਕਰੀਮ ਕਲਰ ਸਾੜ੍ਹੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਕਮੰਡਲ, ਜਿਹੜਾ ਤੈਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪਰਸ ਹੈ।” ਸੁਕੇਸ਼ੀ ਨੇ ਵੀ ਹੇਮੰਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।
ਮੈਂ ਬੌਂਦਲਿਆ ਜਿਹਾ ਸੜਕ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਇਕ ਬਸ ਆ ਕੇ ਰੁਕੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਕੁੜੀ ਉਤਰੀ...। “ਇਹ ਕਿੰਜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ!” ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਉਹ ਜੋਗੀਆ ਏ। ਜੋਗੀਆ ਕਪੜਿਆਂ ਵਿਚ-ਕੀ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹਾਂ ਮੈਂ?”
ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਯਕੀਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਭੌਂ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਦਿਤੀ-“ਹੇਮੰਤ...”
ਪਰ ਹੇਮੰਤ ਤੇ ਸੁਕੇਸ਼ੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਬਾਂਹ ਵਿਚ ਬਾਂਹ ਪਾਈ ਅੰਦਰ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਠਹਾਕੇ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ ਇਸ ਰੇਗਸਤਾਨ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਛੱਡ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਪਾਗਲ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਨੇ...ਇਹ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪੱਥਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਾਰੇ।
ਤੇ ਉਹ ਕੁੜੀ ਇਸੇ ਪਾਸੇ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਉਪਰ ਛਾਏ ਹੋਏ ਉਸ ਰੰਗ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਹੇਮੰਤ ਤੇ ਸੁਕੇਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰਦਾ, ਉਹ ਕੁੜੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਕ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ-“ਬੀਰ!”
ਤੇ ਮੈਂ ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਵੇਖਿਆ-ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੰਗ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਜੋਗੀਆ ਸੀ। ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਉਸੇ ਸਵੇਰ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ–ਭਵਨ ਵਿਚੋਂ ਤੇ ਬਾਪਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋਗੀਆ ਰੰਗ ਦੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।
ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਮੈਂ ਇਕ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਤੇ ਇਕ ਅਜੀਬ ਬੇਵੱਸੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਜੋਗੀਆ ਬੋਲੀ-“ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਬੜੋਦੇ ਜਾ ਰਹੀ ਵਾਂ।”
“ਕਿਉਂ, ਜੋਗੀਆ, ਬੜੋਦੇ ਕੀ ਐ?”
“ਮੇਰੇ ਨਾਨਕੇ-ਉੱਥੇ ਮੇਰਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ ਪਰਸੋਂ...”
“ਓ...!”
“ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਨ ਆਈ ਸਾਂ”
“ਤਾਂ ਮਿਲ ਲੈ।” ਮੈਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸਾਂ...
ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਰਟਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਕੁਝ ਮੁੰਡੇ–ਕੁੜੀਆਂ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਾਬਰੀ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਆ–ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਜੋਗੀਆ ਨੇ ਉਚਕ ਕੇ ਏਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਚੁੰਮ ਲਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਬੌਂਦਲ ਤੇ ਲੜਖੜਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਠਾਰਾਂ–ਉਨੀ ਸਾਲ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੈਂਤੀ ਚਾਲ੍ਹੀ ਸਾਲ ਦੀ ਇਕ ਭਰਪੂਰ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਚੁੰਮਾਂ ਕੇਡਾ ਕੰਬਾਅ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ-ਕਿੰਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਵਹਿਸ਼ਤਨਾਕ!
ਜੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਦੇਖ ਵੀ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤੇ।
ਉਹ ਦੇਖ ਵੀ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ! ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਜੋਗੀਆ ਨੇ ਕਿਹਾ-“ਮੇਰੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਤੂੰ ਰੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗੀ, ਹਾਂ!” ਤੇ ਨਾਲੇ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੁੱਕਾ ਵਿਖਾਇਆ...
ਸਵੇਰੇ ਗਿਆਨ–ਭਵਨ ਤੇ ਬਾਪਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਸਾਮਾਨ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੂਟਕੇਸ ਤੇ ਟਰੰਕ ਤੇ ਕੁਛ ਹੋਰ ਨਿਕੜ ਸੁੱਕੜ ਸਾਮਾਨ ਰੱਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾਅ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਪਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੇਠਾਂ ਆ ਖਲੋਤੇ ਸਨ। ਪਰ ਸਾਹਮਣੇ ਗਿਆਨ–ਭਵਨ ਵਿਚੋਂ ਮੇਰੇ ਸਿਵਾਏ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਮੋਟੂ ਭਾਅਜੀ ਤੇ ਭਾਬੀ ਤਾਂ ਕੀ ਆਉਂਦੇ, ਮਾਸੂਮ ਹੇਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਸਲਖ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਸਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗਲੀ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।
ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਜੂਰ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪੰਜਾਬਨ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਜੋਗੀਆ ਦੀ ਮਾਂ ਉਤਰੀ ਤੇ ਡਿੱਕ–ਡੋਲੇੇ ਖਾਂਦੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਈ। ਜ਼ਰਾ ਸਾਹ ਦਰੁਸਤ ਹੋਏ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੀ-“ਅੱਛਾ ਜੀ, ਅਸਾਂ ਚਲਦੇ ਆਂ, ਤੁਸੀਂ ਵੱਸਦੇ ਰਹੋ।”
ਤੇ ਫੇਰ ਆਈ-ਜੋਗੀਆ!
ਜੋਗੀਆ ਨੇ ਹਲਕੇ ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ ਦੀ ਇਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸਾੜ੍ਹੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ ਵੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਜੂੜੇ ਵਿਚ ਟੁੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਜੇ ਉਹ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਅਗਿਆਰੀ ਦਾ ਪਾਰਸੀ ਪੁਰੋਹਿਤ ਉਧਰ ਆ ਨਿਕਲਿਆ। ਮੈਂ ਆਦਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ-“ਸਾਹਬ ਜੀ!”
“ਸਾਹਬ ਜੀ!” ਪਾਰਸੀ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੇ ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਜੋਗੀਆ ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ ਨੇੜੇ–ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ ਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲਈ ਹੱਥ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਜੰਦਾਵੇਸਤਾ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜੋਗੀਆ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਸੀ।
ਮੈਂ ਵੀ ਮੁਸਕਾਨ ਮੋੜ ਦਿੱਤੀ!
੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦

ਗਰਮ ਕੋਟ :: ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ : राजिंदर सिंह बेदी

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ : ਗਰਮ ਕੋਟ :: ਲੇਖਕ : ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ : Rajinder Singh Bedi
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ...ਮੁਬਇਲ : 94177-30600.

ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਮਿਰਾਜੂਦੀਨ ਟੇਲਰ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਉੱਤੇ ਬੜੇ ਹੀ ਵਧੀਆ–ਵਧੀਆ ਸੂਟ ਲਟਕ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਇਹੋ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਗਰਮ ਕੋਟ ਬਿਲਕੁਲ ਫਟ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਸਾਲ ਹੱਥ ਤੰਗ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਨਵਾਂ ਗਰਮ ਕੋਟ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣਵਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਟੇਲਰ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣਿਓ ਲੰਘਣ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਮਹਿਕਮੇ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਲਬ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਮੈਨੂੰ ਗਰਮ ਕੋਟ ਦਾ ਚੇਤਾ ਵੀ ਨਾ ਆਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਬ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯਜ਼ਦਾਨੀ ਦੇ ਕੋਟਾਂ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਬਰਸਟੇਡ ਮੇਰੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਉਪਰ ਛਾਂਟੇ ਵਰ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕੋਟ ਦੀ ਮੰਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤੀਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹਾਂ-ਯਾਨੀ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਖਸਤਾ ਤੇ ਖੁੱਥੜ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਢਿੱਡ ਭਰ ਕੇ ਰੋਟੀ ਖੁਆਉਣ ਖਾਤਰ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮਾਮੂਲੀ ਕਲਰਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਡੀਆਂ 'ਚ ਵੜਦੀ ਠੰਡ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਖ਼ੁਦ ਬੋਦਾ–ਪੁਰਾਣਾ ਹੰਢਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਰਮ ਕੋਟ ਮੈਂ ਪਰਾਰ ਦਿੱਲੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪੁਰਾਣੇ ਕੋਟਾਂ ਵਾਲੀ ਇਕ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਮੁੱਲ ਲਿਆ ਸੀ। ਕੋਟਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕੋਟਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਗੱਠਾਂ ਕਿਸੇ ਮਰਾਨਜਾ, ਮਰਾਨਜਾ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ, ਕਰਾਚੀ ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਈਆਂ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਕੋਟ ਦੇ ਅੰਦਰਸ ਵਿਚ ਬਣੀ ਅੰਦਰਲੀ ਜੇਬ ਦੇ ਹੇਠ ਨਕਲੀ ਸਿਲਵਰ ਦੇ ਅਸਤਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮਰਾਨਜਾ, ਮਰਾਨਜਾ ਐਂਡ ਕੋ. ਦਾ ਲੇਬਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਕੋਟ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਬੜਾ ਸਸਤਾ ਸੀ-ਮਹਿੰਗਾ ਰੋਵੇ ਇਕ ਵਾਰ, ਸਸਤਾ ਰੋਵੇ ਵਾਰ ਵਾਰ-ਤੇ ਮੇਰਾ ਕੋਟ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਪਾਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਇਸੇ ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮਨੋਰੰਜਨ–ਕਲਬ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਆਦਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਦਸ ਰੁਪਏ ਦਾ ਨੋਟ ਸੀ। ਆਟਾ, ਦਾਲ, ਬਾਲਨ, ਬਿਜਲੀ, ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਬਿੱਲ ਭੁਗਤਾਅ ਦੇਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਓਹੀ ਦਸ ਦਾ ਨੋਟ ਬਚਿਆ ਸੀ। ਜੇਬ ਵਿਚ ਪੈਸੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਬਲਿਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਕੁਝ ਉੱਤਮ ਲੱਗ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿਚ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੂਟ ਹੀ ਸੂਟ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ ਵੀ...ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹਰੇਕ ਨੱਥੂ ਖ਼ੈਰਾ ਸੂਟ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਪਿੱਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਟਨ ਸੋਨਾ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਕਿ ਲੋਕ ਸਰੀਰਕ–ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਵਧੇਰੇ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਨੇ। ਨਵੇਂ‘–ਨਵੇਂ ਸੂਟ ਪਾਉਣਾ ਤੇ ਖ਼ੂਬ ਠੁੱਕ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਸਾਡੀ ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਵਰਨਾਂ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਮੀਰ ਨੇ, ਏਨੀ ਸਜ–ਧਜ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਬੰਦਾ–ਮਾਰੂ ਮੂੰਹ–ਮੁਲਾਹਜਿਆਂ ਦੀ ਉੱਕਾ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਕਪੜੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿਚ ਬਰਸਟੇਡ ਦੇ ਥਾਨਾਂ ਦੇ ਥਾਨ ਖਿਲਾਰੇ ਪਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ 'ਕੀ ਮੈਂ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਬਚੇ–ਖੁਚੇ ਦਸ ਰੁਪਈਆਂ ਦਾ ਕੋਟ ਲਈ ਕੱਪੜਾ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖੇ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?' ਪਰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੇਂ ਕੋਟ ਦੇ ਨਿੱਜਵਾਦੀ ਖ਼ਿਆਲ ਨੇ ਚਾਂਭੜਾਂ ਮਾਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀਆਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗਰਮ ਕੋਟ ਦਾ ਬਟਨ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮਰੋੜਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਜ਼ ਤੁਰਨ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਆ ਗਈ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੌਸਮ ਦੀ ਸਰਦੀ ਤੇ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੇਰੇ ਕੋਟ ਖ਼ਰੀਦਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਰਹੇ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣਾ ਉਹ ਕੋਟ ਵੀ ਵਾਧੂ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।
ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ? ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਨਾ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਬੰਦੇ ਅਸਲੀ ਅਮੀਰ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਉਹ ਵਾਧੂ ਦੀ ਫੋਕੀ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਰਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਮੀਰ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਪਾਟਿਆ ਪੁਰਾਣ ਕੋਟ, ਬਲਿਕੇ ਕਮੀਜ਼ ਵੀ ਸ਼ੁਗਲ ਜਾਂ ਚੋਜ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਕੀ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਾ ਅਮੀਰ ਸਾਂ...?
ਮੈਂ ਘਬਰਾਅ ਕੇ ਜਾਤੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਛੱਡ ਦਿਤਾ ਤੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਦਸ ਦਾ ਨੋਟ ਸਹੀ–ਸਲਾਮਤ ਲੈ ਕੇ ਘਰ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।
ਸ਼ਮੀ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਹੀ ਸੀ।
ਆਟਾ ਗੁੰਨ੍ਹਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੇ, ਅੱਗ ਮਚਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ...ਕੰਬਖ਼ਤ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਇਸ ਵਾਰੀ ਵੀ ਗਿੱਲੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਭੇਜ ਦਿਤੀਆਂ ਸਨ-ਅੱਗ ਬਲਣ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈਂਦੀ ਪਈ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਗਿੱਲੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਾ ਧੂੰਆਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਮੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਅੰਗਿਆਰ ਹੋਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ।
“ਕੰਬਖ਼ਤ ਕਿਤੋਂ ਦਾ...ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਇਹਨਾਂ ਸਿੱਜਲ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਕੀ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਿੜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।”
ਬੜੀ ਜੱਦੋ–ਜ਼ਹਿਦ ਪਿੱਛੋਂ ਆਖ਼ਰ ਲੱਕੜਾਂ ਮੱਚ ਪਈਆਂ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਸਿੱਜਲ–ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬੁਝਾ ਦਿਤਾ...ਸ਼ਮੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਾਟੇ ਹੋਏ ਗਰਮ ਕੋਟ ਵਿਚ ਪਤਲੀਆਂ ਪਤਲੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਘੁਸੇੜਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ-
“ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਕੰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।”
ਮੈਂ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ!”
“ਸੀ–ਦਿਆਂ?...ਏਥੋਂ...”
“ਸੀ–ਦੇਅ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਕ ਅੱਧਾ ਧਾਗਾ ਕੱਢ ਕੇ ਰਫ਼ੂ ਕਰ ਦੇਵੇਂ ਤਾਂ ਕੀ ਕਹਿਣੇ।”
ਕੋਟ ਨੂੰ ਉਲਟਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸ਼ਮੀ ਬੋਲੀ, “ਅੰਦਰਸ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੋਈਆਂ ਟਿੱਡੀਆਂ ਟੁੱਕਣ ਡਈਆਂ ਨੇ...ਨਕਲੀ ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਏ ਨਾ...ਅਹਿ ਵੇਖੋ।”
ਮੈਂ ਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਕੋਟ ਖੋਹ ਲਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਮਸ਼ੀਨ ਕੋਲ ਬੈਠਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਸ਼ਮੀ...ਦੇਖਦੀ ਨਹੀਂ ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਆ ਰਿਹਾਂ। ਇਹ ਕੰਮ ਤੂੰ ਉਦੋਂ ਕਰ ਲਵੀਂ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੌਂ ਜਾਵਾਂ!”
ਸ਼ਮੀ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਸ਼ਮੀ ਦੀ ਉਹ ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਮੇਰਾ ਪਾਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕੋਟ!
ਸ਼ਮੀ ਨੇ ਕੋਟ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿਤਾ। ਬੋਲੀ, “ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਇਸ ਕੋਟ ਦੀ ਮੁਰੰਮ ਕਰ ਕਰ ਕੇ ਹੰਭ ਗਈ ਵਾਂ...” ਉਸ ਦੀ ਮੁਰੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹਨੂੰ ਇਸ ਗਿੱਲੇ ਬਾਲਨ ਨੂੰ ਬਾਲਣ ਜਿੰਨੀ ਜਾਨ ਮਾਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਦੁਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ-
“ਆਖ਼ਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੋਟ ਲਈ ਕਪੜਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆਉਂਦੇ?”
ਮੈਂ ਬਿੰਦ ਦਾ ਬਿੰਦ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੁੱਭ ਗਿਆ।
ਉਂਜ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕੋਟ ਲਈ ਕਪੜਾ ਖ਼ਰੀਦਣ ਨੂੰ ਪਾਪਾ ਸਮਝਦਾ ਸਾਂ, ਪਰ ਸ਼ਮੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ...ਉਹਨਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਖਾਤਰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਕੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਿੜ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ-ਕਿਉਂ ਨਾ ਬਰਸਟੇਡ ਦੇ ਥਾਨਾਂ ਦੇ ਥਾਨ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆਵਾਂ। ਨਵੇਂ ਕੋਟ ਲਈ ਕਪੜਾ ਖ਼ਰੀਦਣ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਮਨ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਪੁਸ਼ਪਾਮਣੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਧਰੋਂ ਦੌੜਦੀ ਹੋਈ ਅੰਦਰ ਆ ਵੜੀ...ਆਉਂਦੀ ਹੀ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਨੱਚਣ ਤੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ, ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧ ਚਾਂਭੜਾਂ ਭਰੀਆਂ ਸਨ।
ਆਪਣਾ ਨਾਚ ਤੇ ਗਾਣਾ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪੁਸ਼ਪਾਮਣੀ ਬੋਲੀ, “ਬਾਊ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਆ ਗਏ? ਅੱਜ ਵੱਡੀ ਭੈਣਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ-ਮੇਜ ਪੋਸ਼ ਲਈ ਦਸੂਤੀ ਲਿਆਉਣਾ ਤੇ ਗਰਮ ਕਪੜੇ 'ਤੇ ਕਾਟ ਸਿਖਾਈ ਜਾਵੇਗੀ-ਗੁਣੀਆ ਮਾਪ ਦੇ ਲਈ ਤੇ ਗਰਮ ਕਪੜਾ...”
ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਗਰਮ ਕੋਟ ਖ਼ਰੀਦਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਸ਼ਮੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਚਪੇੜ ਕੱਢ ਮਾਰੀ ਤੇ ਬੋਲੀ-
“ਏਸ ਕਰਮਾਂ ਸੜੀ ਨੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਕੁਛ ਨਾ ਕੁਛ ਖ਼ਰੀਦਨਾ ਈ ਹੁੰਦਾ ਏ...ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਟ ਬਣਵਾਉਣ ਉੱਤੇ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਰਹੀ ਵਾਂ...”
ਉਹ ਪੁਸ਼ਪਾਮਣੀ ਦਾ ਰੋਣਾ ਤੇ ਮੇਰਾ ਨਵਾਂ ਕੋਟ!
ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਆਦਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਗੜ੍ਹਕਿਆ, “ਸ਼ਮੀ!”
ਸ਼ਮੀ ਕੰਬ ਗਈ। ਮੈਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਲਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਕੱਢਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਇਸ ਕੋਟ ਦੀ ਮੁਰੰਮ ਕਰ ਦੇਅ...ਹੁਣੇ...ਜਿੱਦਾਂ ਮਰਜ਼ੀ ਕਰ...ਓਦਾਂ ਈ ਜਿਵੇਂ ਰੋ ਪਿੱਟ ਕੇ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਬਾਲ ਲੈਂਦੀਆਂ ਨੇ-ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ! ਹਾਂ, ਚੇਤਾ ਆਇਆ...ਵੇਖ ਪੁਸ਼ਪਾਮਣੀ ਕਿਵੇਂ ਰੋ ਰਹੀ ਏ। ਪੋਪੀ ਬੇਟਾ, ਏਧਰ ਆ ਨਾ, ਏਧਰ ਆ ਮੇਰੀ ਬੱਚੀ! ਕੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਤੂੰ? ਬੋਲ ਤਾਂ...ਦਸੂਤੀ? ਗੁਣੀਆ ਮਾਪ ਲਈ ਤੇ ਕਾਟ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਗਰਮ ਕਪੜਾ?...ਬੱਚੂ ਨੰਨ੍ਹਾਂ ਵੀ ਤਾਂ ਟਰਾਈਸਿਕਲ ਦਾ ਰਾਗ ਅਲਾਪਦਾ ਤੇ ਗੁਬਾਰੇ ਲਈ ਜ਼ਿਦ ਕਰਦਾ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸਨੂੰ ਗੁਬਾਰਾ ਨਾ ਲੈ ਕੇ ਦਵੇਂਗੀ ਤਾਂ ਕੀ ਮੇਰਾ ਕੋਟ ਆ ਜਾਏਗਾ ਭਲਾਂ? ਕਿੰਨਾ ਰੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਵਿਚਾਰਾ...। ਸ਼ਮੀ! ਕਿੱਥੇ ਈ ਬੱਚੂ?” ਬੱਚੂ ਆ ਗਿਆ-ਹਨੇਰੀ ਤੇ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਗੱਜਦਾ–ਗੜ੍ਹਕਦਾ ਹੋਇਆ।
ਮੈਂ ਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਿਕੇ ਉਂਜ ਹੀ ਕਾਫ਼ੂਰੀ ਰੰਗ ਦੇ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਕਾਂਟੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੇ। ਅਚਾਨਕ ਮੇਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹ ਰਸੋਈ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈਆਂ-ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਲੱਕੜਾਂ ਭੜ–ਭੜ ਮੱਚ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਇਧਰ ਸ਼ਮੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰੌਸ਼ਨ ਸਨ। ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ।
“ਉਹ ਤੂਤ ਦੇ ਡੰਡੇ ਬਲ ਰਹੇ ਨੇ ਤੇ ਖੋਖਾ...” ਸ਼ਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਤੇ ਪਾਥੀਆਂ?”
“ਹਾਂਜੀ, ਪਾਥੀਆਂ ਵੀ...”
“ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਦੇਵਤਾ ਏ...ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਵੀ ਗਰਮ ਕੋਟ ਲਈ ਚੰਗਾ ਜਿਹਾ ਬਰਸਟੇਡ ਲੈ ਆਵਾਂ ਤਾਂਕਿ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਇਵੇਂ ਈ ਚਮਕਦੀਆਂ ਰਹਿਣ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ...ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਵਿਚੋਂ ਤਾਂ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਜ਼ਰੂਰ...ਬਰ–ਜ਼ਰੂਰ...”
“ਹਾਂਜੀ, ਜਦੋਂ ਸਰਦੀ ਲੰਘ ਗਈ...”
ਪੁਸ਼ਪਾਮਣੀ ਨੇ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਿਖਵਾਈਆਂ-ਦਸੂਤੀ, ਗੁਣੀਆ ਮਾਪ ਲਈ, ਗਰਮ ਬਲੇਜ਼ਰ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦਾ, ਇਕ ਡੱਬਾ ਡੀ.ਐੱਮ.ਸੀ. ਦੇ ਗੋਲੇ, ਇਕ ਮੁਰੱਬਾ ਗਜ਼ ਗੋਟੇ ਦੀ ਮਗ਼ਜ਼ੀ...ਤੇ ਇਮਰਤੀਆਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਲਾਬ ਜਾਮੁਨਾਂ...। ਮੋਈ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਤਾਂ ਲਿਖਵਾ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਕਬਜ਼ ਸੀ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ, ਯੂਨਾਨੀ ਦਵਾਖ਼ਾਨੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਇਤਰੀਫ਼ਲ ਜ਼ਮਾਨੀ ਦਾ ਇਕ ਡੱਬਾ ਵੀ ਲਿਆ ਰੱਖਾਂ। ਦੁਧ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁ ਲੈ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਇਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਪਰ ਮੋਈ ਪੁਸ਼ਪਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੀ ਕਿੱਥੇ ਛੱਡੀ ਸੀ! ਤੇ ਜਦੋਂ ਪੁਸ਼ਪਾਮਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਗੁਲਾਬ ਜਾਮਨਾਂ', ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, 'ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਚੀਜ਼ ਤਾਂ ਇਹੋ ਏ।'...ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਗੁਲਾਬ ਜਾਮਨਾਂ ਉੱਥੇ ਲੁਕਾਅ ਦਿਆਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਪੌੜੀਆਂ ਵਿਚ ਬਾਹਰ ਜਮਾਂਦਾਰ ਆਪਣਾ ਦੁੱਧ ਵਾਲਾ ਭਾਂਡਾ ਰੱਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੁਸ਼ਪਾ ਨੂੰ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ' ਓਹੋ...ਮੈਂ ਤਾਂ ਲਿਆਉਣਾ ਈ ਭੁੱਲ ਗਿਆ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਗੁਲਾਬ ਜਾਮਨਾਂ!'...ਉਦੋਂ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਆਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਗੁਲਾਬ ਜਾਮਨਾਂ ਨਾ ਆਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਦੀ ਅਜੀਬ ਹਾਲਤ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ।
ਫੇਰ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਬੱਚੂ ਵੀ ਤਾਂ ਸਵੇਰ ਦਾ ਗੁਬਾਰੇ ਤੇ ਟਰਾਈਸਿਕਲ ਲਈ ਜ਼ਿਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ-'ਇਤਰੀਫ਼ਲ ਜ਼ਮਾਨੀ?' ਸ਼ਮੀ, ਬੱਚੂ ਨੂੰ ਪੁਚਕਾਰਦੀ ਹੋਈ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, “ਬੱਚੂ ਬੱਚੇ, ਦੋ ਟਰਾਈਸਿਕਲ ਲੈ ਦਿਆਂਗੀ ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ...ਧੀ ਰਾਣੀ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਚਲਾਇਆ ਕਰੇਗੀ...ਪੋਪੀ, ਮੁੰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਹਾਂ...”
'ਬੱਚੂ ਚਲਾਇਆ ਕਰੇਗੀ ਤੇ ਪੋਪੀ ਮੁੰਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਣਗੇ!'...ਤੇ ਮੈਂ ਸ਼ਮੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਸੌਂਹ ਖਾਧੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਟਰਾਈਸਿਕਲ ਲਈ ਛੇ ਸੱਤ ਰੁਪਏ ਜੇਬ ਵਿਚ ਨਾ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਨੀਲੇ ਗੁੰਬਦ ਵਾਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਾਂਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਪੈਸੇ ਜੇਬ ਵਿਚ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨੀਲੇ ਗੁੰਬਦ ਵਾਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਖਾਹਮਖਾਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਖਿਝ ਚੜਦੀ ਰਹੇਗੀ-ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਹੋ ਜਾਏਗੀ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਮੀ ਬੈਲਜਿਅਮੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਧੁੰਦਲਾਈ ਹੋਈ ਟੁਕੜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਕਾਫ਼ੂਰੀ ਚਿੱਟੇ ਸੂਟ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਅਛੋਪਲੇ ਹੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ, “ਮੈਂ ਦੱਸਾਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਕੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਏਂ?”
“ਦੱਸੋ ਤਾਂ ਜਾਣਾ!”
“ਤੂੰ ਸੋਚ ਰਹੀ ਏਂ, ਕਾਫ਼ੂਰੀ ਸਫ਼ੇਦ ਸੂਟ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਕਾਫ਼ੂਰੀ ਰੰਗ ਦੇ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਕਾਂਟੇ ਪਾ ਕੇ ਜਿਲੇਦਾਰਨੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਏਗੀ ਉਹ...”
“ਨਹੀਂ ਤਾਂ,” ਸ਼ਮੀ ਨੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕਦੇ ਦਾ ਗਰਮ...”
ਮੈਂ ਸ਼ਮੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਦਿਤਾ। ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਬੇਵੱਸੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ। ਮੈਂ ਅਤੀ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “...ਬਸ...ਏਧਰ ਵੇਖ...ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਜ਼ਰੂਰ ਖ਼ਰੀਦ ਲਵਾਂਗਾ...”
“ਹਾਂਜੀ, ਜਦੋਂ ਸਰਦੀ...”
ਫੇਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਉਸ ਹੁਸੀਨ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਜਣ ਲਈ ਸਿਰਫ ਦਸ ਰੁਪਏ ਖ਼ਰਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਵਸਾਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਗਿਆ।
ਮੇਰੇ ਸਿਵਾਏ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿਚ ਤੁਰੇ–ਫਿਰਦੇ ਹਰੇਕ ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਆਦਮੀ ਦੇ ਗਰਮ ਸੂਟ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇਕ ਲੰਮੇ–ਝੰਮੇ ਜੈਂਟਲਮੈਨ ਦੀ ਗਰਦਨ ਨੇਕਟਾਈ ਤੇ ਘਸੇ ਕਾਲਰ ਦੇ ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪਾਲਤੂ ਕੁੱਤੇ 'ਟਾਈਗਰ' ਦੀ ਗਰਦਨ ਵਾਂਗ ਆਕੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸੂਟਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਬੜਬੜਾਇਆ-
“ਲੋਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੰਗਾਲ ਹੋ ਗਏ ਨੇ! ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨਾ ਸੋਨਾ–ਚਾਂਦੀ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਏ।” ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਲੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਮੈਂ ਕਈ ਜੋੜੇ ਕਾਂਟੇ ਵੇਖੇ। ਆਪਣੀ ਕਲਪਣਾ ਦੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈ, ਕਾਫ਼ੂਰੀ ਸਫ਼ੇਦ ਸੂਟ ਵਿਚ ਸ਼ਮੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਕਾਂਟੇ ਪੁਆ ਪੁਆ ਕੇ ਪਸੰਦ ਜਾਂ ਨਾ–ਪਸੰਦ ਕੀਤੇ! ਕਾਫ਼ੂਰੀ ਸਫ਼ੇਦ ਸੂਟ...ਕਾਫ਼ੂਰੀ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਕਾਂਟੇ...ਅਨੇਕਾਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਂ ਇਕ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚੁਣ ਸਕਿਆ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਯਜ਼ਦਾਨੀ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਲਬ ਵਿਚੋਂ, ਜਿਹੜਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਰੇਲ ਕਲਬ ਸੀ, ਪੰਦਰਾਂ ਰੁਪਏ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੌਅ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕੋਟ ਦੀ ਜੇਬ ਦੇ ਵੱਟ ਛਿਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹੇਠਲੀ ਖੱਬੀ ਜੇਬ ਉੱਤੇ ਇਕ ਰੁਪਈਏ ਜਿੱਡੀ ਕੋਟ ਦੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰਲਦੀ–ਮਿਲਦੀ ਬੜੀ ਹੀ ਭੱਦੀ ਟਾਕੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ...ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛਿਪਾਅ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਫੇਰ ਮੈਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, 'ਕੀ ਪਤਾ, ਯਜ਼ਦਾਨੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਦੇ ਵੱਟ ਤੇ ਉਹ ਰੁਪਈਏ ਜਿੱਡੀ ਕੋਟ ਦੇ ਰੰਗ ਦੀ ਟਾਕੀ ਵੇਖ ਲਏ ਹੋਣ...' ਅੰਦਰ ਇਹ ਦਵੰਦ ਛਿੜ ਪਿਆ ਪਰ ਮੈਂ ਦਿਲੇਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ-
'ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਪਰਵਾਹ...ਯਜ਼ਦਾਨੀ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਕੋਈ ਥੈਲੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਵੇਗਾ...ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਹੈ ਵੀ ਕਿੱਡੀ ਕੁ? ਯਜ਼ਦਾਨੀ ਤੇ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉੱਚੇ–ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਬਰਸਟੇਡ ਦੀ ਘੱਟ। ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਰਸਟੇਡ ਦੀ ਕਦਰ ਵੱਧ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਉੱਚੇ–ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਘੱਟ।'
ਯਜ਼ਦਾਨੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਓਹਲੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਗੌਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਕੋਟ ਦੇ ਬਰਸਟੇਡ ਨੂੰ ਪਿੱਛਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ।
ਫੇਰ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ 'ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁਸ਼ਪਾਮਣੀ ਲਈ ਗੁਲਾਬ ਜਾਮਨਾਂ ਤੇ ਇਮਰਤੀਆਂ ਖ਼ਰੀਦ ਲੈਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਨੇ। ਵਾਪਸੀ ਵੇਲੇ ਕਿਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਭੁੱਲ ਨਾ ਜਾਵਾਂ। ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਵਿਚ ਖ਼ੂਬ ਤਮਾਸ਼ਾ ਹੋਵੇਗਾ।' ਮਠਿਆਈ ਵਾਲੀ ਦੁਕਾਨ ਉੱਤੇ ਉਬਲਦੇ ਤੇਲ ਵਿਚ ਕਚੌਰੀਆਂ ਖ਼ੂਬ ਫੁੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਆ ਗਿਆ। ਐਨ ਓਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਲਾਬ ਜਾਮਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂਅ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਪੁਸ਼ਪਾਮਣੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਕਬਜ਼ ਤੇ ਇਤਰੀਫ਼ਲ ਜ਼ਮਾਨੀ ਦਾ ਚੇਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਕੁਹਣੀਆਂ ਟਿਕਾਅ ਕੇ ਬੜੇ ਸਵਾਦ ਨਾਲ ਕਚੌਰੀਆਂ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਹੱਥ ਧੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦੋਂ ਪੈਸਿਆਂ ਲਈ ਜੇਬ ਟਟੋਲੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ! ਦਸ ਦਾ ਨੋਟ ਕਿਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।
ਕੋਟ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਸੁਰਾਖ਼ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਕਲੀ ਰੇਸ਼ਮ ਨੂੰ ਟਿੱਡੀਆਂ ਚੱਟਮ ਕਰ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਜੇਬ ਵਿਚ ਹੱਥ ਪਾਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ, ਜਿੱਥੇ ਮਰਾਨਜਾ, ਮਰਾਨਜਾ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਲੇਬਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਨੋਟ ਓਥੋਂ ਹੀ ਕਿਧਰੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।
ਇਕੋ ਪਲ ਵਿਚ ਇੰਜ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭੋਲੀ ਜਿਹੀ ਭੇਡ ਆਪਣੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ, ਮੁਲਾਇਮ ਉੱਨ ਲੱਥ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
ਹਲਵਾਈ ਨੇ ਤਾੜ ਲਿਆ। ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਬੋਲਿਆ-
“ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਬਾਊ ਜੀ,ਪੈਸੇ ਕੱਲ੍ਹ ਆ ਜਾਣਗੇ।”
ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲਿਆ...ਕੁਝ ਬੋਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ।
ਸਿਰਫ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਹਲਵਾਈ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਗੁਲਾਬ ਜਾਮਨਾਂ ਚਾਸ਼ਣੀ ਵਿਚ ਤੈਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਤੇਲ ਵਿਚ ਫੁੱਲਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਚੌਰੀਆਂ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਵਿਚ ਹਲਕੀਆਂ ਲਾਲ ਇਮਰਤੀਆਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਦਾਗ਼ ਰਹੀਆਂ ਸਨ...ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਪੁਸ਼ਪਾਮਣੀ ਦੀ ਧੁੰਦਲੀ ਉਦਾਸ ਤਸਵੀਰ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਸੀ।
ਮੈਂ ਉੱਥੋਂ ਬਾਦਾਮੀ ਬਾਗ਼ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ ਤੇ ਅੱਧਾ ਪੌਣਾ ਘੰਟਾ ਬਾਦਾਮੀ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਜੰਕਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਮਾਲ ਗੱਡੀ ਆਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ ਇਕ ਸ਼ੰਟ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇੰਜਨ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਦਗਦੇ ਹੋਏ ਸੁਰਖ਼ ਕੋਇਲੇ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਰ ਰਹੇ ਸਨ...ਪਰ ਉਦੋਂ ਹੀ ਨੇੜੇ ਦੀ ਇਕ ਸਾਲਟ ਰਿਫ਼ਾਇਨਰੀ ਦੇ ਕੁਝ ਮਜ਼ਦੂਰ ਓਵਰ ਟਾਈਮ ਲਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਨਜ਼ਰ ਆਏ...ਮੈਂ ਲਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੁਲ ਤੀਕ ਤੁਰਿਆ ਗਿਆ। ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਠੰਡ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਾਲੇਜ ਦੇ ਕੁਝ ਮੌਜੀ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸ਼ਤੀ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ।
'ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਅਜੀਬ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਹੈ ਮੈਨੂੰ ,' ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, 'ਪੁਸ਼ਪਾਮਣੀ ਲਈ ਗੋਟੇ ਦੀ ਮਗ਼ਜ਼ੀ, ਦਸੂਤੀ, ਗੁਲਾਬ ਜਾਮਨਾਂ ਤੇ ਸ਼ਮੀ ਲਈ ਕਾਫ਼ੂਰੀ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਕਾਂਟੇ ਖ਼ਰੀਦਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪਾ ਸਿਰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿੱਡੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਤੇ ਬੇਦਰਦੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਇਕ ਹੁਸੀਨ ਪਰ ਬੜੀ ਸਸਤੀ ਦੁਨੀਆਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੀਅ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਤੋੜ–ਮਰੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿਆਂ...' ਪਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕਿਸ਼ਤੀ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਮੁੰਡਾ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ-
“ਇਸ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਤਾਂ ਰਾਵੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਗੋਡੇ–ਗੋਡੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।”
“ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਉਪਰੇ–ਉਪਰ ਦੁਆਬੇ ਵਿਚ ਖਪ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਵੈਸੇ ਉਂਜ ਵੀ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਬਰਫ਼ ਨਹੀਂ ਖੁਰਦੀ।” ਦੂਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਮੈਂ ਲਾਚਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘਰ ਪਰਤ ਆਇਆ ਤੇ ਬੜੀ ਬੇਦਿਲੀ ਜਿਹੀ ਨਾਲ ਕੁੰਡਾ ਖੜਕਾਇਆ।
ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪੁਸ਼ਪਾਮਣੀ ਤੇ ਬੱਚੂ, ਨਿੱਕੂ ਬੜਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚ ਜਾ ਸੁੱਤੇ ਸਨ। ਸ਼ਮੀ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਕੋਲ ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਦੇ ਸਹਿਕ ਰਹੇ ਕੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੇਕਦੀ ਹੋਈ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਊਂਘੀ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜਾਗੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਾਲੀ ਹੱਥ ਵੇਖ ਕੇ ਤ੍ਰਬਕੀ। ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੋਰ ਜੇਬ ਵਿਚ ਹੱਥ ਪਾਇਆ ਤੇ ਲੇਬਲ ਹੇਠੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਵਿਖਾਲ ਦਿਤਾ। ਸ਼ਮੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਗਈ। ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲੀ...ਕੁਝ ਬੋਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੀ।
ਮੈਂ ਕੋਟ ਕਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਟੰਗ ਦਿਤਾ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਕੰਧ ਨਾਲ ਢੋਅ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਮੀ ਬੈਠ ਗਈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਕਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਟੰਗੇ ਕੋਟ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ।
ਜੇ ਸ਼ਮੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਡੀਕੇ ਬਗ਼ੈਰ ਉਹ ਕਾਫ਼ੂਰੀ ਸੂਟ ਬਦਲ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਸ਼ਾਇਦ ਏਨੀ ਪਤਲੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ।
*** *** ***
ਯਜ਼ਦਾਨੀ ਤੇ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਲਬ ਵਿਚ ਪਰੇਲ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਦੋ ਘੁੱਟ ਲਾਈ ਵੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪੀਣ ਲਈ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਲੋਂ ਇਕ ਅੱਧਾ ਘੁੱਟ ਜਬਰਦਸਤੀ ਲੁਆ ਦਿਤੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਸ ਤਾੜ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸਦੇ ਕੋਲ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਉੱਚੇ–ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਕਦਰ, ਬਰਸਟੇਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਜੇ ਮੈਂ ਘਰੇ ਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦਿਨ ਉਹੀ ਕਾਫ਼ੂਰੀ ਸਫ਼ੇਦ ਸੂਟ ਪਾਇਆ ਦੇਖ ਕੇ ਨਾ ਆਇਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਪਰੇਲ ਵਿਚ ਕਿਸਤਮ ਅਜ਼ਮਾਈ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਵੀ ਨਾ ਕਰਦਾ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਕਾਸ਼! ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਦੋ ਰੁਪਏ ਹੁੰਦੇ...ਕਿਹੜੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਵਾਹਵਾ ਸਾਰੇ ਰੁਪਈਏ ਬਣਾਅ ਲੈਂਦਾ...ਪਰ ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਤਾਂ ਕੁੱਲ ਪੌਣੇ ਚਾਰ ਆਨੇ ਸੀ।
ਯਜ਼ਦਾਨੀ ਤੇ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਬੜੇ ਵਧੀਆ ਬਰਸਟੇਡ ਦੇ ਸੂਟ ਪਾਈ ਨੇਕ ਆਲਮ (ਕਲਬ ਦੇ ਸੈਕਰੇਟਰੀ) ਨਾਲ ਝਗੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਨੇਕ ਆਲਮ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਲਬ ਨੂੰ ਪਰੇਲ ਕਲਬ ਤੇ 'ਬਾਰ' ਬਣਿਆ ਕਤਈ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਇਕ ਨਿਮਾਣੇ ਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਵਾਂਗ ਜੇਬ ਵਿਚ ਹੱਥ ਪਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ ਕੀ ਆਪਣੇ ਟੱਬਰ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕੁਝ ਖ਼ਰੀਦਨਾਂ, ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਪਾਪ ਏ?...ਇਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਤਾਂ ਪਰੇਲ ਖੇਡਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੇਬ 'ਚੋਂ ਪੈਸੈ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ! ਹੀ–ਹੀ...ਖ਼ੀਂ–ਖ਼ੀਂ...”
ਕੋਟ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖੀਸੇ...ਯਾਨੀ ਖੱਬੀ ਹੇਠਲੀ ਜੇਬ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਕਾਗਜ਼ ਸਰਕਦਾ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਸਰਕਾਅ–ਸਰਕਾਅ ਕੇ ਮੈਂ ਸੱਜੀ ਜੇਬ ਦੇ ਸੁਰਾਖ਼ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆ।
...ਉਹ ਦਸ ਰੁਪਏ ਦਾ ਉਹੀ ਨੋਟ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਦਿਨ ਅੰਦਰਲੀ ਜੇਬ ਦੇ ਸੁਰਾਖ਼ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਕੋਟ ਦੇ ਅੰਦਰੇ ਅੰਦਰ ਗਵਾਚ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਰੇਲ–ਵਰੇਲ ਨਹੀਂ ਖੇਡਿਆ। ਨੋਟ ਨੂੰ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਘੁੱਟ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਘਰ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ। ਜੇ ਉਸ ਦਿਨ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੇ ਬਗ਼ੈਰ ਸ਼ਮੀ ਨੇ ਉਹ ਕਾਫ਼ੂਰੀ ਸੂਟ ਬਦਲ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਏਨਾ ਦੀਵਾਨਾ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ।
ਹਾਂ, ਫੇਰ ਜਾਗ ਪਿਆ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਕ ਹੁਸੀਨ ਤੋਂ ਹੁਸੀਨ ਦੁਨੀਆਂ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਦਸ ਤੋਂ ਵਧ ਇਕ ਦਮੜੀ ਖ਼ਰਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣੀ। ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸ਼ਮੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਕਾਗਜ਼ ਖੋਹ ਕੇ ਲੀਰੋ–ਲੀਰ ਕਰ ਦਿਤਾ ਤੇ ਬੋਲੀ-
“ਏਨੇ ਕਿਲੇ ਨਾ ਬਣਾਓ...ਨੋਟ ਨੂੰ ਫੇਰ ਨਜ਼ਰ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗੀ।”
'ਸ਼ਮੀ ਠੀਕ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।' ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, 'ਨਾ ਸੁਪਨੇ ਏਨੇ ਰੰਗੀਨ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੋਵੇ।'
ਫੇਰ ਮੈਂ ਕਿਹਾ-“ਇਕ ਗੱਲ ਏ ਸ਼ਮੀ! ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨੋਟ ਕਿਤੇ ਫੇਰ ਨਾ ਗਵਾਚ ਜਾਵੇ ਮੈਥੋਂ...ਤੇਰੀ ਖੇਮੋ ਗੁਆਂਢਣ ਬਾਜ਼ਾਰ ਜਾ ਰਹੀ ਏ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਤੂੰ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖ਼ੁਦ ਈ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ...ਕਾਫ਼ੂਰੀ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਕਾਂਟੇ...ਡੀ.ਐੱਮ.ਸੀ. ਦੇ ਗੋਲੇ, ਮਗ਼ਜ਼ੀ...ਤੇ ਦੇਖ, ਪੋਪੀ ਮੁੰਨੇ ਲਈ ਗੁਲਬ ਜਾਮਨਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਆਵੀਂ, ਜ਼ਰੂਰ...”
ਸ਼ਮੀ ਨੇ ਖੇਮੋ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣਾ ਮੰਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਸ਼ਮੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਢਾਈ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸੂਟ ਪਾਇਆ ਜਿਹੜਾ ਉਸਨੂੰ ਦਹੇਜ਼ ਵਿਚ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਦਿਤਾ ਸੀ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਚੀਕ–ਚਿਹਾੜੇ 'ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਛੇਤੀ ਚੇਹ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤੀਕ ਬੱਚੂ, ਨਿੱਕੂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤੀਕ ਖਿਡਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਬਾਲਣ ਵਾਲੀ ਚੁਰ, ਗੁਸਲਖ਼ਾਨੇ, ਨੰਗੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਉਪਰ...ਸਭਨੀ ਥਾਈਂ ਲੱਭਦਾ ਫਿਰਿਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪੁਚਕਾਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ-
“ਟਰਾਈਸਿਕਲ ਲੈਣ ਗਈ ਏ...ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦੇਅ, ਟਾਈਸਿਕਲ ਗੰਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਏ, ਹਾ–ਥੂਹ...ਗੁਬਾਰਾ ਲਿਆਵੇਗੀ ਬੀਬੀ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਬੜਾ ਸੋਹਣਾ ਗੁਬਾਰਾ...”
ਬੱਚੂ ਧੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਥੁੱਕ ਦਿਤਾ। ਬੋਲੀ, “ਐ...ਈ...ਗੰਡੀ...”
ਪੁਸ਼ਪਾਮਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਪੋਪੀ ਮੁੰਨਾਂ ਅੱਜ ਗੁਲਾਬ ਜਾਮਨਾਂ ਢਿੱਡ ਭਰ ਕੇ ਖਾਏਗਾ ਨਾ!”
ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਗੋਦੀ ਵਿਚੋਂ ਉਤਰ ਗਈ ਤੇ ਬੋਲੀ-“ਇੰਜ ਲਗਦਾ ਏ ਪਾਪਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਸਾਰੀ ਗੁਲਾਬ ਜਾਮਨ ਖਾ ਰਹੀ ਹੋਵਾਂ...”
ਨਿੱਕੂ ਰੋਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੁਸ਼ਪਾਮਣੀ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਕਥਕਲੀ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲੋਂ ਸੋਹਣਾ ਨਾਚ ਨੱਚਦੀ ਰਹੀ।
ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕਲਪਣਾ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਉਡਾਰੀਆਂ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਕੌਣ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕਿਤੇ ਮੇਰੀ ਕਲਪਣਾ ਦੇ ਮਹਿਲ ਢੈ–ਢੇਰੀ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਭੇਜ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ-ਸ਼ਮੀ ਹੁਣ ਘੋੜੇ ਹਸਪਤਾਲ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ...ਹੁਣ ਕਾਲੇਜ ਰੋਡ ਦੀ ਨੁੱਕੜ 'ਤੇ ਹੋਵੇਗੀ...ਹੁਣ ਗੰਦੇ ਇੰਜਨ ਕੋਲ...
ਤੇ ਇਕ ਬੜੀ ਹੀ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕੁੰਡੀ ਖੜਕੀ।
ਸ਼ਮੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆ ਗਈ ਸੀ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ।
ਸ਼ਮੀ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ-“ਮੈਂ ਦੋ ਰੁਪਏ ਖੇਮੋ ਤੋਂ ਉਧਾਰੇ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਖ਼ਰਚ ਕਰ ਆਈ ਵਾਂ।”
“ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
ਫੇਰ ਬੱਚੂ, ਪੋਪੀ, ਮੁੰਨਾਂ ਤੇ ਮੈਂ ਤਿੰਨੇ ਸ਼ਮੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਭੌਣ ਲੱਗੇ।
ਪਰ ਸ਼ਮੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਇਕ ਬੰਡਲ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਬੰਡਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ-ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਟ ਲਈ ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਬਰਸਟੇਡ ਸੀ।
ਪੁਸ਼ਪਾਮਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ-“ਬੀਬੀ, ਮੇਰੀਆਂ ਗੁਲਾਬ ਜਾਮਨਾਂ...”
ਸ਼ਮੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਇਕ ਚਪੇੜ ਕੱਢ ਮਾਰੀ!
--- --- ---

ਭੋਲਾ :: ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ : राजिंदर सिंह बेदी

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ : ਭੋਲਾ :: ਲੇਖਕ : ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ : Rajinder Singh Bedi
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ...ਮੋਬਇਲ : 94177-30600

ਮੈਂ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਦੇ ਕੁੱਜੇ ਵਿਚ ਮੱਖਨ ਰੱਖਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ। ਲੱਸੀ ਦੀ ਖਟਾਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਇਆ ਨੇ ਕੁੱਜੇ ਵਿਚਲੇ ਮੱਖਨ ਨੂੰ ਖੂਹ ਦੇ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰੀ ਧੋਤਾ ਸੀ। ਇੰਜ ਮੱਖਨ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਕਾਰਣ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੂਚਕ ਸੀ। ਹਾਂ! ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਚੇਤਾ ਆਇਆ, ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਮਾਇਆ ਦਾ ਭਰਾ ਆਪਣੀ ਵਿਧਵਾ ਭੈਣ ਤੋਂ ਰੱਖੜੀ ਬੰਨ੍ਹਵਾਉਣ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਂਜ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਭੈਣਾ, ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖੜੀ ਬੰਨ੍ਹਦੀਆਂ ਨੇ, ਪਰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਭਰਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਤੇ ਭਾਣਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਖ਼ੁਦਾ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਰੱਖੜੀ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹਵਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਰੱਖੜੀ ਬੰਨ੍ਹਵਾ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਿਧਵਾ ਭੈਣ ਨੂੰ ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਉਸਦਾ ਸੁਹਾਗ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਤਾਈਂ ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿੱਕੇ ਭੋਲੇ ਨੇ ਮੇਰੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗੰਨਾ ਚੂਪਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ—
''ਕਿਉਂ ਬਾਬੀ! ਪਰਸੋਂ ਮਾਮੂ ਜੀ ਆਉਣਗੇ ਨਾ?''
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੋਤ੍ਰੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗੋਦੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਭੋਲੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬੜਾ ਨਰਮ ਦੇ ਪੋਲੜ ਜਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੜੀ ਸੁਰੀਲੀ—ਜਿਵੇਂ ਗੰਨੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ-ਲਚਕ ਤੇ ਗੁਲਾਬ ਦੀ ਲਾਲੀ ਤੇ ਬੁਲਬੁਲ ਦੀ ਟਹਿਕ-ਚਹਿਕ ਨੂੰ ਰਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਭਾਵੇਂ ਭੋਲਾ ਮੇਰੀ ਲੰਮੀ ਤੇ ਸੰਘਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚੁੰਮਣ ਦੇਂਦਾ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਮੈਂ ਜਬਰਦਸਤੀ ਉਸਦੀਆਂ ਸੂਹੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਮੋਹ ਦੀ ਮੋਹਰ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ—
'' ਕਿਉਂ ਬਈ ਭੋਲਿਆ, ਤੇਰਾ ਮਾਮੂ ਜੀ...ਤੇਰੀ ਬੀਬੀ ਦਾ ਕੀ ਲੱਗਦੈ ਭਲਾਂ?''
ਭੋਲੇ ਨੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਸੋਚ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ—''ਮਾਮੂ ਜੀ...!''
ਮਾਇਆ ਨੇ ਸਤੋਤਰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਖਿੜ-ਖਿੜ ਕਰਕੇ ਹੱਸ ਪਈ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਨੂੰਹ ਦੇ ਇੰਜ ਦਿਲ ਖੋਹਲ ਕੇ ਹੱਸਣ ਉੱਤੇ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ, ਬੜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ। ਮਾਇਆ ਵਿਧਵਾ ਸੀ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣ, ਹੱਸਣ-ਖੇਡਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਦੀ ਤਾਗੀਦ ਕਰਦਾ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਮਾਇਆ ਨੇ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਰੂਹ-ਨਿਚੋੜ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੇ ਜੇਵਰਾਂ ਦੀ ਪੰਡ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਇਕ ਸੰਦੂਕ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਚਾਬੀ ਛੱਪੜ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਆਈ ਸੀ।
ਮਾਇਆ ਨੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪਣਾ ਪਾਠ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ—
'ਹਰੀ-ਹਰ, ਹਰੀ-ਹਰ, ਹਰੀ-ਹਰ, ਹਰੀ
ਮੇਰੀ ਬਾਰ ਕਿਓਂ ਦੇਰ ਇਤਨੀ ਕਰੀ...'
ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਲਾਲ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕੋਲ ਬੁਲਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ—
“ਭੋਲੇ ਤੂੰ ਨੰਨ੍ਹੀ ਦਾ ਕੀ ਲਗਦੈਂ?”
“ਵੀਰਜੀ...।” ਭੋਲੇ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
“ਠੀਕ ਐ, ਓਵੇਂ ਈ ਤੇਰੇ ਮਾਮੂ ਜੀ ਮੇਰੇ ਵੀਰਜੀ ਲਗਦੇ ਐ।”
ਭੋਲਾ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝ ਸਕਿਆ ਕਿ ਇਕੋ ਜਣਾ, ਇਕੋ ਵੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀਰਜੀ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਾਮੂ ਜੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ! ਉਹ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਤਾਈਂ ਇਹੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਮਾਮੂ ਜੀ, ਉਸਦੇ ਬਾਬੀ ਦਾ ਵੀ ਮਾਮੂ ਜੀ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਭੋਲੇ ਨੇ ਇਸ ਪੰਗੇ ਵਿਚ ਪੈਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਤੇ ਭੁੜਕ ਕੇ ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠਿਆ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਗੀਤਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਜ਼ਿਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਗੀਤਾ ਸਿਰਫ ਇਸ ਲਈ ਸੁਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਨ ਦਾ ਬੜਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਤੇ ਗੀਤਾ ਦੇ ਹਰੇਕ ਅਧਿਆਏ ਦੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿਚ 'ਮਹਾਤਮ' ਸੁਣ ਕੇ ਬੜਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਉਹ...ਤੇ ਫੇਰ ਛੱਪੜ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਗੀ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਮਖ਼ਮਲੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠ ਕੇ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਉਹਨਾਂ 'ਮਹਾਤਮਾਂ' ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਮੈਂ ਦੁਪਹਿਰ ਤਾਈਂ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਛੇ ਮੀਲ ਦੂਰ ਆਪਣੇ ਸੀਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਲ ਪਹੁੰਚਾਉਣੇ ਸੀ। ਬੁੱਢਾ ਸਰੀਰ ਉੱਤੋਂ ਸੰਸਿਆਂ-ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਮਣ ਭਾਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੌੜ ਲੈਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਵੀਹ ਸੇਰ ਭਾਰ ਹੇਠ ਧੌਣ ਹਿੱਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਡੋਬ ਕੇ ਲੱਕ ਤੋੜ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ ਮੇਰਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਭੋਲੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਜਿਊਂ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵਰਨਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਤਾਂ ਮਰ-ਮੁੱਕ ਹੀ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ।
ਰਾਤ ਨੂੰ ਥਕਾਣ ਕਾਰਣ ਮੈਂ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਪੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਂਘਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਮਾਇਆ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪੀ ਲੈਣ ਲਈ ਜਗਾਇਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਨੂੰਹ ਦਾ ਸੇਵਾ ਭਾਵ ਦੇਖ ਕੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਬੜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ—
''ਮੇਰੀ ਬੁੜ੍ਹੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਏਨੀ ਫਿਕਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਕਰ ਪੁੱਤ।''
—ਭੋਲਾ ਹਾਲੇ ਤਾਈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁੱਤਾ। ਉਹ ਟਪੂਸੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮੇਰੇ ਢਿੱਡ ਉੱਤੇ ਆ ਬੈਠਾ ਤੇ ਬੋਲਿਆ—
''ਬਾਬੀ, ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਉਣੀ...?''
''ਨਹੀਂ ਪੁੱਤ-'' ਮੈਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਤਾਰਿਆਂ ਵੱਲ ਵਿਹੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ-''ਮੈਂ ਅੱਜ ਬੜਾ ਥੱਕ ਗਿਆਂ...ਕੱਲ੍ਹ ਦੁਪਹਿਰੇ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।''
ਭੋਲੇ ਨੇ ਰੁੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ—''ਫੇਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਭੋਲਾ ਨਹੀਂ ਬਾਬੀ...ਮੈਂ ਬੀਬੀ ਦਾ ਭੋਲਾ ਆਂ—ਹਾਂ।”
ਭੋਲਾ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਇੰਜ ਰੁੱਸ ਜਾਣਾ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਤੋਂ ਇੰਜ ਸੁਣਨ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ ਕਿ ਭੋਲਾ ਬਾਬੀ ਦਾ ਹੈ, ਬੀਬੀ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਛੇ ਮੀਲ ਲੈ ਜਾਣ ਤੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਬੜਾ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਏਨਾ ਨਾ ਥੱਕਦਾ ਜੇ ਮੇਰੀ ਨਵੀਂ ਜੁੱਤੀ ਨੇ ਮੇਰੀ ਅੱਡੀ ਨਾ ਵੱਢ ਖਾਧੀ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਉਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਸੰਢਾ ਨਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਥਕਾਣ ਕਾਰਕੇ ਮੈਂ ਭੋਲੇ ਦੀ ਉਹ ਗੱਲ ਵੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਲਈ-ਤੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਨਿਕਲੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਕ ਤਾਰਾ ਮਿਸ਼ਾਲ ਵਾਂਗ ਦਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਕਟੱਕ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਧੱਮ ਪੈਣ ਲੱਗਾ—ਮੈਂ ਉਂਘਦਾ-ਉਂਘਦਾ ਸੌਂ ਗਿਆ।
ਸਵੇਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਕਿ ਭੋਲਾ ਸੋਚਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਤੀਂ ਬਾਬੇ ਨੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਲਈ? ਮੈਂ ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਬ ਗਿਆ ਕਿ ਭੋਲੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਨਾ ਆਇਆ ਹੋਵੇ ਕਿ ਹੁਣ ਬਾਬਾ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਕਾਰਣ ਸੀ ਕਿ ਸਵੇਰੇ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
''ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਆਂਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਬਾਬੀ!''
''ਪਰ ਕਿਉਂ ਬਈ ਭੋਲਾ ਸਿਆਂ?''
'ਭੋਲਾ ਬਾਬੀ ਦਾ ਨਹੀਂ...ਭੋਲਾ ਬੀਬੀ ਦਾ-ਐ...ਹਾਂ।''
ਮੈਂ ਭੋਲੇ ਨੂੰ ਮਠਿਆਈ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਮਨਾਅ ਲਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਭੋਲਾ ਫੇਰ ਬਾਬੀ ਦਾ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਮੇਰੀ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ...ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਦੁਆਲੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਲਏ ਹੋਏ ਕੰਬਲ ਨੂੰ ਲਪੇਟਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮਾਇਆ ਹਰੀਹਰ ਸਤੋਤਰ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਪਾਈਆ ਕੁ ਮੱਖਣ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸੇ ਕੁੱਜੇ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਤੇ ਖ਼ੂਹ ਦੇ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲੱਸੀ ਦੀ ਖਟਾਸ ਧੋ ਸੁੱਟੀ। ਹੁਣ ਮਾਇਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਸੇਰ ਕੁ ਮੱਖਣ ਜੋੜ ਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਭੈਣ ਭਰਾ ਦੇ ਇਸ ਪਿਆਰ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਉਪਰ ਦਿਲ ਹੀ ਦਿਲ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਸੀ; ਏਨਾ ਖੁਸ਼ ਕਿ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਿੱਜਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਮੈਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ...'ਔਰਤ ਦਾ ਦਿਲ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ...ਮਾਂ ਪਿਓ, ਭਰਾ-ਭੈਣਾ, ਪਤੀ-ਬੱਚੇ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਅੰਤਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਵੰਡਦੀ ਹੈ ਤੇ ਐਨਾ ਵੰਡਣ 'ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਕੋ ਦਿਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਿਲ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭੋਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਝੁਰੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮਾਇਆ ਵੱਲੋਂ ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਭੁੰਆਂ ਲਿਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ—
''ਬਾਬੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਐ ਨਾ?''
''ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ, ਪੁੱਤ...?''
''ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਦੁਪਹਿਰੇ ਮੈਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣੀ ਐਂ...''
'ਹਾਂ ਬੱਚਿਆ...!'' ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਚੁੰਮਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
ਇਹ ਤਾਂ ਭੋਲਾ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਫੇਰ ਭੋਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਬਾਬੀ ਕੋਲ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਹਲ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੋਟੀ ਖਾ ਕੇ ਉਸ ਪਲੰਘ ਉੱਤੇ ਜਾ ਲੇਟਦੇ ਨੇ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹ ਬਾਬੀ ਜਾਂ ਬੀਬੀ ਦੀ ਮਦਦ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ। ਸੋ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਰੋਟੀ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿਦ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ...ਮੇਰੇ ਖਾਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਨ ਦੇ ਚਾਅ ਕਾਰਨ।
ਮੈਂ ਵੇਲੇ ਨਾਲੋਂ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਟੀ ਖਾ ਲਈ। ਅਜੇ ਆਖ਼ਰੀ ਬੁਰਕੀ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਈ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਪਟਵਾਰੀ ਨੇ ਆ ਕੁੰਡਾ ਖੜਕਾਇਆ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਜਰੀਬ ਲਟਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਖ਼ਾਨਗਾਹ ਵਾਲੇ ਖ਼ੂਹ ਕੋਲ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਮਿਣਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਅੱਜ ਵਿਹਲ ਹੈ, ਫੇਰ ਨਹੀਂ।' ਮੈਂ ਸਬਾਤ ਵੱਲ ਭੌਂ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਭੋਲਾ ਪਲੰਘ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮ-ਘੁੰਮ ਕੇ ਬਿਸਤਰਾ ਵਿਛਾਅ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਿਸਤਰਾ ਵਿਛਾਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਨੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਿਰਹਾਣਾ ਵੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪ ਪੁਆਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੱਥ ਪੈਰ ਅੜਾ ਕੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭੋਲੇ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿ-ਕਹਿ ਕੇ ਜਲਦੀ ਰੋਟੀ ਖੁਆ ਦੇਣਾ ਤੇ ਬਿਸਤਰਾ ਵਿਛਾਅ ਦੇ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨਾ ਆਪਣੇ ਮਤਲਬ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸੀ, ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਆਇਆ—'ਹੈ ਤਾਂ ਮਾਇਆ ਦਾ ਸਾਊ ਪੁੱਤਰ ਈ ਨਾ...ਰੱਬ ਇਸਦੀ ਉਮਰ ਲੰਮੀ ਕਰੇ।'
ਮੈਂ ਪਟਵਾਰੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 'ਉਹ ਖ਼ਾਨਗਾਹ ਵਾਲੇ ਖ਼ੂਹ ਵੱਲ ਚੱਲੇ, ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਮਗਰੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।' ਜਦੋਂ ਭੋਲੇ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਲੱਥ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਛਲੀ ਰਾਤ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਮਸ਼ਾਲ ਵਾਂਗ ਦਗਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਰਾ ਦੇਖਦਿਆਂ-ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਮੱਧਮ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਇਆ ਨੇ ਕਿਹਾ—
'ਬਾਪੂਜੀ, ਏਨੀ ਵੀ ਕੀ ਜਲਦੀ ਐ, ਖ਼ਾਨਗਾਹ ਵਾਲਾ ਖ਼ੂਹ ਕਿੱਧਰੇ ਭੱਜ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਚੱਲਿਆ...ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਰਾ ਆਰਾਮ ਤਾਂ ਕਰ ਲਓ।''
''ਉਂਹੂੰ,'' ਮੈਂ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, ''ਪਟਵਾਰੀ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਕੰਮ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਣਾ।''
ਮਾਇਆ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਈ। ਭੋਲੇ ਨੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਸੁੱਟ ਲਏ, ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਿੱਜਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਕਿਹਾ, ''ਬਾਬੀ, ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ...ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ!!''
''ਭੋਲੇ...ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ...'' ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਟਾਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ, ''ਦਿਨੇ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਨਾਲ ਰਾਹੀ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਐ ਪੁੱਤ।''
'ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਐ ?'' ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਸੋਚਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ—''ਬਾਬੀ ਤੁਸੀਂ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਓ—ਜਾਓ, ਮੈਂ ਬਾਬੀ ਦਾ ਭੋਲਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।''
ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੈਂ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਵੀਹ ਮਿੰਟ ਆਰਾਮ ਲਈ ਵੀ ਕੱਢ ਸਕਦਾ ਸੀ...ਤਾਂ ਭਲਾ ਭੋਲੇ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਐਨੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਸਾਫਾ ਲਾਹ ਕੇ ਪਲੰਘ ਦੀ ਪੁਆਂਦਾਂ ਵੱਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਛਿੱਲੀ ਗਈ ਅੱਡੀ ਵਾਲੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੁੱਤੀ ਦੀ ਕੈਦ-ਬਾ-ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪਲੰਘ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਭੋਲਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਾਬੀ ਦਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਲੇਟਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਭੋਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—
'ਜੇ ਹੁਣ ਕੋਈ ਰਾਹੀ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਤਾਂ, ਉਸਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਤੂੰ ਹੋਵੇਂਗਾ ਬਾਈ ਭੋਲਾ ਸਿਆਂ।'' ਤੇ ਮੈਂ ਭੋਲੇ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਸੱਤ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀਆਂ ਤੇ ਸੱਤ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਲੰਮੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ। ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੁਆਦਲਾ ਬਣਾ ਕੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਭੋਲੇ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਦਿਨ ਭੋਲੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਕੋਈ ਝਲਕ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ ਬਲਕਿ ਉਹ ਲਿਸਾ ਜਿਹਾ ਮੂੰਹ ਬਣਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਭੈ ਵੱਸ ਕੰਬਦਾ ਰਿਹਾ।
ਇਹਨਾਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਕਿ ਪਟਵਾਰੀ ਕਿਤੇ ਖ਼ਾਨਗਾਹ ਵਾਲੇ ਖ਼ੂਹ ਉੱਤੇ ਉਡੀਕਦਾ-ਉਡੀਕਦਾ ਅੱਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਣਕਣ ਵਾਲੀ ਜਰੀਬ ਜੇਬ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਹੀ ਨਾ ਤੁਰ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਜੁੱਤੀ ਸਦਕਾ ਛਿੱਲੀ-ਦੁਖਦੀ ਹੋਈ ਅੱਡੀ ਨਾਲ ਲੰਗ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੌੜਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਮਾਇਆ ਨੇ ਜੁੱਤੀ ਨੂੰ ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਫੇਰ ਵੀ ਨਰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਈ ਉਹ।
ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਭੋਲੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਸ ਸਬਾਤ ਤੋਂ ਵਿਹੜੇ ਤਾਈਂ ਤੇ ਵਿਹੜੇ ਤੋਂ ਸਬਾਤ ਤਾਈਂ ਟਪੂਸੀਆਂ ਮਾਰਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਇਕ ਸੋਟੀ ਦਾ ਘੋੜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਭਜਾਈ ਫਿਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ—
''ਚੱਲ ਮਾਮੂਜੀ ਦੇ ਦੇਸ...ਓ ਘੋੜੇ, ਮਾਮੂਜੀ ਦੇ ਦੇਸ...
ਮਾਮੂਜੀ ਦੇ ਦੇਸ...ਹਾਂ-ਹਾਂ ਮਾਮੂਜੀ ਦੇ ਦੇਸ, ਓ ਘੋੜੇ...''
ਜਿਉਂ ਹੀ ਮੈਂ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਧਰਿਆ, ਭੋਲੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਗਾਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਬੋਲਿਆ—
''ਬਾਬੀ, ਅੱਜ ਮਾਮੂਜੀ ਆਉਣਗੇ ਨਾ?''
'ਫੇਰ ਕੀ ਹੋਏਗਾ ਭੋਲੇ ਸ਼ਾਹ?'' ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
'ਮਾਮੂਜੀ ਅਗਨ-ਬੋਟ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣਗੇ, ਮਾਮੂਜੀ ਕੱਲੂ (ਕੁੱਤਾ) ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲਿਆਉਣਗੇ। ਮਾਮੂਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਛੱਲੀਆਂ ਦੀ ਪੰਡ ਹੋਏਗੀ, ਆਪਣੇ ਏਧਰ ਤਾਂ ਛੱਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਈ ਨੀਂ—ਹੈਨਾ ਬਾਬੀ? ਹੋਰ...ਹੋਰ ਉਹ ਮਠਿਆਈ ਵੀ ਲਿਆਉਗੇ ਜਿਹੜੀ ਤੁਸੀਂ ਸੁਪਨੇ 'ਚ ਵੀ ਨੀਂ ਦੇਖੀ ਹੋਣੀ...''
ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਤੇ ਸੋਚ ਵੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿੰਨੀ ਖੂਬੀ ਨਾਲ 'ਸੁਪਨੇ 'ਚ ਵੀ ਨੀਂ ਦੇਖੀ ਹੋਣੀ' ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਤੇ ਸੱਤ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀਆਂ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਸਨੇ ਚੇਤੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ''ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿ, ਲੰਮੀਆਂ ਉਮਰਾਂ ਹੋਣ,'' ਮੈਂ ਅਸੀਸ ਦੇਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, ''ਬੜਾ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਸਿਆਣਾ ਮੁੰਡਾ ਐ, ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਸਾਡਾ ਨਾਂਅ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰੂਗਾ।''
ਸ਼ਾਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਭੋਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠਾ ਕਿ ਮਾਮੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਦੌੜੇ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਬੀਬੀ ਤੇ ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਮੂ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਵੇ।
ਦੀਵਿਆਂ ਨੂੰ ਤੀਲੀ ਵਿਖਾਈ ਗਈ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ, ਦੀਵਿਆਂ ਦਾ ਚਾਨਣ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਕਰਮੰਦ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਨੇ ਕਿਹਾ—
''ਬਾਪੂ ਜੀ, ਵੀਰ ਅਜੇ ਤਾਈਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ!''
''ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਅੜਿੱਕਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਊ...। ਹੋ ਸਕਦੈ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਆ ਪਿਆ ਹੋਵੇ...ਰੱਖੜੀ ਦਾ ਸ਼ਗਨ ਡਾਕ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜ ਦਊਗਾ।''
''ਪਰ ਰੱਖੜੀ?''
''ਹਾਂ ਰੱਖੜੀ ਲਈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਹੁਣ ਤਾਈਂ ਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ!''
ਮੈਂ ਭੋਲੇ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਉਠਾਇਆ। ਭੋਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਫਿਕਰਾਂ ਪਰੁੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ—''ਬੀਬੀ, ਮਾਮੂਜੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਏ?''
ਮਾਂ ਨੇ ਭੋਲੇ ਨੂੰ ਗੋਦੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ—''ਸ਼ਾਇਦ ਸਵੇਰੇ, ਸਦੇਹਾਂ ਈ ਆ ਜਾਏ...ਤੇਰਾ ਮਾਮੂਜੀ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਵੀਰਾ...!''
ਫੇਰ ਭੋਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ, ਕੋਮਲ-ਨਾਜ਼ੁਕ ਬਾਹਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿਚ ਪਾਉਂਦਿਆ ਕਿਹਾ— ''ਮੇਰਾ ਮਾਮੂਜੀ...ਤੇਰਾ ਕੀ ਲੱਗਦੈ ਬੀਬੀ?''
''ਜੋ ਤੂੰ ਨਿੱਕੀ ਦਾ ਲੱਗਦੈਂ...।''
''ਵੀਰਜੀ ਨਾ?''
''ਤੈਨੂੰ ਨ੍ਹੀਂ ਪਤਾ...''
''ਤੇ ਬੰਟੀ (ਭੋਲੇ ਦਾ ਦੋਸਤ) ਦਾ ਕੀ ਲੱਗਦੈ?''
''ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ...''
''ਵੀਰ ਜੀ ਵੀ ਨੀਂ?''
''ਨਹੀਂ...''
ਤੇ ਭੋਲਾ ਉਸ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਸੌਂ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਤਾਂ ਆਸਮਾਨ ਦੀ ਇਕ ਨੁੱਕਰ ਵਿਚ ਉਹੀ ਮਸ਼ਾਲ ਵਾਂਗੂੰ ਦਗਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਇਕਟੱਕ ਵਿਹੰਦੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਮੱਧਮ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਫੇਰ ਭੋਲੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੇ ਖ਼ਾਨਗਾਹ ਵਾਲੇ ਖ਼ੂਹ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇੰਜ ਹੀ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿੰਨਾ ਸ਼ੌਕ ਹੈ ਭੋਲੇ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਨ ਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਤੋਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇਂਦਾ। ਏਡੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਭਲਾ ਗੀਤਾ ਦੀ ਕੀ ਸਮਝ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਉਸਦੇ ਅਧਿਆਏ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਵਿਚ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ...ਉਹ ਬੜੇ ਹੀ ਸਬਰ ਨਾਲ ਅਧਿਆਏ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਮਹਾਤਮ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮਾਇਆ ਦਾ ਭਰਾ ਅਜੇ ਤਾਈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ—ਸ਼ਾਇਦ ਨਾ ਵੀ ਆਵੇ! ਮੈਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਿਹਾ—'ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਮੱਖਣ ਖਾਣ ਲਈ ਤਾਂ ਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।' ਤਾਰਿਆਂ ਵੱਲ ਦੇਖਦਿਆਂ-ਦੇਖਦਿਆਂ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਲੱਗ ਗਈ। ਅਚਾਨਕ ਮਾਇਆ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹੀ, ਉਹ ਦੁੱਧ ਵਾਲਾ ਛੰਨਾ ਲਈ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।
''ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਿਹੈ ਪੁੱਤ...ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਐਨੀ ਖੇਚਲ ਨਾ ਕਰਿਆ ਕਰ।'' ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
ਦੁੱਧ ਪੀਂਦਿਆਂ ਮੋਹ ਵੱਸ ਮੇਰੇ ਅੱਥਰੂ ਨਿਕਲ ਆਏ। ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਇਹੋ ਅਸੀਸ ਦੇ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸੁਹਾਗ ਵਤੀ ਰਹੇ...ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਮੈਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਦੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਸੁਹਾਗ ਤਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਲਵਲੇ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਿਆਂ ਸਿਰਫ ਏਨਾ ਕਿਹਾ—''ਧੀਏ, ਤੈਨੂੰ ਏਸ ਸੇਵਾ ਦਾ ਫਲ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲੂ...''
ਫੇਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਭੋਲਾ ਨਿੱਕੀ ਨੂੰ ਪਰ੍ਹਾਂ ਧਰੀਕਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿਹੜੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਮਲਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਠਿਆ। ਉੱਠਦਾ ਹੀ ਬੋਲਿਆ—''ਬਾਬੀ-ਏ, ਮਾਮੂਜੀ ਅਜੇ ਤਾਈਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਏ?''
'ਆ ਜਾਣਗੇ ਪੁੱਤ, ਸੌਂ ਜਾਹ...ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਸਵਖ਼ਤੇ ਆ ਜਾਣਗੇ।''
ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਲਈ ਏਨਾ ਬੇਚੈਨ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਇਆ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਈ—ਐਨ ਓਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਦੀਵਾ ਬਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਭੋਲੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਪਾ ਕੇ ਥਾਪੜਨ ਲੱਗ ਪਈ।
ਮਾਇਆ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨੀਂਦ ਰੜਕਨ ਲੱਗੀ। ਉਂਜ ਵੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਨੀਂਦ ਦਾ ਜੱਫਾ, ਜੈਂਡ-ਜੱਫਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲੇ ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਦੇ ਕੰਮ-ਧੰਦੇ ਥਕਾਅ ਮਾਰਦੇ ਨੇ, ਸੋ ਮਾਇਆ ਦੀ ਨੀਂਦ ਬੜੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਨੀਂਦ ਤਾਂ ਆਮ ਬੁੱਢਿਆਂ ਵਾਲੀ ਨੀਂਦ ਸੀ...ਕਦੀ ਇਕ-ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਸੌਂ ਲਿਆ, ਫੇਰ ਦੋ ਘੰਟੇ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਉਂਘ ਲਿਆ ਤੇ ਬਾਕੀ ਰਾਤ ਤਾਰੇ ਗਿਣ-ਗਿਣ ਲੰਘਾਅ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਭੋਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿ ਕੇ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਸੌਂ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।
'ਲਾਲਟੈਨ ਬਲਦੀ ਰਹਿਣ ਦੇਈਂ, ਸਿਰਫ ਬੱਤੀ ਨੀਵੀਂ ਕਰ ਦੇਈਂ...ਮੇਲੇ ਕਰਕੇ ਬੜੇ ਚੋਰ-ਉਚੱਕੇ ਭੌਂਦੇ ਫਿਰਦੇ ਆ।'' ਮੈਂ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰੀ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਆਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਵੀ ਸੁਣੀਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਗੁਆਂਢੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਕ ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਭੋਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਭੋਲਾ ਜਾਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਲੱਗ ਗਈ।
ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹੀ, ਲਾਲਟੈਨ ਨੂੰ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਨਾ ਦੇਖ ਕੇ ਘਬਰਾ ਕੇ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਭੋਲਾ ਵੀ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਤੇ ਮੰਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਠੋਕਰਾਂ ਖਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਾਰੇ ਮੰਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖਿਆ। ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਵੀ ਜਗਾਇਆ। ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਵੇਖ ਲਏ...ਭੋਲਾ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ।
'ਮਾਇਆ, ਅਸੀਂ ਲੁੱਟੇ ਗਏ।'' ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਪਿੱਟ ਲਿਆ। ਮਾਇਆ ਮਾਂ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਕੀ ਬੀਤ ਰਹੀ ਸੀ ਕੌਣ ਪੁੱਛੇ? ਆਪਣਾ ਸੁਹਾਗ ਉੱਜੜ ਜਾਣ 'ਤੇ ਉਸਨੇ ਏਨੇ ਵਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੁੱਟੇ; ਜਿੰਨੇ ਹੁਣ ਪੁੱਟ ਲਏ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਡੋਬ ਪੈ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਝੱਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚੀਕੀ-ਕੂਕੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਚੀਕਾ-ਰੌਲੀ ਸੁਣ ਕੇ ਆਂਢਣਾ-ਗੁਆਂਢਣਾ ਆ ਗਈਆਂ ਤੇ ਭੋਲੇ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰੋਣ ਬੈਠ ਗਈਆਂ।
ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਕ ਬਾਜ਼ੀਗਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਾਈਂ ਝਾਕਦਿਆਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ। ਹਾਏ, ਉਹ ਵੇਲਾ ਕਿੱਥੋਂ ਹੱਥ ਆਵੇ। ਮੈਂ ਮੰਨਤਾਂ ਮੰਗੀਆਂ ਕਿ ਭੋਲਾ ਲੱਭ ਜਾਵੇ। ਅਰਦਾਸਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਦੀ ਤਾਂ ਸੁਣੀ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਘਰ ਦਾ ਚਾਨਣ ਸੀ, ਉਸੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਤੇ ਮਾਇਆ ਜਿਊਂਦੇ ਸੀ, ਉਸੇ ਦੀ ਆਸ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਉੱਡੇ ਫਿਰਦੇ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਨੂਰ ਸੀ ਤੇ ਦੇਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ...ਉਸਦੇ ਬਗ਼ੈਰ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ....
ਮੈਂ ਭੌਂ ਕੇ ਦੇਖਿਆ। ਮਾਇਆ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੇਹ ਆਕੜੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਕੋਈ ਜਣੀ ਉਸਦਾ ਨੱਕ ਘੁੱਟ ਕੇ ਚਮਚੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਦੰਦਲ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਪਲ ਤਾਂ ਮੈਂ ਭੋਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਲੀ ਧਰਤੀ ਡੋਲ ਰਹੀ ਸੀ...ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਘਰ ਦੇ ਦੋ ਜੀਅ ਵਿੰਹਦਿਆਂ ਵਿੰਹਦਿਆ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਤਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮਾੜਾ-ਚੰਗਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਲਈ...ਹਾਏ! ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਆਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਵਾਲ ਵੀ ਵਿੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿਲ ਛੱਡ ਬਹਿੰਦਾ ਤੇ ਅਚੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਮਾਇਆ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਈ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਹੌਸਲੇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਹੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੌਸਲਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਜੇ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਇਉਂ ਹੌਸਲਾ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ ਤਾਂ ਮਾਇਆ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕੇਗੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਬੋਲਿਆ—''ਮਾਇਆ ਧੀਏ...ਦੇਖ! ਮੇਰਾ ਇੰਜ ਖਾਨਾਖ਼ਰਾਬ ਨਾ ਕਰ—ਹੌਸਲਾ ਕਰ। ਬੱਚੇ ਅਗਵਾਹ ਹੁੰਦੇ ਐ ਪਰ ਆਖ਼ਰ ਮਿਲ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਐ। ਬਾਜ਼ੀਗਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਖ਼ਾਤਰ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ, ਪਾਲ ਕੇ ਵੱਡਾ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਤੇ ਲਾਉਣ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਐ...ਭੋਲਾ ਆ ਜਾਊਗਾ!''
ਮਾਂ ਲਈ ਇਸ ਤਸੱਲੀ ਦੇ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਸਨ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਇਉਂ ਸਬਰ ਕਰ ਲੈਣ ਉੱਤੇ ਨਮੋਸ਼ੀ ਜਿਹੀ ਹੋਈ ਸੀ...ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ ਕਿ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮੈਨੂੰ ਭੋਲਾ ਘੱਟ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ।...ਪਰ ਨਹੀਂ—ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, 'ਮਰਦ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਕੁਛ ਹੌਸਲਾ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਐ।'
ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਇਧਰ, ਅੱਧੀ ਉਧਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਾਡਾ ਗੁਆਂਢੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਕਰਨ ਲਈ ਥਾਨੇ ਵਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਹੜਾ ਪਿੰਡੋਂ ਕੋਈ ਦਸ ਕੋਹ ਦੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸੀ।
ਬਾਕੀ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹੱਥ ਮਲਦੇ ਹੋਏ ਸਵੇਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਤਾਂਕਿ ਦਿਨ ਨਿਕਲਣ 'ਤੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਭੱਜ-ਨੱਠ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।
ਅਚਾਨਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਤੇ ਅਸੀਂ ਭੋਲੇ ਦੇ ਮਾਮੂਜੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ—ਉਸਦੀ ਗੋਦੀ ਭੋਲਾ ਸੀ...ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮਠਿਆਈ ਵਾਲੀ ਟੋਕਰੀ ਤੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲਾਲਟੈਨ ਲਟਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਜਾਨਾ ਲੱਭ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਮਾਇਆ ਨੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪੁੱਛਿਆ, ਨਾ ਟੱਬਰ ਦਾ ਹਾਲ-ਚਾਲ, ਬਸ, ਉਸਦੀ ਗੋਦੀਓਂ ਭੋਲੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਚੁੰਮਣ-ਚੱਟਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਸਾਰੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੇ ਮੁਬਾਰਕਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਭੋਲੇ ਦੇ ਮਾਮੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—''ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਕਾਰਕੇ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਆਖ਼ਰੀ ਬੱਸ ਨੇ ਖਾਸਾ ਕੁਵੇਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਦੇਰ ਹੋਣ ਕਾਰਕੇ ਮੈਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਰਸਤਾ ਭਟਕ ਗਿਆ ਸੀ...ਅਚਾਨਕ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸਿਓਂ ਚਾਨਣ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਇਸ ਸੰਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਪਰਸਪੁਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਉਪਰ ਭੋਲੇ ਨੂੰ ਲਾਲਟੈਨ ਫੜ੍ਹੀ, ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਹਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਬਬ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਇਹਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਬਈ 'ਬਾਬੀ ਨੇ ਅੱਜ ਦੁਪਹਿਰੇ ਮੈਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਸੀ। ਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਦਿਨੇ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਨਾਲ ਰਾਹੀ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਆ। ਤੁਸੀਂ ਦੇਰ ਤਾਈਂ ਨਹੀਂ ਆਏ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹੋਵੋਗੇ...ਤੇ ਬਾਬੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਰਾਹੀ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਤੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੋਵੇਂਗਾ...!!' ''
--- --- ---

ਮਿਥੁਨ :: ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ : राजिंदर सिंह बेदी

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ : ਮਿਥੁਨ :: ਲੇਖਕ : ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ : Rajinder Singh Bedi
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ...ਮੋਬਾਇਲ : 94177-30600.

ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੀ ਲੰਮਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਫੇਰ ਕਾਰੋਬਾਰ ਛੋਟਾ...ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ—ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਜਿੱਥੇ ਸੜਕ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁ ਉਤਾਂਹ ਉਠਦੀ ਹੋਈ ਅਸਮਾਨ ਨਾਲ ਜਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਢਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਓਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਿਰਾ ਹੈ; ਉੱਥੋਂ ਇਕੇ ਛਲਾਂਗ ਵਿਚ ਇਸ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਦੀ ਕੁੱਤੇ-ਭੁਕਾਈ ਪਿੱਛੋਂ ਮਗਨ ਗੰਜੇ ਕਬਾੜੀਏ ਦੇ ਹੱਥ ਕੁੱਲ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੀ ਆਈਆਂ ਸਨ—ਇਕ ਫਲੋਰੇਂਟੀਨ ਤੇ ਦੂਜੀ ਜੈਮਿਨੀ ਰਾਏ। ਫਲੋਰੇਂਟੀਨ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਮੂਰਖ਼ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਵੀ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੈਮਿਨੀ ਰਾਏ? ਖ਼ੈਰ, ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੇਗਾ—ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਉਹਦੇ ਪੋਤੇ-ਪੜਪੋਤੇ ਇਸਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪੈ ਵੱਟਣਗੇ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਸਕੈੱਚ ਲੱਭ ਪੈਣ ਤਾਂ ਆਰਟ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਲੱਖਾਂ ਤਾਈਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ...ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਕਬਾੜੀਏ ਦੀ ਮੱਤ ਮਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਭੁੱਲ ਹੀ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਚਾਲੀ-ਬਿਆਲੀ ਸਾਲ ਦਾ ਕਬਾੜੀਆ, ਗੰਜਾ ਤਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਜ ਤਾਈਂ ਉਹਦਾ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਸੋ ਪੋਤੇ-ਪੜਪੋਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਣਗੇ?...ਪਰ ਉਹ ਵਿਚਾਰਾ ਹੋਰ ਸੋਚ ਵੀ ਕੀ ਸਕਦਾ ਸੀ! ਉਹ ਜਾਤ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਸੀ ਤੇ ਨੀਤ ਦਾ ਬਾਣੀਆ...ਦੁਨੀਆਂ ਜਹਾਨ ਵਿਚ ਜੇ ਕੋਈ ਪੈਸੇ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ। ਏਡੇ ਮਹਾਨ ਫਲਸਫੇ ਦੇ ਵਾਰਸ, ਮੂੰਹੋਂ ਤਾਂ ਪੈਸੇ ਨੂੰ—'ਮਾਇਆ-ਮਿਥਿਆ'—ਕਹਿ ਕੇ 'ਪਰ੍ਹਾਂ-ਪਰ੍ਹਾਂ' ਕਰਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਅੰਦਰਖਾਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪੀਢੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਮਾਰੀ ਬੈਠੇ ਨੇ। ਅੱਜ ਵੀ ਦਿਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰੀਂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੇਠ ਬਾਲੀ ਜੋਤ ਕੋਲ, ਕੱਚੀ ਲੱਸੀ ਨਾਲ ਧੋਤਾ, ਸੰਧੂਰ ਦੇ ਟਿੱਕੇ ਲੱਗਿਆ, ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਰੁਪਈਆ ਪਿਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੁਸਹਿਰੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਉਹ, ਗੇਂਦੇ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਕਾਰ ਵਿਚ, ਸਮੇਤ ਪਰਿਵਾਰ ਬੈਠੇ, ਲਕਸ਼ਮੀ-ਮੰਦਰ ਜਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ—ਪੂਜਨ ਕਰਨ ਲਈ। ਪੈਸੇ ਖਾਤਰ ਉਹ, ਯੂਸਫ ਵਰਗੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਦਮਨੀ ਵਰਗੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਚਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ।
ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਈਵਜ਼ ਬੈਟਰੀ ਦੇ ਏਜੈਂਟ ਸਿਰਾਜੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤੜਕਸਾਰ ਲਿਚਲਿਚੇ ਹਿੰਦੂ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਮੁੱਢ ਉੱਤੇ ਗੜਵੀਆਂ ਵਿਚਲੀ ਕੱਚੀ ਲੱਸੀ ਢਾਲ ਜਾਂਦੇ—ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਸੜਕ ਉੱਤੇ, ਚਿੱਕੜ ਹੀ ਚਿੱਕੜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵੰਡ ਪਿੱਛੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਏ ਸਿਰਾਜੇ ਨੂੰ ਲਿਚਲਿਚੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਇਸ ਰਸਮ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਾਂ, ਆਕੀ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ, ਇਕ ਲੱਤ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਉਸ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪ ਕਿਹਾ ਸੀ—'...ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪਿੱਪਲ ਹਾਂ'। ਲਾਜ਼ਮੀਂ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਸੰਨ ਸੰਤਾਲੀ ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹੋਣਗੇ।
ਸਿਰਾਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿੱਪਲ ਦੀਆਂ ਗੁਲ੍ਹਰਾਂ ਖਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਮੰਦੇ ਜਾਂ ਭੁੱਖ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਹਰੇਕ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਉਹਦੇ ਵੀਰਜ ਨੂੰ ਗਾੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਵੇ। ਹਾਂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਲਿੰਗ-ਕਟੀ ਕੌਮ ਦਾ ਕੰਮ ਹੀ ਇਹੋ ਹੈ—ਖਾਣਾ, ਪੀਣਾ ਤੇ ਸੰਭੋਗ ਕਰਨਾ। ਬਣੇ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਫਿਰਨ, ਪਰ ਹੈ ਤਾਂ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਹੀ—ਜੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਗੇ ਤੇ ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ—'ਮੇਰੇ ਮੌਲਾ ਬੁਲਾਲੇ ਮਦੀਨੇ ਮੁਝੇ' ਦਾ ਰਾਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲੈਣਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਮਗਨ ਗੰਜੇ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ—ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅੱਲ੍ਹਾ ਬੜੀ ਐਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਾਡੇ ਰੱਬ ਜੀ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਹੇਠਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਕੁਟੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਡੇਰੇ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਸਿਰਾਜਾ ਅਚੇਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੀ ਇਕ ਤਾਂਤਕਰੀ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਵੀਰਜ-ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਰਕਸ਼ਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕੁੰਡਲਨੀ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਪਰਲੇ ਪੰਧ ਉਲੀਕਦਾ ਹੈ। ਤਾਂਤਕਰੀ ਲੋਕ ਔਰਤ ਨਾਲ ਆਕੜੇ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਲੌ (ਵੀਰਜ) ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੇ। ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਕ ਸਾਧਨ ਬਣਾ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਨਿੱਜਵਾਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੋਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਆਸ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਕੀ ਕਦੀ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚਾਰੀ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?...ਔਰਤ ਨੂੰ ਭੁੱਖੀ-ਪਿਆਸੀ, ਰੋਂਦੀ-ਕੁਰਲਾਂਦੀ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿੰਜ ਨਿਰਵਾਨ ਤਾਈਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਫੇਰ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਮੋਕਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਤੀਵੀਂ ਨੂੰ ਆਦਮੀ ਤੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਤੀਵੀਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਮਿਲਣਾ ਹੈ? ਇਕ ਇਕੱਲੀ ਬੂੰਦ, ਕਦੇ ਮੋਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ...ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਦੀ ਇਕੱਲੇ ਸਿਪ 'ਚੋਂ ਮੋਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੋਤੀ ਤਾਂ ਬੂੰਦ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਸਿਪ ਦਾ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੋ ਕੇ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਣ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਤ ਨੇ ਝਪਟਾ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ 'ਉਹ ਸਿਰਾ' ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਸਰਕ ਆਇਆ। ਰੇਸ਼ਮ ਵਾਲੇ ਵਲੈਤੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬੜਸ਼ਾਹ ਹੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਏਥੋਂ ਤਾਈਂ ਕਿ ਉੜਪੀ ਦੇ ਚੱਕਰ-ਪਾਣੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਛਨੀਵਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹਦੇ ਇਡਲੀ ਦੋਸੇ, ਸਾਂਭਰ, ਰਵਾਕੇਸਰੀ, ਸੱਭੋ ਕੁਝ ਵਿਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਕ ਸਿਰਾਜੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਕਿਸ ਝਾਕ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਸੀ! ਸ਼ਾਇਦ ਬੈਟਰੀ ਦੀ ਵੱਧ ਲੋੜ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੱਖਤੇ ਹੀ ਦੁਕਾਨ ਖੋਲ੍ਹ ਬਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੇਲਾ ਵੀ ਤਾਂ ਰਾਤ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ...ਆਖ਼ਰੀ ਹਿੱਸਾ! ਉਂਜ ਸਵੇਰ ਕਦੋਂ ਕਿਸ ਦੀ ਹੋਈ ਹੈ...ਉਹ ਤਾਂ ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਸਿਰਾਜਾ ਟੂਰਿਸਟ ਏਜੈਂਟ ਮਾਈਕਲ ਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕਿਤੇ ਆਗਰੇ, ਖਜੁਰਾਹੋ ਵਗੈਰਾ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾ ਲੈਣ ਤੇ ਕੁਝ ਨੋਟਾਂ ਦਾ ਹੇੜ-ਗੇੜ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਂਜ ਸਿਰਾਜਾ ਪੈਸੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭੱਜਦਾ—ਉਹ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਪੱਛਮੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਈ ਕਈ ਵਿਆਹ, ਤਲਾਕਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਭੁੱਖ ਨੰਗ ਨਾਲ ਘੁਲਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਏਧਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਮੁਮਤਾਜ ਮਹਿਲ ਦੀ ਮੁਹੱਬਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਤਬੀਅਤ ਮਰਦ ਉੱਤੇ ਅਜ਼ਮਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ...ਅਤੇ ਖਜੁਰਾਹੋ ਦੇ ਮਿਥੁਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਾਕਾਰ ਕਰ ਦੇਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਉਦੋਂ ਹੀ ਸਿਰਾਜੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮਗਨ ਲਾਲ ਦੇ ਕੰਨ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ—''ਹੈਲੋ ਸਵੀਟ ਪਾਈ''...
ਸਿਰਾਜਾ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸੀ, ਪਰ ਟੂਰਿਸਟਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਘੋਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮਗਨ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਕੀਰਤੀ ਆਈ ਹੈ।
ਉਸ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੀਰਤੀ ਹੀ ਸੀ—ਛੋਟੇ ਕੱਦ, ਨਰੋਏ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮੋਟੇ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀ ਇਕ ਉਦਾਸ ਜਿਹੀ ਕੁੜੀ। ਉਹਦਾ ਰੰਗ ਪੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਜਾਮਨੀ ਰੰਗ ਦੀ ਧੋਤੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਇਕ ਟੋਟਾ ਸਾਖਿਆਤ ਹੋ ਕੇ ਚਾਣਚੱਕ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਕੋਈ-ਛੁਪਾਈ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸ਼ਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਉਸਦੀ ਦੁਕਾਨ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸੀ! ਸਿਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਤੇ ਕੀਰਤੀ ਸਦਾ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਝਾਕਿਆਂ ਅਗਾਂਹ ਲੰਘ ਆਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਸੀਟੀ ਵਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਪਰ ਕੀਰਤੀ ਇਸ ਨਾਲ, ਉਸ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਹੀ ਕਦੋਂ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲ ਘੜਨੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਿਰਫ 'ਹਾਂ' ਜਾਂ 'ਨਾਂਹ' ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਸਿਰ ਨੂੰ ਹੇਠ-ਉਤਾਂਹ ਜਾਂ ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਹਿਲਾ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦੇਵੇ। ਸਿਰਾਜੇ ਦਾ ਉਸ ਨਾਲ ਛੇੜਖਾਨੀ ਕਰਨਾ ਮਗਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦਾ। ਉਹਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮਗਨ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ—''ਮੇਰੇ ਯਾਰ, ਤੈਂ ਕਿਤੇ ਇਸ਼ਕ ਵਗੈਰਾ ਦੇ ਚੱਕਰ 'ਚ ਤਾਂ ਨੀਂ ਪੈ ਗਿਆ? ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਏ, ਖਿੱਚ ਦੇ...। ਬਹੁਤਾ ਲੱਕੇ-ਕਬੂੱਤਰ ਆਂਗੂੰ ਏਧਰ-ਉਧਰ ਗੁਟਕਦਾ ਫਿਰੇਂਗਾ ਤਾਂ ਫੁਰਰ ਹੋ-ਜੂ; ਫੁ-ਰ-ਰ।''
ਪਰ ਮਗਨ ਉਸ 'ਤੇ ਕੌੜ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਅਸਲ ਵਿਚ ਮਗਨ ਗੰਜੇ ਦਾ ਧੰਦਾ ਹੀ 'ਟ੍ਰ-ਟ੍ਰ' ਵਾਲਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਕੀਰਤੀ ਉਸ ਕੋਲ ਆਪਣਾ 'ਵੁੱਡ-ਵਰਕ' ਵੇਚਣ ਆਉਂਦੀ, ਉਹ ਉਸ ਵਿਚ ਘੁਣਤਰਾਂ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ। ਕਦੀ ਆਖਦਾ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਦੀ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ 'ਡਿਮਾਂਡ' ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਤੇ ਕਦੀ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਇਹ ਕਲਾ ਦੀ ਕਸੌਟੀ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਓ ਨੀਂ ਉਤਰਦੀ।' ਕੀਰਤੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ। ਏਨੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੀਰਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌ ਰੁਪੈ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਦਸਾਂ ਪੰਜਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਫੜਾ ਜਾਵੇ ਤੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਮੌਕਾ ਭਿੜਾ ਕੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੇਚ ਦੇਵੇ।
ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਇਹ ਕਲਾ ਕਿਸੇ ਕਲਾ-ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਿੱਖੀ। ਉਸਦਾ ਪਿਓ ਨਾਰਾਇਣ ਇਕ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਊਦਾਜੀ ਤੇ ਜੇਮਸ ਬਰਗਸ ਵਰਗੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਪਾਲ ਤੇ ਹੋਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ ਕਿੱਥੇ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਕਲਾ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਫਿਰਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਲਾ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਦੀਆਂ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਿਚ ਰੁਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਸਾਡੇ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ-ਖਾਨਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਦੂਰ ਕਿਉਰੀਓ ਵਗੈਰਾ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਨਰਾਇਣ ਇਸ ਨਿੱਤ-ਦਿਹਾੜੇ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਇਆ ਸੀ...ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨੇ ਘਰੇ ਹੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਕੀਰਤੀ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿੰਹਦੀ, ਔਜਾਰ ਵਗੈਰਾ ਫੜਾਉਂਦੀ ਤੇ 'ਰਫ਼-ਵਰਕ' ਵਿਚ ਉਹਦਾ ਹੱਥ ਵਟਾਉਂਦੀ। ਇੰਜ ਘਰ ਬੈਠਾ ਨਰਾਇਣ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਕ ਗੱਲ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ-ਕਲਾ, ਆਧੁਨਿਕ-ਕਲਾ ਨਾਲੋਂ ਮਹਿੰਗੇ ਭਾਅ ਵਿਕਦੀ ਹੈ...ਦੁੱਗਣੀ ਜਾਂ ਚੌਗੁਣੀ ਮਹਿੰਗੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਗੁਣਾ ਮਹਿੰਗੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਕੁ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਦੂਰ ਤਾਈਂ ਪੈਰ ਪਸਾਰਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਰੋਟੀ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਇਕ ਦਿਨ ਕਲਾ ਤੇ ਰੋਟੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਉਹਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਜਗਦੰਬਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹਦਾ ਆਪਣਾ ਸੁੰਬਾ ਉਹਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਪੁਰ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨੂੰ ਟਿਟਨਸ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਛਾਉਣੀ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਮਰ ਗਿਆ। ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਉਹ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਮੌਤ ਮਰਿਆ ਸੀ। ਭਲਾ ਉਹ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਮੌਤ ਮਰਦਾ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਾ? ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਈ ਕਈ ਦਿਨ, ਮਹੀਨੇ ਉਹਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ, ਕੁਲ੍ਹਿਆਂ ਤੇ ਪੱਟਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਅਟਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਛੋਟੇ ਸ਼ਿਲਪਾਂ ਵਿਚ ਛਾਤੀਆਂ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵਿੰਹਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸਨ—ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਸ਼ੁੰਨ ਵਿਚ ਲਾਟੂ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਨੇ। ਪਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਿਲਪ ਵਿਚ ਲੱਤਾਂ ਤੇ ਪੱਟਾਂ ਉਪਰ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਦੁੱਧ ਭਰੇ ਉਹ ਦੋ ਮਟਕੇ ਜਿਹੜੇ ਹਥਨੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ਵਰਗੀਆਂ ਢਾਕਾਂ ਉਪਰ ਟਿਕਾਏ ਹੁੰਦੇ ਸਨ—ਜਿਹਨਾਂ ਹੇਠ ਇਕ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦੋ ਸੁੰਡ ਨਿਕਲੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ ਉਹਨੇ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੀ ਜਬਰ-ਜੰਗ ਦੇਵੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਰਾਇਣ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾ ਮਰਦਾ ਤਾਂ ਕੀ ਸਾਡੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮੌਤ ਮਰਦਾ?
'ਕੀ ਲਿਆਈ ਏਂ ?'' ਮਗਨ ਗੰਜੇ ਨੇ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੋਤੀ ਦੇ ਪੱਲੇ ਹੇਠੋਂ ਲੱਕੜ ਉੱਤੇ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਕੱਢੀ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੇ ਮਗਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਈ ਰੋਲ-ਟਾਪ ਦੀ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਛੱਤ ਨਾਲ ਲਟਕੇ ਹੋਏ ਲੈਂਪ ਦਾ ਚਾਨਣ ਉਸੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਗਨ ਨੇ ਇਕ ਕੁਰਸੀ ਕੀਰਤੀ ਵੱਲ ਸਰਕਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਓਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ ਸੀ।
''ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਏ?''
ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨੇ ਗਰਦਨ ਭੁਆਂ ਕੇ ਉਧਰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਧਰ ਸੜਕ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਢਲਦੀ ਸੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਚਿਹਰਾ ਮਗਨ ਵੱਲ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਿੱਜਲ ਸਨ।
ਕੀਰਤੀ ਦੀ ਮਾਂ ਛਾਉਣੀ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹਦੇ ਪਿਓ ਨੇ ਦੇਹ ਛੱਡੀ ਸੀ। ਬੁੱਢੀ ਨੂੰ ਆਂਤੜੀਆਂ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਦਾ ਪੇਟ ਚੀਰ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਇਕ ਨਾਲੀ ਫਿੱਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਦੂਜਾ ਸਿਰਾ ਇਕ ਬੋਤਲ ਵਿਚ ਫਿੱਟ ਸੀ, ਤਾਂ ਕਿ ਟੱਟੀ ਪਿਸ਼ਾਬ ਹੇਠਾਂ ਖਿੱਲਰਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਬੋਤਲ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਇਆ ਕਰੇ। ਬੋਤਲ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਨਵੀਂ ਬੋਤਲ ਫਿੱਟ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਜੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕੀਰਤੀ ਮਗਨ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇਂਦੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਵੁੱਡ-ਵਰਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਂਜ ਹੀ ਹਿਰਖ ਗਿਆ ਸੀ—
''ਫੇਰ ਉਹੀ,'' ਉਹ ਬੋਲਿਆ, ''ਤੈਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਵਰੀ ਕਿਹਾ ਏ, ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਏਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ। ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਫੈਸ਼ਨ ਹੋ ਗਿਆ ਏ...ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸ਼ੋਸ਼ਨਾਗ ਦੀ ਛਾਂ, ਲੱਤਾਂ ਘੁੱਟ ਰਹੀ ਲਕਸ਼ਮੀ...''
ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਤਾਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮਗਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੋਵੇ-'ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਬਣਾਵਾਂ...?'
''ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਲਿਆ ਜੋ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਵਿਕਦਾ ਏ...''
'ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਕੀ ਵਿਕਦਾ ਏ?'' ਅਖ਼ੀਰ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਬੋਲਣਾ ਹੀ ਪਿਆ। ਉਹਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੜੀ ਮੱਧਮ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਨਰੀ (Banary) ਦੀ ਚੁੰਝ ਹਿੱਲਦੀ ਤਾਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੀ।
ਮਗਨ ਕੁਝ ਚਿਰ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ, ਫੇਰ ਜਿਵੇਂ ਅਸਲ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ, ''ਗਾਂਧੀ ਹੀ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਨਹਿਰੂ ਬਣਾਅ''-ਤੇ ਫੇਰ ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੱਲ ਚੇਤੇ ਆ ਗਈ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ, ''ਕੋਈ ਨਿਊਡ...''
''...ਨਿਊਡ?''
''ਹਾਂ, ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਲੋਕ ਨਿਊਡ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਨੇ।''
ਕੀਰਤੀ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖਲੋਤੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਕੁਆਰੀ ਸੀ। ਸ਼ਰਮਾਅ ਵੀ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਤਾਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਰਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਰਹੇ। ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਫਿਕਰ ਸੀ ਕਿ ਮਗਨ ਏਸ ਵੁੱਡ-ਵਰਕ ਨੂੰ ਖ਼ਰੀਦੇਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ! ਉਸਨੂੰ ਪੈਸੇ ਮਿਲਣਗੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ! ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਹਿੱਲੇ ਸਨ—''ਮੈਨੂੰ ਬਣਾਉਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।''
''ਕੀ ਗੱਲਾਂ ਪਈ ਕਰਦੀ ਏਂ? ਤੇਰੇ ਪਿਓ ਨੇ ਤਾਂ ਕਈ ਬਣਾਏ ਸਨ।''
''ਉਹ ਤਾਂ ਦੇਵੀ ਮਾਂ ਦੇ...''
''...ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਪੈਂਦਾ ਏ?'' ਮਗਨ ਗੰਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਦੇਵੀ ਵੀ ਤਾਂ ਔਰਤ ਹੀ ਹੈ ਨਾ...ਤੂੰ ਉਹੀ ਬਣਾ। ਪਰ ਰੱਬ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਈ ਕਿਸੇ ਦੇਵ ਮਾਲਾ ਦੀ ਕੜੀ ਨਾ ਬਣਾ ਲਿਆਵੀਂ। ਇਹਨਾਂ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤੇਰਾ ਪਿਓ ਅਜਿਹੀ ਮੌਤ ਮਰਿਆ ਸੀ...ਮਤਲਬ ਕਿ...ਛੇਤੀ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।''
ਬੀਤੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਕੁਸੈਲ ਕੀਰਤੀ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਘੁਲ ਗਈ ਤੇ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਮਾੜੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ ਉਹਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਲੜਖੜਾ ਕੇ ਉਹਨੇ ਕੁਰਸੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਤਾਂ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੰਜ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਉਭਾਰ ਕਾਫੀ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁਸਨ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਹੇਠਲੇ ਨਹੀਂ, ਉਪਰਲੇ ਨਰਾਇਣ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ! ਮਗਨ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਪਸੰਦ, ਨਾ ਪਸੰਦ ਦਾ ਦਵੰਧ ਛਿੜ ਪਿਆ ਤੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਵਿਤ ਅਤੇ ਵਿਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਆਪੋ ਵਿਚ ਭਿੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਦਾ ਹਲਕ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਘੁੱਟ ਜਿਹਾ ਭਰਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ ਸੀ—
''ਮ...ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਮਾਡਲ ਨਹੀਂ।''
''ਮਾਡਲ...?'' ਮਗਨ ਉਹਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, ''ਸੈਂਕੜੇ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਵਾਨ ਹੁਸੀਨ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਨੋਟ ਵਿਖਾਓ ਤੇ...''
ਕੀਰਤੀ ਮੂੰਹੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੋਲੀ,ਪਰ ਮਗਨ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਗਿਆ ਸੀ—''ਨੋਟ'' ਤੇ ਉਹ ਆਪ ਮੂਹਾਰਾ ਹੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ''ਆਦਮੀ ਨੋਟ ਲਾ ਕੇ ਹੀ, ਨੋਟ ਕਮਾਅ ਸਕਦਾ ਏ ਨਾ...''
ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਉਦਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਜਿੰਦ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਏਸੇ ਧੱਕੇ ਹੇਠ ਫੜਫੜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਹਦਾ ਰੋਣ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਔਰਤ ਦੀ ਇਹ ਦਸ਼ਾ ਆਦਮੀ ਅੰਦਰਲੇ ਤਾਪ ਤੇ ਹੌਸਲੇ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਸੋ ਮਗਨ ਨੇ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਵਧਾਏ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਭਰ ਕੇ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਘੁੱਟ ਲਵੇ ਤੇ ਕਹੇ, 'ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਤੂੰ ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰ...ਅਜੇ ਅਸੀਂ ਜਿਉਂਦੇ ਹਾਂ।'
ਪਰ ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਰ੍ਹੇ ਧਰੀਕ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਛਿੱਥਾ ਜਿਹਾ ਪੈ ਕੇ ਇੰਜ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਡੋਰ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਵੁੱਡ-ਵਰਕ ਰੋਲ-ਟਾਪ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕੀਰਤੀ ਵੱਲ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ''ਲੈ ਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਇਹਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।''
ਉਦੋਂ ਤਾਈਂ ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਵੀ ਕੁਝ ਧਾਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ ਬੋਲੀ—
''ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਨਿਊਡ ਹੀ ਬਣਾ ਕੇ ਲਿਆਵਾਂਗੀ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਹੀ ਰੱਖ ਲੈ...''
''ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਏ?'' ਮਗਨ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ।
ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਸਿਰ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ 'ਹਾਂ' ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ। ਮਗਨ ਗੰਜੇ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਕੀਰਤੀ ਹੱਸ ਪਵੇਗੀ, ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵਧੇਰੀ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਮਗਨ ਗੰਜੇ ਨੇ ਰੋਲ-ਟਾਪ ਉਤਾਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੇਜ਼ ਦੇ ਖਾਨੇ ਵਿਚੋਂ ਦਸ ਰੁਪੈ ਦਾ ਇਕ ਮੁੜਿਆ-ਤੁੜਿਆ ਨੋਟ ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਕੀਰਤੀ ਵੱਲ ਵਧਾ ਕੇ ਕਿਹਾ—''ਲੈ।''
''ਦਸ ਰੁਪੈ...?'' ਕੀਰਤੀ ਬੋਲੀ।
''ਹਾਂ! ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਬੇਕਾਰ ਚੀਜ਼ ਏ। ਮੈਂ ਏਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ...।''
'ਏਸ ਨਾਲ ਤਾਂ...'' ਤੇ ਕੀਰਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਅਧੂਰੀ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਉਹਦੀ ਬੋਲਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਟੁੱਟ ਭੱਜ ਗਏ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਅਧੂਰੇ ਵਾਕ ਦੇ ਪੂਰੇ ਅਰਥ ਸਾਫ ਸਨ। ਮਗਨ ਸਮਝ ਗਿਆ...'ਇਸ ਨਾਲ ਤਾਂ ਬੋਤਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਜਾ ਸਕਦੀ...ਦਵਾਈ ਦਾ ਖਰਚ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ...ਢਿੱਡ ਵੀ ਨਹੀਂ ਝੁਲਸੇ ਜਾਣੇ।' ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਕੁਝ ਵਾਕ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਤੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਉਗਲੱਛਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਉਸਨੇ ਕੀਰਤੀ ਵੱਲ ਵਿੰਹਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, ''ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਦੇ, ਚੋਖੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ।''
ਇੰਜ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮਗਨ ਨੇ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਦਾ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਇਕ ਅੱਖ ਪੋਲੀ ਜਿਹੀ ਦੱਬ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਡੂਮ-ਸਾਜੀ ਨਾਇਕਾ ਨੂੰ ਦਾਦ ਦੇਣ ਲਈ ਅੱਖ ਮਾਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।
੦ ੦ ੦
ਕੀਰਤੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਈ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਮੀਟੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਸਾਹ ਰਤਾ ਕਾਹਲਾ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਲੰਘਦੀ ਸੀ। ਏਧਰੋਂ ਭਾਵੇਂ ਉਹਨੂੰ ਡੇਢ ਮੀਲ ਵਧ ਤੁਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਸਿਰਾਜੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਲੰਘਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਉਸੇ ਪਾਸਿਓਂ ਲੰਘੀ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਹੋਵੇ। ਮਾਈਕਲ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਸਿਰਾਜੇ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਕੁਝ ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕੀਰਤੀ ਸਿਰ ਉਤਾਂਹ ਚੁੱਕੀ, ਨਾਸਾਂ ਫੁਲਾਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਲੰਘੀ ਤਾਂ ਸਿਰਾਜੇ ਨੇ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਗਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁਣ ਸਕਿਆ।
ਕੀਰਤੀ ਬਾਗ਼ੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਾਂ ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਫ ਵਿਚ ਆ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਦੁਸ਼ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਗਾੜਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ—ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਕਦੀ ਉਸ ਤਾਈਂ ਵੀ ਕੰਮ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਔਰਤ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਉਹ ਖੇਡ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਉਸ ਮਰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਉਂਗਲਾਂ 'ਤੇ ਨਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ...ਬਸ ਸਿਰਫ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਕਦੀ ਉਸਨੇ, ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਸੀਟੀ ਮਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਹਿੱਕ ਉਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਠੰਡਾ ਸਾਹ ਖਿੱਚਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਿਰਾਜਾ ਜ਼ਰੂਰ 'ਐਫ੍ਰੋਡੇਜਿਯੋਕ' ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ 'ਪਾਏ' ਹੀ ਹੋਣ ਤੇ ਮਾਈਕਲ ਲਿਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਗਨ ਗੰਜੇ ਕੋਲ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਪੈਂਤਰਾ ਦੱਸਦੇ, ਪਰ ਮਗਨ ਨੇ ਦੁਕਾਨ ਹੀ 'ਵਧਾ' ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਲਿਆਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੁੱਡ-ਵਰਕ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਕਾਫੀ ਚੰਗਾ ਸੀ। ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਤਾਂ ਸੋਹਣਾ ਸੀ ਹੀ ਤੇ ਉਪਰ ਉਹਨੇ ਗੋਦਨੇ ਨਾਲ ਰੰਗ ਭਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ; ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਔਰਤ, ਮਰਦ ਵਿਚ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮੀ 'ਮਾਤਾ ਦਾ ਮਾਲ' ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਸੀ, ਉਹਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਉਭਾਰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਕੀਰਤੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਛਾਣਦੀ! ਉਸਨੂੰ ਰੌਚਕ ਬਣਾਉਣਾ ਤਾਂ ਬੜਾ ਹੀ ਆਸਾਨ ਹੈਂ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਔਰਤ ਲੱਤਾਂ ਘੁੱਟ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕੋਈ ਗੁੱਝੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਬਾਹਾਂ, ਸਰੀਰ ਨਾਲੋਂ ਰਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ...ਤੇ ਫੇਰ ਔਰਤ ਆਪਣੀਆਂ ਖ਼ੂਬੀਆਂ ਸਦਕਾ ਆਪੂੰ ਹੀ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਲੇ ਪਹਿਲੂ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਉਪਰਲੀ ਔਰਤ, ਹੇਠਲੀ ਨਾਲੋਂ ਕਿੰਨੀ ਵੱਖ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਰਦ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਕੀ ਵਖਰੇਵੇਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾਉਂਦੀ! ਇੰਜ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਕੀਰਤੀ ਆਪ ਇਕ ਔਰਤ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਔਰਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਰਦ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ, ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ—ਕਿਉਂਕਿ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਸੁਹੱਪਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੋੜੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਇੱਕਲੀ ਤੋਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਮਰਦ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਨੱਥ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਮਗਨ ਦੇ ਇਕ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਵੁੱਡ-ਵਰਕ ਸੀ, ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਮੇਜ਼ ਤੋਂ ਚਾਕੂ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ 'ਸਿੱਧਮ ਨਮ:' ਉਕੇਰ ਦਿੱਤਾ। ਫੇਰ ਉਹ ਪਿੱਛਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਫ਼ਰਸ਼ ਕੱਚਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਥਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਪੁੱਟਣ ਲੱਗਾ ਤੇ ਉਸ ਟੋਏ ਵਿਚ ਉਹ ਵੁੱਡ-ਵਰਕ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਮੂਰਤੀ ਕੱਢੀ। ਇਹ ਵੀ ਕੀਰਤੀ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।...ਤੇ ਫੇਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਟੋਇਆ ਪੂਰ ਕੇ ਉਸ ਉਪਰ ਕੱਥੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਦਿੱਤਾ। ਹੱਥਲੀ ਮੂਰਤੀ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਝਾੜ ਕੇ ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ-ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਤਰੇੜਾਂ ਪਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਉਸਨੇ ਉਹੀ ਮੂਰਤੀ ਟੂਰਿਸਟਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਈ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 'ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਾਲੀਦਾਸ ਦੀ 'ਰਘੁਵੰਸ਼' ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਰਘੁ ਜੀ ਨੇ ਕੋਂਕਣ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ, ਇਕ ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਥੇਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਲੱਭੀਆਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਚੰਪਾ ਰਾਜਾ ਵਡਿਆਰ ਕੋਲ ਨੇ ਤੇ ਕੁਝ ਅਸਾਂ ਦੇ ਕੋਲ।'—ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਮੂਰਤੀ ਉਸਨੇ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪੈ ਵਿਚ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ ਸੀ; ਪਰ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਰੁਪੈ ਹੀ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਉਸਨੇ।
੦ ੦ ੦
ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਕੋਈ ਹਫ਼ਤਾ ਕੁ ਪਿੱਛੋਂ ਕੀਰਤੀ ਨਿਊਡ ਬਣਾ ਲਿਆਈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੰਨੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੀ ਦਿਸ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਤਾਂ ਬਿਮਾਰ ਸੀ ਹੀ, ਉਹ ਵੀ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਨਿਮੋਨੀਆਂ ਹੋ ਗਿਆ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਖੰਘਦੀ ਤੇ ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਗਿੱਦੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ।
ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਨਿਊਡ ਮਗਨ ਗੰਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਐਤਕੀਂ ਉਹਨੇ ਇਹ ਸ਼ਿਲਪ ਲੱਕੜ 'ਤੇ ਨਹੀਂ, ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਹਦੀਆਂ ਸਹਿਮੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਿਸੇ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਮਗਨ ਗੰਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜੇ ਮਗਨ ਇਸਨੂੰ ਨਾ-ਪਸੰਦ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਨਾ-ਇਨਸਾਫੀ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਇਕ ਕੋਰਾ-ਝੂਠ ਵੀ। ਸੋ ਉਸਨੇ ਉਸ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਸਲਾਹਿਆ ਵੀ। ਪਰ ਏਨਾ ਇਤਰਾਜ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਬੜੀ ਛੋਟੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਤੇ ਇਹ ਪੂਰੇ ਕੱਦ ਦੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਫੀ ਲਾਭ ਹੋਣਾ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਯਕਸ਼ੀ (ਕੁਬੇਰ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਸੇਵਾਦਾਰ : ਅਨੁ.) ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਪੂਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ—ਕੀਰਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਅਸਲ ਨਿਊਡ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਾ ਸਕੀ। ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉਪਰ ਗਿੱਲਾ ਕੱਪੜਾ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਕਮਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਹੁਣ ਵੀ ਪਾਣੀ ਤ੍ਰਿਪ ਰਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਕੱਪੜਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਈ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਿਪਕਿਆ ਦਿਸਦਾ ਸੀ ਤੇ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਕਾਫੀ ਦੂਰ ਸੀ। ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕੱਜਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵਿਚ ਔਰਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈਣ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਮੂਰਤੀ ਵੱਲੋਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਹਟਾ ਕੇ ਮਗਨ ਗੰਜੇ ਨੇ ਕੀਰਤੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਚਾਣਚੱਕ ਹੀ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ—'ਵਾਹ!' ਕੀਰਤੀ ਸੰਗ ਗਈ ਤੇ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜਾਮਨੀ ਧੋਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ-ਪਿੱਛੋਂ ਕੱਜਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਮਗਨ ਸਮਝ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੰਗੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿੰਹਦੀ ਤੇ ਨਿਊਡ ਬਣਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਕੱਪੜਾ ਭਿਉਂ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਲਪੇਟਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਹਨੂੰ ਠੰਡ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਖੰਘ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਪੈਸੇ ਦੀ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਔਰਤ ਵਿਚ ਆਪੇ ਦੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਕਰਨ ਤੇ ਆਪਾ ਸੌਂਪਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਗਨ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਅਣਜਾਣ ਬਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ— ''ਮਾਂ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਏ ?''
ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨੂੰ ਖੰਘ ਛਿੜ ਪਈ। ਐਤਕੀਂ ਖਾਂਸੀ ਦਾ ਦੌਰਾ ਬੜੀ ਦੇਰ ਨਾਲ ਰੁਕਿਆ ਸੀ। ਮਗਨ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਪੁੱਛੀ, ਉਹ ਵੀ ਫਜੂਲ ਹੀ ਸੀ—
'ਤਾਂ ਮਾਡਲ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ ਤੈਨੂੰ।...''
ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਲਈ ਤੇ ਫੇਰ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਬੂਹੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ, ਉਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਧਰ ਸੜਕ ਉਤਾਂਹ ਉਠ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਫੇਰ ਚਾਣਚੱਕ ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਢਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਗਨ ਲਾਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਈ ਕਿ ਏਸ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਉਹਨੂੰ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਭਰ ਲਏ ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਦਾਦ ਦੇਵੇ, ਜਿਸਦੀ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇੰਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤਾਂ ਰੇਟ ਵਧ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਸਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਸੌ ਰੁਪੈ ਦੇ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਬੋਤਲ ਤੇ ਹੋਰ ਖਰਚਾ ਭਾਵੇਂ ਘੱਟ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਪਰ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸੌ ਰੁਪੈ ਹੀ ਦੇ ਦਵੇਗਾ। ਅੰਦਰੋਂ ਉਸਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕੀਰਤੀ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਪੈਸੇ ਹੀ ਨਾ ਮੰਗ ਲਵੇ...
''ਹੂੰ! ਕਿੰਨੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਦਿਆਂ ਫੇਰ?'' ਉਸਨੇ ਸਰਸਰੀ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।
ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਵੱਲ ਸਰਸਰੀ ਨਜ਼ਰੇ ਤੱਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ—
''ਐਤਕੀਂ ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਹ ਰੁਪੈ ਲਵਾਂਗੀ...''
''ਪੰਜਾਹ...!''
''ਹਾਂ, ਇਕ ਪੈਸਾ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ...''
ਮਗਨ ਨੇ ਤੱਸਲੀ ਨਾਲ ਰੋਲ-ਟਾਪ ਉਤਾਂਹ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਚਾਲੀ ਰੁਪੈ ਕੱਢ ਕੇ ਕੀਰਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ''ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ,'' ਉਸ ਕਿਹਾ, ''ਪਰ ਏਸ ਵੇਲੇ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਏਨੇ ਈ ਨੇ। ਦਸ ਰੁਪੈ ਫੇਰ ਲੈ ਜਾਵੀਂ...'' ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਨੋਟ ਚੁੱਕ ਲਏ ਤੇ ''ਅੱਛਾ'' ਆਖ ਕੇ ਤੁਰਨ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਮਗਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਟੋਕਿਆ, ''ਸੁਣੀ...''
ਕੀਰਤੀ ਤੁਰਨ ਲੱਗੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਦਾ ਸਰੀਰ ਅਗਾਂਹ ਵੱਲ ਝੁਕ ਗਿਆ ਸੀ—ਉਹਨੇ ਉਸੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਖਲੋ ਕੇ ਮਗਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ—'ਮੈਨੂੰ ਸੰਭਾਲੀਂ', ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਬੋਲ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਉਹਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਉਦਾਸੀ ਘਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੱਸਰ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਮਗਨ ਗੰਜੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—
''ਇਹਨਾਂ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਸਰ-ਜੂ ?''
ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ ਤੇ ਹਵਾ ਵਿਚ ਹੱਥ ਲਹਿਰਾਏ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ—'ਸਾਰਨਾ ਈ ਪਊ। ਹੋਰ ਕੀਤਾ ਵੀ ਕੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਏ।' ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਾਂ ਦੇ ਅਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ ਤਾਂ ਕਈ ਸੌ ਰੁਪੈ ਚਾਹੀਦੇ ਹੋਣਗੇ।
''ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹਾਂ...'' ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਫੇਰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਰੁਕ ਕੇ ਬੋਲੀ, ''ਉਹ ਜਿੰਨੀ ਛੇਤੀ ਮਰ ਜਾਏ, ਓਨਾਂ ਈ ਚੰਗਾ ਏ।'' ਫੇਰ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਫ਼ਰਸ਼ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਖੁਰਚਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਅੰਤ ਉਸ ਆਪੇ ਹੀ ਕਿਹਾ, ''ਅੱਡੀਆਂ ਰਗੜਣ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਮੌਤ ਹੀ ਚੰਗੀ...''
ਪਰ ਮਗਨ ਨੇ ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲ ਅੱਖ ਮਿਲਾਈ। ਹੁਣ ਕੀਰਤੀ ਅਠਾਰਾਂ-ਉੱਨੀਂ ਸਾਲ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨਹੀਂ, ਪੈਂਤੀ-ਚਾਲ੍ਹੀ ਸਾਲ ਦੀ ਪੂਰੀ ਔਰਤ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਰੇਕ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਉਪਰ ਸਹਾਰਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨਕਾਰਾ ਕਰਕੇ ਪਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।
''ਇਕ ਗੱਲ ਆਖਾਂ।'' ਗੰਜੇ ਨੇ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ, ''ਤੂੰ ਮਿਥੁਨ ਬਣਾ...ਅਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖਰਚਾ ਮੈਂ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ।''
''ਮਿਥੁਨ...'' ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਇਕ ਧੁੜਧੁੜੀ ਜਿਹੀ ਆਈ।
''ਹਾਂ।'' ਮਗਨ ਬੋਲਿਆ, ''ਉਸਦੀ ਬਹੁਤ ਮੰਗ ਏ। ਟੂਰਿਸਟ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੀਵਾਨੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ।''
''ਪਰ...''
''ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।'' ਮਗਨ ਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, ''ਤੈਨੂੰ ਤਜ਼ੁਰਬਾ ਨਹੀਂ...ਇਕ ਵਾਰੀ ਖਜੁਰਾਹੋ ਹੋ ਆ, ਜਾਹ ਵੇਖ ਆ। ਮੈਂ ਏਸ ਕੰਮ ਵਾਸਤੇ ਤੈਨੂੰ ਐਡਵਾਂਸ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ...''
''ਤੂੰ !'' ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਨਫ਼ਰਤਮਈ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਬੋਲੀ, ''ਤੂੰ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਸੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੋਰ ਪੈਸੇ ਈ ਹੈ ਨਹੀਂ...''
ਮਗਨ ਨੇ ਤੁਰਤ ਗੱਲ ਸੰਭਾਲੀ-
''ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੋਰ ਪੈਸੇ ਹੈ ਨਹੀਂ,'' ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਦੇਣ ਲਈ ਮੈਂ ਕੁਝ ਰੁਪੈ ਅੱਡ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ।''
ਫੇਰ ਮਗਨ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਕੁਝ ਰੁਪੈ ਐਡਵਾਂਸ ਵਜੋਂ ਦੇਣੇ ਚਾਹੇ, ਪਰ ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵੈਮਾਨ ਸਦਕਾ ਐਡਵਾਂਸ ਨਾ ਫੜਿਆ ਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਈ।
ਮਗਨ ਗੰਜੇ ਨੇ ਯਕਸ਼ੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਹਥੌੜੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸਦੀ ਨੱਕ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਉੱਤੇ ਪੋਲੀਆਂ ਪੋਲੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਕੁਝ ਚਿੱਪੜਾਂ ਲਾਹ ਸੁੱਟੀਆਂ। ਫੇਰ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੇ, ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਤੇ ਲੂਣ ਦੇ ਤਿਜਾਬ ਵਿਚ ਡੋਬ ਦਿੱਤਾ—ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਉਠੇ ਤਾਂ ਯਕਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੋਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਬਾਹਰੀ ਦਿੱਖ ਕਾਫੀ ਧੁੰਦਲੀ ਪੈ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਤਾਂ ਬਰੀਕ ਸੁਰਖ਼ ਵੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ—ਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਸ਼ਿਲਪ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪੈ ਵਿਚ ਵਿਕ ਸਕਦਾ ਸੀ।
੦ ੦ ੦
ਇਸ ਵਾਰੀ ਕੀਰਤੀ ਇਕ ਆਦਮ ਕੱਦ ਮਿਥੁਨ ਹੀ ਲਿਆਈ ਸੀ। ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਬੋਰੀ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਇਕ ਰੇਹੜੇ ਉੱਤੇ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਕਈ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮਗਨ ਗੰਜੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।
ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਪਣੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
ਮਗਨ ਤੇ ਕੀਰਤੀ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਗਏ ਤਾਂ ਮਗਨ ਨੇ ਤੇਜ ਸਾਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੋਰੀ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਕੱਟਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਡਾਢੇ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ ਉੱਤੋਂ ਟਾਟ ਲਾਹਿਆ। ਮੂਰਤੀ ਨੰਗੀ ਹੋ ਗਈ—''ਪ੍ਰਫੈਕਟ''—ਚਾਣਚੱਕ ਮਗਨ ਗੰਜੇ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇ ਉਸਦਾ ਥੁੱਕ ਗਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਅਟਕ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਕੀਰਤੀ ਇਸ ਸ਼ਿਲਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣ ਦਵੇਗੀ, ਪਰ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਮਿਥੁਨ ਦੀ ਔਰਤ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਚਾਰ-ਸ਼ੁੰਨ, ਸਾਕਾਰ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਮਰਦ ਸਭ ਪਾਸਿਓਂ ਬੇਧਿਆਨ, ਬੇਖ਼ੁਦੀ ਜਿਹੀ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਮੋਢੇ ਫੜ੍ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਗਨ ਗੰਜੇ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖਿਆ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
''ਕਿੰਨੇ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪਏਗੀ, ਅਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ?''
''ਅਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ...''
''ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ?...ਮਾਂ...''
''ਮਰ ਗਈ। ਇਕ ਹਫ਼ਤਾ ਹੋ ਗਿਆ...''
ਮਗਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੇ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਰੋਕਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਓਵੇਂ ਹੀ ਉਹਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਮੀਟੇ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਹ ਓਨੀਂ ਹੀ ਉਦਾਸ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਹ ਬੋਲੀ—''ਇਹਦਾ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਈਆ ਲਵਾਂਗੀ ਮੈਂ...''
ਮਗਨ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਜੁਬਾਨ ਤੁਤਲਾ ਰਹੀ ਸੀ ''ਏਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪੈ ਵੀ ਕੋਈ ਦੇ ਸਕਦੈ...?''
''ਹਾਂ।'' ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ''ਮੈਂ ਗੱਲ ਕਰ ਆਈ ਹਾਂ...ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਣ... ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜ਼ਬਾਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ।''
''ਮੈਂ ਤਾਂ...ਮੈਂ ਤਾਂ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪੈ ਦੇ ਸਕਦਾਂ...''
''ਨਹੀਂ।'' ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਵੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਗਨ ਗੰਜੇ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਟੋਕਿਆ, ''ਸੌ, ਦੋ-ਸੌ ਹੋਰ ਲੈ-ਲੈ।''
''ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ...''
ਮਗਨ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਕੀਰਤੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਅੱਜ ਉਹਦੇ ਤੇਵਰ ਹੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਨ। ਕੀ ਉਹ ਖਜੁਰਾਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਟੂਰਿਸਟਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਸੀ? ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਖ਼ੈਰ...ਉਸਨੇ ਰੋਲ-ਟਾਪ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਅੱਠ ਸੌ ਰੁਪੈ ਗਿਣ ਕੇ ਕੀਰਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ। ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਛੇਤੀ ਛੇਤੀ ਨੋਟ ਗਿਣੇ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਦੇ ਮਾਰੇ।
'ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਨੀ...ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ।''
''ਅੱਛਾ ਨੌਂ ਸੌ ਲੈ ਲੈ...''
''ਨਹੀਂ...''
'ਸਾਢੇ ਨੌਂ ਸੌ...ਨੌਂ ਸੌ ਪਝੱਤਰ...'' ਤੇ ਫੇਰ ਕੀਰਤੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਨੇ ਸੌ ਸੌ ਦੇ ਦਸ ਨੋਟ ਉਹਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਤੇ ਨਸ਼ਈਆਂ ਵਾਂਗ ਮਿਥੁਨ ਵੱਲ ਅਹੁਲਿਆ ਸੀ। ਕੀਰਤੀ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਸੁਣਨ ਲਈ ਰੁਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਮਗਨ ਨੇ ਮਿਥੁਨ ਦੀ ਔਰਤ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਹੜੀ ਕੀਰਤੀ ਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂ ਕਿਉਂ ਸਨ? ਕੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਲੱਜਤ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ? ਕੀ ਉਹ ਦੁਖ ਅਤੇ ਸੁਖ, ਪੀੜ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਉਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਪੂਰਣ ਸਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ? ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਮਰਦ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਉਪਰੋਂ ਬੜਾ ਸੁੰਦਰ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਤੇ ਹੇਠੋਂ ਬੜਾ ਗੰਧਲਾ। ਕਿਉਂ? ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਕਿਉਂ ਮਰਦ...ਆਦਮ...ਦੇ ਗਧੇਪਨ ਉਪਰ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।...ਇਹ ਮਿਥੁਨ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਮਿਥੁਨ ਨਹੀਂ, ਜਿਹੜਾ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?...ਠੀਕ ਹੈ!...ਉਲਟਾ ਪੈਸੇ ਵੱਧ ਮਿਲਣਗੇ।
ਮਗਨ ਗੰਜੇ ਨੇ ਉਪਰਲੇ ਲੈਂਪ ਦਾ ਚਾਨਣ ਮਰਦ ਉੱਤੇ ਫੋਕਸ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵਿੰਹਦਾ ਹੋਇਆ ਬੜਬੜਾਇਆ—
''ਇਹ...ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ...?''
ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਕੋਈ ਉਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।
'ਤੂੰ...,'' ਮਗਨ ਨੇ ਖੋਜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪੁੱਛਿਆ—''ਤੂੰ ਸਿਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਗਈ ਸੈਂ...?''
ਕੀਰਤੀ ਨੇ ਅਗਾਂਹ ਵਧ ਕੇ ਮਗਨ ਗੰਜੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਇਕ ਚਪੇੜ ਜੜ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਨੋਟ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੁਕਾਨ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਈ।
੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦

ਨਾਗ਼ੁਫ਼ਤਾ/ ਸਦ-ਕੁਮਲਾਏ :: ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ, राजिंदर सिंह बेदी

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ : ( ਨਾਗ਼ੁਫ਼ਤਾ ) ਸਦ ਕੁਮਲਾਏ... :: ਲੇਖਕ : ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ : Rajinder Singh Bedi
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ .............. ਮੋਬਇਲ : 94177-30600.

ਡੋਗਰਾ ਹਵਾਲਦਾਰ ਨੇ ਟੂਨਿਕ ਦੇ ਕਾਲਰ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਲਏ, ਬੰਦੂਕ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਟੰਗੀ ਤੇ ਖ਼ਾਕੀ ਲਿਬਾਦੇ ਦੇ ਬਟਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਜ ਵਿਚ ਫਸਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪੁੱਛਿਆ—
''ਕਿਉਂ ਬਈ? ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕਿਹੜਾ-ਕਿਹੜਾ ਬੋਲੇਗਾ?''
ਤੇ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਕੁ ਦਰਜਨ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਹੀ ਆ ਗਿਆ ਸੀ—
'ਅਸਾਂ...ਜੀ!''
ਯਾਨੀ ਕਿ ਅਸੀਂ!
ਰੰਗਪੁਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਵੀਹ ਕੁ ਅੱਧ ਢੱਠੇ-ਮਚਾਨ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਾਈਂ ਫਾਰਮ ਦੀ ਕਪਾਹ ਆਪਣੇ ਚਿੱਟੇ ਦੰਦ ਕੱਢੀ, ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਜਵਾਨ ਤੇ ਬੁੱਢੀਆਂ ਤੀਵੀਂਆਂ ਵਾਂਗ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਚਿੜਾ ਰਹੀ ਸੀ...ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਭਰਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਹੋਵੇ। ਹਰੇ-ਪੀਲੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲਮਕਦੇ ਟੀਂਡੇ ਉਸਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦੇ ਸਨ।
ਰੰਗਪੁਰ ਜਰਨੈਲੀ ਸੜਕ ਲਾਗੇ ਵੱਸਿਆ ਇਕ ਪਿੰਡ ਸੀ। ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਮੀਨਾਰੇ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਭੂਰੀ ਸਫ਼ੇਦੀ ਵਿਰੁੱਧ ਪੀਲਾ-ਪੀਲਾ ਤੇ ਤਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਹਾਇਸ਼ੀ ਮਕਾਨਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਬਣ ਗਏ ਹੋਣ। ਪਰ ਜੱਥੇ ਵਾਲੇ ਖੁਸ਼ ਸਨ—ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਸਜਿਦ ਵਿਚੋਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ-ਹਿੰਦੂ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਵਿਚੋਂ ਮੁਫ਼ਤ ਦਾ ਲੰਗਰ ਛਕ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭੱਤਾ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਨਾਲੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਆਵਾਰਾ ਮੁਰਗੀਆਂ ਵੀ ਚੁਰਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਰਤਾ ਅਗਾਂਹ ਵਧੇ ਤਾਂ ਰੰਗਪੁਰ ਦੇ ਪਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵਿਚੋਂ ਹਿੱਕ ਕੇ ਜਰਨੈਲੀ ਸੜਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਡੰਗਰ ਸਨ ਕਿ ਵਿਚਾਲੇ ਹੀ ਅੜੇ-ਖਲੋਤੇ, ਆਪਣੀ ਜੂਨ ਵਿਚ ਮਸਤ, ਜੁਗਾਲੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪਤਾਸੇ ਜਿਹੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ—“ਹੋ-ਹੋ, ਤੇਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ...'' ਪਾਲ਼ੀ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਲਲਕਰਾ ਜਿਹਾ ਮਾਰਦੇ—'ਹੋ-ਹੋ' ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੈਲੇ ਚਾਦਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੱਡੀ ਕੱਸੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰੇ ਜਾਂਦੇ...ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪੈਰ ਧਰਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। ਤੇ ਫੇਰ ਅੱਜ ਤਾਂ ਪਹਾੜ ਵੱਲੋਂ, ਕਟਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਵਰਗੀ ਤਿੱਖੀ, ਚੀਰਵੀਂ, ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਜੱਥੇ ਦੇ ਆਦਮੀ ਗਰਮ ਸਰਕਾਰੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਮਹਿੰਗੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੇ ਸਨ।
ਸਿਪਾਹੀ ਪਰਦੁਮਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਉੱਚੀ ਵੱਟ ਉੱਤੇ ਖਲੋ ਕੇ ਪਿਛਾਂਹ ਵੱਲ, ਦੂਰ ਤਾਈਂ, ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੀ ਤੇ ਬੋਲਿਆ—''ਅਜੇ ਤਾਂ ਧੂੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ; ਭਰਤੀ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਮੋਟਰ ਆਏ ਤੇ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ!''
ਤੇ ਮੁੜ ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਕ ਅਜੀਬ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਲਕਾਰੀਆਂ ਛੱਡਦੇ, ਚਾਂਬੜਾਂ ਮਾਰਦੇ, ਰੰਗਪੁਰ ਵਲ ਤੁਰ ਪਏ ਸਨ। ਰੰਗਪੁਰ ਦਾ ਨੰਬਰਦਾਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ। ਜਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਇਕ ਸਿੱਧਾ ਪਰਵਾਨਾ ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਪਿਛਲੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਇਕ ਸੌ ਚਾਰ ਆਦਮੀ ਭੇਜੇ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਪੱਥਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਚ ਪਿਆ ਸੀ। ਐਤਕੀਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤੀਹ-ਪੈਂਤੀ ਆਦਮੀ ਭੇਜੇ ਸਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਤੁਰੇ-ਫਿਰਦੇ ਸਨ। ਲੱਛੂ ਸਭ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਹਾਲਾਤ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟੀ ਲਈ ਦੋ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ, ਪਲੇ-ਪਲਾਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਆਸ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲੱਛੂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਬਟੇਰੇ ਪਾਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਬਟੇਰਿਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਰਵਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਕਈ ਦਿਨ ਭੁੱਖੇ ਰੱਖਦਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁੰਝਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦਾ...ਤੇ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਭੜਕ ਕੇ ਹਰੇਕ ਆਪਣੇ-ਬਿਗਾਨੇ ਨਾਲ ਲੜ-ਮਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਮਦਰੱਸੇ ਲਾਗੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹਵਾਲਦਾਰ ਨੇ ਸਿਪਾਹੀ ਪਰਦੁਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਤੰਬੂ ਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਰੰਗਪੁਰ ਦੇ ਕੰਮੀ-ਕਮੀਨ, ਨੰਬਰਦਾਰ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੂਕਰਾਂ-ਝਾੜੂਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਮੂਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸਾਫ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਤੇ ਭੱਖੜੇ ਦੇ ਕੰਡੇ ਚਬੁਤਰੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਹਵਾਲਦਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੈਂਡ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਰਗੀ ਪਤਲੀ, ਲੰਮੀ, ਸਖਤ ਉਂਗਲ ਹਵਾ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਈ ਤੇ ਉਹ 'ਅਸਾਂ...ਜੀ' ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ...

'ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੇ ਰੰਗਰੂਟ ਭਰਤੀ ਹੋ ਜਾ ਓਇ,
ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਾਨਾਂ ਏਂ, ਟੁੱਟੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ...

ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੇ ਰੱਸੇ ਤੁੜਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਕਾਂ ਉੱਡ ਗਏ, ਕੁੱਤੇ ਭੌਂਕਣ ਲੱਗ ਪਏ...ਤੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਵਿਚ ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਛੜ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਰਤਾ ਦੂਰ ਹੀ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਜੱਟ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਦਾਤੀਆਂ ਤੇ ਦੋਸਾਂਗੇ ਫੜ੍ਹੀ ਉੱਥੇ ਆ ਖਲੋਤੇ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੱਖਣੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ, ਬੇਰੌਣਕ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹਵਾਲਦਾਰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਤੰਬੂ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ...ਪਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ੱਕੀ ਜਿਹੇ ਜਜ਼ਬੇ ਸਦਕਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇਜ਼ ਹੋਈ-ਹੋਈ ਸੀ। ਭਰਤੀ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਓਨਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਨਾਂ ਗੌਣ-ਪਾਣੀ ਨੇ।
ਜਿੱਥੇ ਚਾਰ ਆਦਮੀ ਜੁੜਦੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਜੋਸ਼ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਭੰਗੜੇ, ਝੂੰਮਰ ਜਾਂ ਲੁੱਡੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਆ ਜਾਂਦੇ...ਇਕ ਹੱਥ ਕੰਨ ਉੱਤੇ ਧਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਆਸਮਾਨ ਵੱਲ ਕਰਕੇ—'ਓ ਆਈ ਵਿਸਾਖੀ...ਤੇ ਗਈ ਵਿਸਾਖੀ' ਦਾ ਬੇਮੌਕੇ ਗੀਤਾ ਗਾ-ਗਾ ਕੇ ਖੜਮਸਤੀਆਂ ਮਚਾਉਂਦੇ।
ਜੱਥੇ ਵਾਲੇ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ...

'ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਪਾਨਾਂ ਏਂ, ਟੁੱਟੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ,
ਉਥੇ ਮਿਲਣਗੇ ਬੂਟ, ਭਰਤੀ ਹੋ ਜਾ ਓਇ...

ਭੀੜ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਆਦਮੀ ਅਗਾਂਹ ਆਇਆ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਲਈ ਮਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੰਗਦਿਆਂ-ਸੰਗਦਿਆਂ ਬੂਟਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਲਾਲ ਸੂਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਲਾਲੀ ਪੀਲਕ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਆਖਿਆਂ-ਪੁੱਛਿਆਂ ਹੀ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ...ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੇ ਨਿੱਕੀ-ਜਿਹੀ ਖੁਦਕਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ...। ਤੇ ਜੱਥੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬੂਟਾਂ ਦਾ ਕਾਲਾ ਪਾਲਸ਼ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੇਲਾ ਤੇ ਜਹੂਰਾ ਜਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾ, ਬੂਟਾਂ ਦੀ ਪਾਲਸ਼ ਤੋਂ ਤਿਲ੍ਹਕ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸੂਰਜ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਬੱਦਲਾਂ ਉਹਲੇ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ।
ਜਹੂਰੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਾਮਾਸ਼ਾਹੀ ਬੂਟਾਂ ਵਲ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਕਾਫੀ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਤੇ ਲੋਬੀਆ (ਮਾਂਹ) ਦੇ ਕਿਆਰੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣ ਸਦਕਾ ਉਹਨਾਂ ਉਤੇ ਚਿੱਕੜ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਭੂਸਲੀ ਜਿਹੀ ਚਮਕ ਜਹੂਰੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰੜਕਨ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਉਹ ਚਿੱਕੜ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਸੀਮ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਦਲਦਲ ਵਾਂਗ ਜਾਪਿਆ; ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫਸ ਜਾਈਏ ਤਾਂ ਨਿਕਲ ਸਕਣਾ ਮੁਹਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ...। ਭੀੜ ਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਪਾਸੇ ਖੂਹੀ ਕੋਲ, ਰੱਖੋ ਅਚਾਰੀਅਨ ਆਪਣਾ ਨਿੱਕਾ ਬਾਲ ਚੁੱਕੀ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ, ਇਹ ਕਾਲੇ ਬੂਟ ਆਪਣੇ ਅਚਾਰਜ ਦੇ ਪਾਏ ਦੇਖੇ...ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਠੁੱਡਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਝੱਲਣ ਜੋਗੀ। ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਠੀਕ ਸਨ ਪਰ ਬੂਟਾਂ ਦੇ ਸੁਹੱਪਣ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੱਥੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਘਰਾਟ ਰਾਗ ਜਾਰੀ ਸੀ...

'ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਾਨਾਂ ਏਂ, ਵਗਦੀਆਂ ਲੀਰਾਂ
ਉਥੇ ਮਿਲਣਗੇ ਸੂਟ, ਭਰਤੀ ਹੋ ਜਾ ਓਇ...
ਇੱਥੇ ਤੇ ਖਾਨਾਂ ਏਂ, ਗਾਜਰ ਮੂਲੀ
ਉਥੇ ਮਿਲਣਗੇ ਫਰੂਟ, ਭਰਤੀ ਹੋ ਜਾ ਓਇ...

ਅਸਮਾਨ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲ ਤੈਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਹਵਾ ਦੀ ਕਟਾਰ ਨੂੰ ਖੁੰਡਿਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰਾ ਟਿੱਲ ਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਅੱਧ-ਨੰਗੇ ਪਿੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਢਕਦੇ ਹੋਏ ਜੱਥੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਗਰਮ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਖੱਚਰਾਂ-ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੱਦੀ ਰਸਦ ਨੂੰ ਬੜੀਆਂ ਲਾਲਚੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਹਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਘੁੱਟ ਅੰਦਰ ਲੰਘਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਪਹਾੜ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਧੂੜ ਦਾ ਇਕ ਬੱਦਲ ਉਠਿਆ ਤੇ ਵਿੰਹਦਿਆਂ-ਵਿੰਹਦਿਆਂ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਉੱਤੇ ਛਾ ਗਿਆ। ਭੀੜ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਆਦਮੀਆਂ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਾ ਆਇਆ। ਉਹ ਫੇਰ ਹਵਾਲਦਾਰ ਦੀ ਟੂਨਿਕ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਰਾਂਡੀਆਂ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਸਫ਼ੇਦਾ ਲਿਫ਼-ਲਿਫ਼ ਕੇ ਨਿੱਕੀਆਂ ਟਾਹਲੀਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸਰ-ਮੁਸਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿਪਾਹੀ ਪਰਦੁਮਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਯਾਤੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—''ਭਰਤੀ ਅਫ਼ਸਰ ਆ ਰਿਹਾ ਏ ਸ਼ਾਇਦ।'' ਹਯਾਤੇ ਨੂੰ ਉਹਦੀ ਗੱਲ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ ਸ਼ਾਇਦ...ਉਸਨੇ ਉਂਜ ਹੀ ਧੌਣ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੂਟਵੀਂ ਜਿਹੀ ਭੈੜੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਗਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ...

'ਇੱਥੇ ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਏ, ਦਾਤਰੀ ਰੰਬਾ
ਉਥੇ ਮਿਲੇਗੀ ਬੰਦੂਕ, ਭਰਤੀ ਹੋ ਜਾ ਓਇ...'

ਹੁਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਢਿੱਡ ਤੇ ਤਨ ਦੇ ਸੁੱਖਾਂ ਵੱਲ ਸੀ ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਬੰਦੂਕ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸੰਜੀਦਗੀ ਅਤੇ ਫਤਹਿ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿਛਲੀ ਛਿਮਾਹੀ ਵਿਚ ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਮੋਘਾ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਮੇਲਾ ਸਿੰਘ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਸੀ...ਜਹੂਰਾ ਆਪਣੀ ਤੀਵੀਂ ਦੇ ਆਸ਼ਕ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬਚਪਣ ਵਿਚ ਕਾਵਾਂ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਢਾਊਣ, ਬੀਰ ਬਹੂਟੀਆਂ ਦਾ ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਤੇ ਮਕੌੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੁੱਤੀ ਹੇਠ ਮਿੱਧਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਇਸ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹਮ-ਜਿਨਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਉਣ ਦੇ ਜਨੂੰਨ ਤਕ ਅੱਪੜ ਗਈਆਂ ਸਨ।
ਉਹ ਕਾਫੀ ਚਿਰ ਸੰਘ ਪਾੜਦੇ ਰਹੇ।...ਤੇ ਫੇਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਠੰਡੇ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਹਵਾਲਦਾਰ ਨੇ ਲੱਛੂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਬੋਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਲੱਛੂ ਕਿੱਧਰਲਾ ਬੁਲਾਰਾ ਸੀ ਭਲਾ! ਉਸਨੇ ਉਹੋ ਕੁਝ ਊਲ-ਜਲੂਲ ਬੋਲਿਆ ਜਿਹੜਾ ਜੱਥੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਭਰਤੀ ਗੀਤ ਵਜੋਂ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ।...ਤੇ ਬਹੁਤਾ ਜੋਰ ਇਸੇ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉੱਥੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਹਰੇਕ ਸ਼ੈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਲੱਛੂ ਏਨਾ ਮੂਰਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹੀ ਗੱਲਾਂ ਦੁਹਰਾ ਕੇ ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾਂਦਾ—ਉਸਨੇ ਮਦਰੱਸੇ ਦੀ ਥੋਹਰ ਦੀ ਵਾੜ ਲਾਗੇ ਖੜ੍ਹੀ ਬੁੱਢੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਆਖੀ, ''ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪੁੱਛੋ ਜਿਓਣੇ ਦੀ ਬੇਬੇ ਨੂੰ, ਬਈ ਇਸਨੂੰ ਚੜ੍ਹੇ ਮਹੀਨੇ ਦਸ ਰੁਪਈਆਂ ਦਾ ਨੀਲਾ ਮਨੀਆਡਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ?'' ਜਿਓਣੇ ਦੀ ਬੇਬੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਰਿੱਝਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਆਖਣਾ ਚਾਹਿਆ ਪਰ—''ਅਰੀ-ਹੁੰ...ਆ-ਹੰਗ'' ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਗਲਾ ਮਲਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸਦੇ ਗਲੇ ਵਿਚ ਬਲਗਮ ਅੱਟਕ ਗਈ ਸੀ।
ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਵਿਚ ਰੁਪਈਆਂ ਦੀ ਸਫ਼ੇਦੀ ਤੇ ਮਨੀਆਡਰ ਦੀ ਨੀਲੀ ਭਾਅ 'ਰਲਗੱਡ' ਹੋ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਗੀਤ ਤੇ ਜਿਓਣੇ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ 'ਅਰੀ-ਹੁੰ...ਆ–ਹੰਗ' ਗੁੱਥਮ-ਗੁੱਥਾ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੰਘਣੀ ਹੋ ਗਈ। ਖੜੱਪ-ਖੜੱਪ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਅਣਗਿਣਤ ਪੈਰ ਉਤਾਂਹ ਉਠ ਕੇ ਇਕਸਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਵੱਜ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਸਿਪਾਹੀ ਹਯਾਤੇ ਨੇ ਖੂਹ ਦੇ ਚਬੂਤਰੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਜਰਨੈਲੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤਕ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ। ਭਰਤੀ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਮੋਟਰ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਬੜਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੰਗਪੁਰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੁੰਦੀ। ਦੂਰ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਇਕ ਬਿੰਦੂ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਹਰ ਪਲ ਫੈਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਡੋਗਰਾ ਹਵਾਲਦਾਰ ਨੇ ਰਜਿਸਟਰ ਖੋਹਲਿਆ ਤੇ ਠੋਡੀ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਬੈਠ ਗਿਆ।...ਪਰ ਦੂਰੋਂ ਆਉਂਦੀ ਬੈਂਡ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਜਰਨੈਲੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਉਹ ਬਿੰਦੂ ਕਾਫੀ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਬੰਦੇ ਸਾਫ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬੜੇ ਆਦਮੀ ਸਨ...ਤੇ ਫੇਰ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪਲਟਨ ਹੀ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਲੈਫ਼ਟ-ਰਾਈਟ, ਲੈਫ਼ਟ-ਰਾਈਟ...ਲੈਫ਼ਟ-ਰਾਈਟ, ਲੈਫ਼ਟ-ਰਈਟ...' ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਪਤਲੀ ਜਿਹੀ ਧੂੜ ਦੀ ਚਾਦਰ ਸਾਰੇ ਰੰਗਪੁਰ ਉੱਤੇ ਛਾ ਗਈ। ਸਿਪਾਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਵਿੰਹਦੇ ਹੋਏ ਜਰਨੈਲੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਤੁਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਖੱਚਰ ਤੇ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਲੰਘੀਆਂ। ਵਿਚਾਲੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਅਸਤਰ ਇਕ ਭਾਰੇ ਰੇਹੜੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਗੱਡੀਆਂ ਤੇ ਛਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਰਸਦ ਸੀ। ਫੇਰ ਕੋਈ ਡੇਢ ਕੁ ਫਰਲਾਂਗ ਲੰਮੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆ ਹਿੱਕਾਂ ਉੱਤੇ ਤਮਗ਼ੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਫੀਤੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਧਾਤ ਦੇ ਬਣੇ ਸਿਤਾਰੇ ਤੇ ਤਾਜ ਵੀ—'ਲੈਫ਼ਟ-ਰਾਈਟ, ਲੈਫ਼ਟ-ਰਾਈਟ'-ਫੌਜ ਲੰਘਦੀ ਰਹੀ। ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵੀ ਇਕਸਾਰ ਅਗਾਂਹ-ਪਿਛਾਂਹ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੂਰਜ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਹਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਚੱਲਣ ਲੱਗੀ।...ਪਰ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਏਸ ਵਧ ਰਹੇ ਹੜ੍ਹ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਰੋਲਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਝਖੇੜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੋਕ ਸਕਦਾ। ਪਲਟਨ ਦੇ ਆਦਮੀ ਕਿਸੇ ਦੂਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਲਾ ਸੀ ਤੇ ਕੱਦ ਮਧਰੇ ਸਨ—ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ। ਦੋ ਵਰ੍ਹੇ ਇਰਾਕ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਏਗਾ।...ਤੇ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੀ ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਕਦੀ ਸਿਆਲਕੋਟ, ਕਦੀ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਕਦੀ ਜਿਹਲਮ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ—ਕਦੀ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਤੇ ਕਦੀ ਪੈਦਲ—ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਮੁਹਾਜ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।
ਪਲਟਨ ਦਾ ਆਖਰੀ ਸਿਰਾ ਰੰਗਪੁਰ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਿਛਲੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਜਮਾਂਦਾਰ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦਾ-ਬਚਾਉਂਦਾ ਸੜਕ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਆਇਆ। ਉਸਦਾ ਜਿਸਮ ਨਿਰਾ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਸਾਫ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਮਰ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਨਾ ਉਹ ਜਵਾਨ ਸੀ, ਨਾ ਬੁੱਢਾ। ਕਤਾਰ ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚੂੰਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਬੜੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਖੂਹੀ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ...ਜਿੱਥੇ ਰੱਖੋ ਅਚਾਰੀਆ-ਬੱਚਾ ਚੁੱਕੀ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਨੱਸ ਕੇ ਰੱਖੋ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ, ''ਅੰਮਾਂ, ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਇਹ ਬਾਲ ਮੈਨੂੰ ਫੜਾ ਸਕਦੀ ਏਂ?''
ਰੱਖੋ ਭਵੰਤਰ ਗਈ; ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਦੇਖਿਆ।
''ਸਿਰਫ ਬਿੰਦ ਕੁ ਲਈ ਅੰਮਾਂ...।''
ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਮਿੰਨਤ ਕੀਤੀ ਸੀ—''ਬਿੰਦ ਕੁ ਲਈ...'' ਤੇ ਰੱਖੋ ਨੇ ਕਨੂੰ-ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ, ਕੂਲਾ-ਮੁਲੈਮ ਬੱਚਾ ਉਸਦੇ ਕੰਬਦੇ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਿੰਦ ਦਾ ਬਿੰਦ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਿਲ-ਪੱਥਰ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਬਗ਼ੈਰ ਅੱਖਾਂ ਝਪਕੇ ਬੱਚੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਪਿੰਡੇ ਦੇ ਸਾਧਾਰਨ ਨਿੱਘ ਸਦਕਾ ਹੀ ਉਸਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਜਾਰੀ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆਂ, ਆਪਣੀ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉਸਦਾ ਰੋਣ ਨਿਕਲ ਗਿਆ...ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਨੂੰ ਫੜਾ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲਣ ਲਈ, ਡਿੱਗਦਾ-ਢਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਨੱਸ ਗਿਆ।
੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦

ਕਤਰਾ ਕਤਰਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ :: ਲੇਖਕ : ਫਿਰੋਜ਼ ਆਲਮ

ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ : ਕਤਰਾ ਕਤਰਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ :: ਲੇਖਕ : ਫਿਰੋਜ਼ ਆਲਮ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ Í ਮੁਬਾਇਲ : 94177-30600.

ਲਿੰਡਾ ਜਾਨਸਨ ਨਾਲ ਤੀਜੀ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਭਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਉਸਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੇ ਹੌਸਲੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੜੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਪਲ ਹਨ ਤੇ ਮੈਂ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਉਧੇੜ-ਬੁਣ ਵਿਚ ਉਲਝ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਕਾਫੀ ਦੇ ਇਕ ਸਟਰੌਂਗ ਜਿਹੇ ਕੱਪ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਡੁੱਬਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਮੇਰੇ ਸਟੱਡੀ ਰੂਮ ਦੀ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਰੇਤ ਉੱਤੇ ਪਿਘਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਨਾ ਬਰੂਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ---ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਪਰਤ-ਦਰ-ਪਰਤ, ਖੁੱਲ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਮੇਰੀ ਨਹੀਂ ਲਿੰਡਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ---ਮੈਂ ਲਿੰਡਾ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਲਿੰਡਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਹੀ ਪੱਚੀਵਾਂ ਸਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਉਸਦੀ ਚੌਵੀਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਾਂ। ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜੇ ਸਹੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਕੱਤੀ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮਸ਼ਕਿਨ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ ਉੱਚ ਤਾਲੀਮ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਸਾਂ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂ ਤੇ ਫੇਰ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵਾਂ। ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਹਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮੌਸਮ ਮੈਨੂੰ ਮਸ਼ਕਿਨ ਦੀ ਦੋਜ਼ਖੀ ਸਰਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਭੁਲਾਅ ਦੇਵੇ। ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟੀਏ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵੱਸ ਜਾਵਾਂ---ਪਰ ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਲਕੀ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਅੜਚਣਾ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਖੋਜ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦਾ ਸਫਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਤਟ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹੁਸੀਨ-ਤਰੀਨ ਤਟਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਤੇ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਇਸ ਦੇ ਦਿਲਕਸ਼ ਨਜ਼ਾਰੇ ਮੁਸਾਫਿਰ ਦੇ ਕਦਮ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਲ ਖਾਂਦੀ ਸੜਕ ਕਦੀ ਤਾਂ ਕਈ ਸੌ ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਘਾਟੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੋਈ ਢਲਾਣਾ ਵਿਚੋਂ ਹੇਠਲੇ ਵਿੰਗੇ-ਤਿਰਛੇ ਸਮੁੰਦਰੀ-ਕਿਨਾਰੇ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਏਨਾ ਨੇੜਿਓਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਮਸਤੀ-ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਫੁਆਰ ਪੈਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਸਫਰ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵੀ ਸਨ। ਆਖ਼ਰ ਮੈਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਰਿਆਸਤ ਆਰੇਗਨ ਦਾ ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਚੁਣ ਲਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬਹਿਰੁਲ-ਕਾਹਿਲ (ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂ ਸਾਗਰ) ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤਰ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਹਰਾ-ਭਰਿਆ ਸੀ ਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਲਣਾਂ ਉੱਤੇ ਮਨੋਬਰ, ਚਨਾਰ ਤੇ ਓਕ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਸਨ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹ-ਦਿਲੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਮਾਲੀ ਮਦਦ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਮੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਜਨਰਲ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰ ਦੀ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਜੱਚਗੀ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।

ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਜਨਰਲ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੋਸਤ, ਰਹਿਬਰ ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ-ਕੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਮਸਲਿਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਉੱਪਰ ਏਨਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਹੋ-ਜਿਹੀ ਸਲਾਹ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਰੂਹਾਨੀ ਪੇਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮਾਹਿਰ ਸਾਇਕੈਟਰਿਸਟ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘੁਲ-ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਖ-ਦਰਦ ਸੁਣਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਬੜੀ ਜਲਦੀ ਉਸ ਕਿਮਊਨਿਟੀ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।

ਜਾਨਸਨ ਫੈਮਿਲੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਇਸੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ। ਮਿਸਟਰ ਜਾਨਸਨ ਬੀਮੇ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਘਰ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿੱਸੇ, ਪਰ ਰੱਜੇ-ਪੁੱਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਭਾਰੇ ਜਿਸਮ ਦੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਗੁਲਾਬੀ ਅੰਗਿਆਰ ਭਖ਼ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਤਾਂ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਲੋ ਸਕਦੀ ਉਹ। ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਜਿਹੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ, "ਕੀ ਕਰਾਂ ਮੇਰੀ ਚਮੜੀ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਸਸਤੀ ਚਮੜੀ ਏ।" ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੋ ਪਿਆਰੇ-ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਨਾਰਮਲ ਸੀ ਤੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸੀ।

ਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕਲੀਨਕ ਵਿਚ ਮੁਆਇਨੇ ਲਈ ਆਈ ਤੇ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਨਵੇਂ ਮਹਿਮਾਨ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਗੱਲ੍ਹ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੂਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਕੀ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ?" ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਟੈਸਟ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਕੱਲ੍ਹ ਤਕ ਇਸ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਇਸ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਜਾਨਸਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਨਵੇਂ ਜੀਅ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਮਿਸਟਰ ਜਾਨਸਨ ਵੀ ਬੜੇ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਬੇਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਬੇਟੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਤਸੱਲੀਬਖ਼ਸ਼ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਖਬਰ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੁੰਦੇ।

ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਜਾਨਸਨ ਆਮ ਵਾਂਗੂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਚੈਕਅੱਪ ਕਰਵਾਉਣ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ ਤੇ ਮੈਂ ਲੋੜੀਂਦੀ ਚੈਕਅੱਪ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਰਮਲ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਬੜੀ ਤਸੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਬੱਚੇ ਦੇ ਨਰ ਜਾਂ ਮਾਦਾ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣਾ ਜਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਅੰਦਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਟੈਸਟ ਕਰਨਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕੇ---ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਖ਼ਰ ਇਕ ਰਾਤ ਮਿਸਟਰ ਜਾਨਸਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਹਸਪਾਤਲ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਹਨ…ਮੈਂ ਵੀ ਫੌਰਨ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਫੋਕਸ ਵੈਗਨ ਵਿਚ ਉੱਚੀਆਂ-ਨੀਵੀਆਂ ਤੇ ਬਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਤੋਂ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਜਾਨਸਨ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੱਚਗੀ ਦੇ ਦਰਦਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਲਾਲੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਘੁੱਟਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਡਾਕਟਰ ਦੁਆ ਕਰੋ ਕਿ ਮੇਰੇ ਬੇਟੀ ਹੋਵੇ।" ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਨਰਸ ਨੂੰ ਇੰਜੈਕਸ਼ਨ ਲਾਉਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ।

ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਲੇਬਰ-ਰੂਮ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਇਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ। ਨਰਸ ਨੇ ਨਵ-ਜੰਮੇ ਵਜੂਦ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਤੌਲੀਏ ਵਿਚ ਲਪੇਟਿਆ---ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਜਾਨਸਨ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ, ਨਾਰਮਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬੱਚੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਤੇ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਮਿਸਟਰ ਜਾਨਸਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 'ਉਹ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਬੱਚੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਣ ਗਏ ਨੇ।' ਉਹਨਾਂ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ ਤੇ ਦੇਰ ਤਕ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਘੁੱਟਦੇ ਹੋਏ ਮੇਰਾ ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਸੀ, ਲਿੰਡਾ ਜਾਨਸਨ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਜਿਹੜੀ ਮੇਰੇ ਹੀ ਹੱਥੋਂ ਹੋਈ ਸੀ।

ਲਿੰਡਾ ਇਕ ਪਿਆਰੀ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਬੱਚੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਨਾਰਮਲ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਧਣਾ-ਫੁੱਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਬੜਾ ਬੇਫਿਕਰ ਸਾਂ---ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਠਣ ਜਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਿਚ ਔਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੜੀ ਚੁਸਤ ਸੀ ਤੇ ਹਰ ਗੱਲ ਜਾਲਦੀ ਸਿਖ ਰਹੀ ਸੀ ਪਰ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਆਪਣੇ ਜਿਸਮ ਉੱਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਕਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਘਸੀਟਦੀ ਤੇ ਕਦੀ ਉਠਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਕਈ ਬਲ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕੁਦਰਤੀ ਗੱਲ ਸੀ ਉਸਦੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬੜੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਮੈਂ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਟੈਸਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ ਕਰਵਾਏ, ਪਰ ਕੋਈ ਸਿੱਟਾ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ। ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਥਰੈਪੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਾ ਹੋਇਆ।

ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮਾਮਲਾ ਸੰਗੀਨ ਹੈ---ਮੈਂ ਮਿਸਟਰ ਜਾਨਸਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਰੇਗਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪੋਰਟ ਲੈਂਡ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਦਿਖਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੀ ਸਾਰੀ ਭੱਜ-ਨੱਠ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉੱਥੇ ਸਰੀਰੀ ਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਲਿੰਡਾ ਦੇ ਮੁਆਇਨੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤੈਅ ਕੀਤਾ। ਲਿੰਡਾ ਨੂੰ ਫੌਰਨ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਦਰਜਨਾਂ ਟੈਸਟ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸਿੱਟਾ ਬੜਾ ਦਿਲ ਤੋੜਵਾਂ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਸੀ। ਲਿੰਡਾ ਪੱਠਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਮਰੀਜ਼ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਇਕ ਮਾਹਿਰ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਬੁੱਝਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਸੌ ਸਾਲ ਬੀਤ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਕ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਬੱਚੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ-ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਇਹ ਹੋਰ ਕਈ ਸਾਲ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਨੇ---ਫੇਰ ਵੀ ਅਪਾਹਜਪੁਣਾ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁਕੱਦਰ ਹੈ ਤੇ ਲੰਮਾਂ ਜੀਵਨ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਸੀਬ ਵਿਚ ਨਹੀਂ।

ਮਿਸਟਰ ਜਾਨਸਨ ਦੀ ਫੈਮਿਲੀ ਇਸ ਖਬਰ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਿਹੀ ਗਈ। ਪਰ ਉਹ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਨ। ਸ਼੍ਰ੍ਰ੍ਰੀਮਤੀ ਜਾਨਸਨ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਮੈਂ ਇਸ ਬੱਚੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਾਂਗੀ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਤੇ ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵੀ ਇਲਾਜ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਅਸੀਂ ਉਹ ਕਰਵਾਵਾਂਗੇ…ਤੇ ਕੀ ਪਤਾ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਇਲਾਜ਼ ਨਿਕਲ ਈ ਆਵੇ।" ਉਹ ਲਿੰਡਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਪੂਰੀ ਮਦਦ, ਰਹਿਬਰੀ ਤੇ ਸਪੋਰਟ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹੌਸਲਾ ਸੀ ਕਿ ਲਿੰਡਾ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਨਾਰਮਲ ਸੀ ਸਗੋਂ ਖਾਸੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਸਾਈਕੋ ਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਤਾਕਤ ਜਿਸਮਾਨੀ ਅਪਾਹਜ਼ਪਣ ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਲਿੰਡਾ ਇਕ ਮਕਸਦ ਭਰਪੂਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਂ ਸਕਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿੰਨੀ ਹੀ ਛੋਟੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਲਿੰਡਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਪਾਹਜ਼ਪਣ ਨਾਲ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉੱਠਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ। ਖੁਸ਼ ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਕੂਲ-ਬੱਸ ਵਿਚ ਖਾਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹੀਆਂ ਵਾਲੀ ਕੁਰਸੀ ਤੇ ਡੰਗੋਰੀਆਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਸਕੂਲ ਲਿਆਂਦਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਪੀਰੀਅਡ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਖੇਡ ਤੇ ਖਰਮਸਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਹੀਲ ਚੇਅਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ, ਬੜੀਆਂ ਲਲਸਾਈਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਉਸਦੀ ਟੀਚਰ ਉਸਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਉਸਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਵੀ ਬਾਲ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਉਹ ਬੈਠੀ-ਬੈਠੀ ਹੀ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਖਿੜ-ਪੁੜ ਜਾਂਦੀ। ਸਕੂਲ ਦਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਭਾਵੇਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੱਖੋਂ ਉਸਨੇ ਬੜੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਬਿਤਾਇਆ, ਪਰ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਉਸ ਲਈ ਬੜਾ ਹੀ ਤਕਲੀਫ਼ਦਾਇਕ ਤੇ ਦਿਲ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਸੀ---ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੀ। ਹਰ ਮਰੀਜ਼ ਵਾਂਗ ਉਹ ਵੀ ਇਹੋ ਪੁੱਛਦੀ, "ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਈ ਇਹ ਕਿਉਂ, ਸਭ ਬੱਚੇ ਤਾਂ ਨਾਰਮਲ ਨੇ ਤੇ ਖੇਡਦੇ-ਕੁਦਦੇ ਨੇ ?"

ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਸੀ ਜਦੋਂ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਟੀਨ-ਏਜ਼ ਵਿਚ ਪੈਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਚਰ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਖਾਸ ਦੌਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਉਮਰ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਤੇ ਜਿਸਮਾਨੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਵੱਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਉਮਰ ਵਿਚ ਨਾਰਮਲ ਤੇ ਚੰਗੇ ਭਲੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਾਂ ਫੇਰ ਵੀ ਅਪਾਹਜ਼ ਸੀ, ਪਰ ਸਾਈਕੋਥਰੈਪੀ ਤੇ ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੁਭਾਅ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਸਨੇ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੀ ਰੱਖਿਆ। ਆਖ਼ਰ ਉਸਨੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਕਾਲਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੱਖੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੀ ਤੇ ਜਿੰਨਾ ਕੁ ਸੰਭਵ ਸੀ ਹੋਰ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਅਜੀਬ ਰੌਣਕ ਵੇਖੀ। ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਗੁਲਾਬੀ ਚਮਕ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਮਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਜੋਸ਼ੀਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਉਸਦਾ ਇਕ ਬੁਆਏ ਫਰੈਂਡ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਉਸਨੂੰ ਬੜਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੈਕ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਵਹੀਲ ਚੇਅਰ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹਾਦਸੇ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਟੁੱਟ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਜਮਾਤੀ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਮਿਲਦੇ ਨੇ ਤੇ ਉਹ ਘੰਟਿਆਂ-ਬੱਧੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਲਿੰਡਾ ਨੂੰ ਜਿਊਣ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪਰ ਇਸਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵੀ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਕੰਮ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਵੱਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਫਿਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਚੁੱਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਬੁਖਾਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਦੀ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ…ਕਦੀ ਨਮੂਨੀਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵਹੀਲ ਚੇਅਰ ਤੇ ਡੰਗੋਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਜਿਸਮ ਉੱਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਚਮੜੀ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੋਂ ਪਾਟਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਕਾਲਜ ਦਾ ਦੌਰ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿਚ ਲੰਘਿਆ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਕ ਨਵਾਂ ਇਮਤਹਾਨ ਹੁੰਦਾ।

ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਰਿਆਸਤ ਆਰੇਗਨ ਵਿਚ ਇਹ ਲਹਿਰ ਚੱਲੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਾ-ਇਲਾਜ਼ ਹੈ ਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਰਦਨਾਕ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਹੋਸ਼-ਹਵਾਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਸਕਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਬੰਦ ਹੋਣ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਮਕਸਦ ਵਿਚ ਪੂਰੀ-ਪੂਰੀ ਮਦਦ ਕਰਨ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਕਸ਼ੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਬਹਿਸ ਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਜਲੂਸਾਂ, ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਹ ਰਾਏ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਜਾਣਨ ਲਈ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਮੁਲਕ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਆਰੇਗਨ ਉੱਤੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਮਸਲਾ ਦੂਜੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਸੀ ; ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਇਕ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਨੇ ਇਸ ਰਾਏ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਾਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਅਦਬ-ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ।

ਇਹੀ ਮਾਮਲਾ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ।

ਲਿੰਡਾ ਪਿਛਲੇ ਇਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਵੰਨੀਓਂ ਵੀ ਹੁਣ ਉਸ ਕੋਲ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਮ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਜਿਊਂ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਹਰੇਕ ਪਲ ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਬਾਕੀ ਸਫ਼ਰ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਭਰਿਆ ਹੀ ਹੈ…ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅਜੇ ਕਿੰਨੇ ਦੁਖ ਸਹਿਣੇ ਪੈਣਗੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ। ਜਦੋਂ ਨਤੀਜਾ ਏਨਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਫੇਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੁਕਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ---ਉਸ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਡਰਾਮੇ ਦਾ ਪਰਦਾ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਸੁੱਟ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਕ ਹੁਸੀਨ ਸ਼ੈ ਹੈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਜਿਹੋ-ਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਪਾਈ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਉਸਦਾ ਪੂਰਾ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਭਰਪੂਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਛੋਟੀ ਹੀ ਸਹੀ, ਪਰ ਹੈ ਰਹੱਸਮਈ, ਕਿਊਂ ? ਹੈ ਨਾ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ?"

ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਬਦਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ। ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕਈ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਾਦਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ। ਮੇਰੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਸੀ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵਾਹ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਡੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰਕੇ ਪਤਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹੋ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਲਿੰਡਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਾਂ। ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਉਸ ਨਾਲ ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣਾ ਸੀ---ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਸ਼ਨਿਚਰਵਾਰ ਦੀ ਰਾਤ ਤੈਅ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਮਾਹੌਲ ਆਮ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਘਰ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸੀ। ਸਿਟਿੰਗ-ਰੂਮ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਲਿੰਡਾ ਆਪਣੀ ਵਹੀਲ ਚੇਅਰ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਜੈਕ, ਉਹ ਦਾ ਬੁਆਏ ਫਰੈਂਡ, ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹੀ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਆਮ ਰਸਮੀ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂਬਾਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਕੁਝ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਫੇਰ ਲਿੰਡਾ ਨੇ ਹੀ ਕਿਹਾ, "ਡਾਕਟਰ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧੋ।" ਮੈਂ ਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਕਿਚਨ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਛੋਟੀ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਮੈਂ ਨੀਂਦ ਦੇ ਪੰਜਾਹ ਕੈਪਸੂਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਐਪਲ ਸਾਸ (ਸੇਬ ਦਾ ਪੀਸਿਆ ਹੋਇਆ ਮੁਰੱਬਾ) ਵਿਚ ਮਿਲਾਏ। ਇਹ ਤਰਕੀਬ ਮੈਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਹੀ ਦੱਸੀ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਮੇਰਾ ਜ਼ਮੀਰ ਮੈਨੂੰ ਲਾਹਣਤਾਂ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲਿੰਡਾ ਜਿਹੜੀ ਮੇਰੇ ਹੱਥੀਂ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਆਈ ਸੀ---ਅੱਜ ਮੈਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਵਿਦਾਈ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਜ਼ਬੂਰ ਸਾਂ। ਇਕ ਸਾਦੇ ਜਿਹੇ ਖਾਣੇ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦੋਂ ਮਿੱਠੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਐਪਲ ਸਾਸ ਖਾਧੀ ਤਾਂ ਲਿੰਡਾ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਐਪਲ ਸਾਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਖਾ ਲਿਆ।

ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸਨੇ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਬੜੇ ਚੰਗੇ ਡਾਕਟਰ ਓ---ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ।" ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮਾਮ, ਮੇਰੀ ਕੁਰਸੀ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਬੈਡ-ਰੂਮ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿਓ।" ਥੋੜੀ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੇ ਪਲਟ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ, "ਸ਼ੁੱਭ ਰਾਤਰੀ।"

ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਰੁਕ ਸਕਿਆ। ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਕਾਰ ਚਲਾਉਂਦਾ, ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਕਿੰਜ ਨੀਂਦ ਆਈ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ।

ਸਵੇਰੇ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਮਿਸੇਜ ਜਾਨਸਨ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰੇ-ਗੱਚ ਤੇ ਅੱਥਰੂਆਂ ਭਿੱਜੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, "ਡਾਕਟਰ, ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਅੱਜ ਮੌਤ ਦੇ ਤਸਦੀਕ ਨਾਮੇ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋਏਗਾ…"


ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੇ 7 ਦਸੰਬਰ, 2008. ਦੇ ਮੈਗ਼ਜ਼ੀਨ ਅੰਕ ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਹੈ।