ਥਕਾਵਟ...:: ਲੇਖਕ : ਰਾਮ ਪਾਲ

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ :
ਥਕਾਵਟ
ਲੇਖਕ : ਰਾਮ ਪਾਲ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ

ਫੱਤੂ ਜੱਲਾਦ ਨੇ ਜੇਲ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
ਹਰ ਥਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੌੜੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਮਤਲਬ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਇਕ ਬੰਦੇ ਨੇ ਫਾਹੇ ਲੱਗਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੱਲਾਦ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦਾ, ਯਮਰਾਜ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਿਸੇ 'ਜੀ ਆਇਆਂ' ਆਖਿਆ ਹੈ? ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਲੱਥੀ ਚੜ੍ਹੀ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਚਾਲੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇੰਜ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕਦਮ ਮਨਹੂਸ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਨਹੂਸੀਅਤ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਫਾਹੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਾਂਸੀ ਘਰ ਦੇ ਫੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਸੀ—ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਉਸ ਦਾ ਰਿਜ਼ਕ...।
ਜੇਲ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤਕ ਵੀ ਅੱਪੜੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਇੰਜ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਹਾਯੋਗੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਟਉਂਦਾ, ਉਹ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਫਲਸਫਾ ਪੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਹ ਬੰਦਾ ਤਾਂ ਬੜਾ ਛੋਟਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਛੋਟਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਨੇਰੇ ਜਿਹੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪਿੱਠ ਸਿੱਧੀ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾ ਬੈਠਾ। ਅੱਧ ਬੁਝੇ ਲੈਂਪ ਦੀ ਬੱਤੀ ਉੱਚੀ ਕਰਕੇ ਬੀੜੀ ਲੈਂਪ ਦੀ ਲਾਟ ਨਾਲ ਸੁਲਗਾਈ। ਖੰਘਿਆ, ਥੁੱਕਿਆ ਤੇ ਖੂਹ ਵਰਗੀ ਮੰਜੀ 'ਤੇ ਲੰਮਾਂ ਪੈ ਗਿਆ। ਲੈਂਪ ਦੀ ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬੀਤੇ ਦਿਨ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗੇ।
ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਯਮਦੂਤ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਭਿਆਨਕ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹਰਕਾਰਾ, ਪਰ ਕੀ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਯਕਦੂਤ ਸੀ? ਲੋਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਪਏ ਕਹਿਣ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪੇਟ ਕਾਰਨ ਜੱਲਾਦ ਹੈ, ਮਨ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਹਊਕਾ ਜਿਹਾ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਜ ਜਨਮ-ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਉਹ ਅਠਵੰਜਾ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਹ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣਾ ਉਸ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤੀ।
ਉਹ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਕੇ ਘਬਰਾ ਜਿਹਾ ਗਿਆ। ਜੇ ਇਹ ਨੌਕਰੀ ਨਾ ਰਹੀ ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਏਗਾ ਕਿੱਥੇ? ਸਿਵਾਏ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤਨ ਦੇ ਇਸ ਰੰਗੀਂ ਵੱਸਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਘਰ ਨਾ ਬਾਰ, ਨਾ ਬਾਲ ਨਾ ਬੱਚੇ, ਨਾ ਭੈਣ ਨਾ ਭਰਾ, ਨਾ ਮਾਂ ਨਾ ਪਿਓ—ਬਸ, ਦਮ ਦਾ ਦਮ। ਉਸ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਬੀੜੀ ਦਾ ਇਸ ਸੂਟਾ ਖਿੱਚਿਆ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜੀਹਨੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਏ ਉਹੀਓ ਵੇਖੂ! ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਬੜਾ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਅਨਪੜ੍ਹ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਿਤਾਬ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਪੜ੍ਹਨੀ ਸੀ, ਜੱਲਾਦ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਦਰ, ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੜਣ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਸ, ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਹ ਰਾਮ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੇ ਅੱਲਾ ਦਾ ਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਅੱਧਾ ਨਾਂ ਜਪਦੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਰੱਸਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਸਦਾ ਲਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, ਕੀ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਪਾਪੀ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਰੱਬ ਬਖਸ਼ ਦਵੇਗਾ! ਉਸ ਨੇ ਬੀੜੀ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸੂਟਾ ਲਾ ਕੇ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਥੁੱਕਿਆ, ਅੱਧ ਬੁਝਿਆ ਲੈਂਪ ਫੜਫੜਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਮੈਲੀ ਜਿਹੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਛਾਵਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਹ-ਪਚਵੰਜਾ ਵਰ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਜੇਲ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਬ ਦੇ ਘਰ ਝਾੜੂ ਦੇਣ 'ਤੇ ਨੌਕਰ ਸੀ। ਸਾਹਬ ਅੰਗਰੇਜ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਜੱਲਾਦ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਕੋਈ ਵੀ ਆਦਮੀ ਇਸ ਕੰਮ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਹਬ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮਾਨਵ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਹਬ ਨੇ ਕੁਝ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ, ਕੁਝ ਡਰਾ-ਧਮਕਾ ਕੇ ਤੇ ਕੁਝ ਪਿਆਰ-ਪੁਚਕਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਹੀ ਲਿਆ। ਫੱਤੂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਦੋਂ ਪੰਜ ਕੁ ਵਰ੍ਹੇ ਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪਿਓ, ਪਹਿਲੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਜੇਲੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਬੂਹਾ ਸਦਾ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਾਤਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਤਲ ਸਰਕਾਰੀ ਹੀ ਸੀ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਪਾਪੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਉਸ ਜ਼ਨਾਨੀ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ...ਸੋ ਫੱਤੂ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਜਿਉਂਦੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦਾ ਯਤੀਮ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਦੋਨਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, 'ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕੋਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਸੀ।'
ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੋਚ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਂਬਾ ਛਿੜ ਪਿਆ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੱਲਾਦ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਜਨਮ ਦੇ ਕਰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਜੂਨ ਵਿਚ ਸੁੱਟਣਗੇ? ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਜ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਹਨੇਰੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਸੈਂਕੜ ਰੂਹਾਂ ਫੜਫੜਾਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੜ ਆਈਆਂ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, 'ਫੱਤੂ! ਸਾਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਏਂ?'
ਲੈਂਪ ਦੀ ਬੱਤੀ ਆਖ਼ਰੀ ਦਮਾਂ 'ਤੇ ਸੀ। ਚਿਮਨੀ ਕਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬੱਤੀ ਉੱਚੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ ਪਰ ਉਹ ਭੱਕ-ਭੱਕ ਕਰਕੇ ਬੁਝ ਗਈ। ਫੱਤੂ ਪਸੀਨੋ-ਪਸੀਨੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਫੇਰ ਤੀਲੀ ਬਾਲੀ। ਬੱਤੀ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਬੀੜੀ ਲਾਈ ਤੇ ਛੇਤੀ ਛੇਤੀ ਨੱਕ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਧੂੰਆਂ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੂੰ ਧੂਣੀ ਦੇ ਕੇ ਨਸਾ ਦੇਦਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ।
ਉਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਖੰਘ ਛਿੜ ਪਈ। ਅੱਖਾਂ ਤਾੜੇ ਲੱਗ ਗਈਆਂ। ਖੰਘਾਰ ਕੰਧ 'ਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਤੇ ਨਿੰਮੋਝੂਣਾ ਹੋ ਕੇ ਫੇਰ ਮੰਜੀ 'ਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ।
ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਫਾਸੀ ਲਾਉਣੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਦੀ ਸੰਘੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠ ਹੀ ਘੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਰੋਪ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਇਕ ਮਾਸੂਮ ਪਰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਅਬਲਾ ਉੱਤੇ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਵੇ।
ਪਰ ਉਸ ਪੰਡਤ ਨੇ ਇਨਸਾਫ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਜੁਰਮ ਮੰਨਿਆਂ ਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ਉਪਰ ਬੜੇ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਖਲੋ ਗਿਆ। ਫੱਤੂ ਦਾ ਹੱਥ ਰੱਸੇ ਉੱਤੇ ਕੰਬਿਆ ਪਰ ਉਸ ਜਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਫੱਤੂ, ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਮੌਤ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇਕ ਤੁੱਛ ਜਿਹਾ ਦੂਤ ਏਂ। ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਦੇ। ਮੈਂ ਉਸ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਮਿਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਪਰ ਮੇਰਾ ਕਰਮ ਇਹੋ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜਿਸਮ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਵਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਰੋਏਂ ਰੋਏਂ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰਨ ਹੋਏ ਪਾਪ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ।' ਫੱਤੂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਜੱਲਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਮ-ਯੋਗੀ ਹੈ।
ਲੈਂਪ ਦੀ ਬੱਤੀ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਲੋਅ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਫੱਤੂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਲਈ ਹਿਲਜੁਲ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਫੇਰ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—
ਇਸ ਸਾਰੇ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਹਿੱਸਾ ਏ...ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਰੱਸਾ ਖਿੱਚਣਾ?! ਉਸ ਨੇ ਕਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕਤਲ ਕਰੋ, ਮੇਰਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ? ਲੋਕੀ ਖ਼ੂਨ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਪੁਲਸ ਫੜਦੀ ਏ। ਅਦਾਲਤ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਏ ਤੇ ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਨਾਟਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਪਰਦਾ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਸੱਦ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਤਾਂ ਲੋਕ ਇਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਨੇ ਪਰ ਘਿਰਣਾ ਸਿਰਫ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿਚ ਕਿਉਂ...? ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਝਿਆ।
ਫੱਤੂ ਆਦਮੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ। ਲੋਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦਾ ਕੀੜਾ ਕਿਉਂ ਸਮਝਦੇ ਨੇ? ਉਹ ਵੀ ਆਮ ਆਦਮੀਆਂ ਵਰਗਾ ਇਕ ਤੁੱਛ ਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਏ। ਸ਼ਾਇਦ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਕਦੀ ਫਾਂਸੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਏ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸ਼ੌਕ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਏ ਤੇ ਉਹ ਕੰਮ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਏ ਕਿ ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਰਹਿਮ ਵੀ ਆਵੇ ਤਾਂ ਰਹਿਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਦੇ ਪਰਦੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉੱਭਰੀ...ਉਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਉਸ ਕਾਤਲ ਤੇ ਬਦਮਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੱਲ੍ਹ ਉਸ ਨੇ ਫਾਹਾ ਦੇਣਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਤੀਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਈ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਤਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਮੂਰਤ ਬਣੀ ਖਲੋਤੀ ਰਹੀ ਸੀ।
ਕਾਤਲ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਰੱਬਾ, ਮੇਰਾ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਏ।' ਤੇ ਫੇਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, 'ਜੇ ਤੂੰ ਰੱਸਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁ ਢਿੱਲਾ ਕਰ ਦੇਵੇਂ ਤਾਂ ਉਹ ਬਚ ਜਾਵੇ।' ਉਹ ਬਿਟ-ਬਿਟ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਇਕ ਸ਼ਰਾਬੀ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਤੇ ਕਾਤਲ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਇਸ ਨਿਕੰਮੇ ਤੇ ਭੈੜੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ...ਉਹ ਆਪਣੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ, ਜਿਹੜਾ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਵੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਰੱਸਾ ਤਾਂ ਢਿੱਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਤੇਰਾ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤਰ ਏ...ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾ ਲੈ।' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਬਿੱਛੂ ਨੇ ਡੰਗ ਮਾਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਦਮ ਦੋ ਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈਆਂ।
ਫੱਤੂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਖੋਲ੍ਹੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਥਣ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, 'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਜੱਲਾਦ ਏ।' ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕਹਿਰ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਦੇ ਉਹਨੀਂ ਪੈਰੀਂ ਵਾਪਸ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਉੱਭਰੀਆਂ ਤੇ ਉਹ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਵਕਤ ਕਿੰਨਾਂ ਬਦਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ—ਦਸ ਰੁਪਏ ਇਕ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਕਮੀਸ਼ਨ, ਤਨਖ਼ਾਹ ਵੱਖਰੀ, ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਟੈਰਾਲੀਨ ਦੀ ਕਮੀਜ਼ ਤੇ ਫਾਹਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੋਤਲ ਵਾਧੂ ਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬੜੀ ਹੀ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੱਦਰ ਦੀ ਪਾਟੀ ਹੋਈ ਕਮੀਜ਼ 'ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ ਤੇ ਆਪੂੰ ਹੀ ਬੁੜਬੁੜਾਇਆ—
"ਪੈਸਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਐ।'' ਤੇ ਆਪੇ ਹੀ ਸੋਚ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਨਹੀਂ।'
ਫੱਤੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੱਸਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਹੱਸਦਾ ਖੇਡਦਾ ਮੁੰਡਾ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਜਾਨ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਵੀਹ ਇੱਕੀ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਤਖ਼ਤੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਇਨਕਲਾਬ, ਜਿੰਦਾਬਾਦ!' ਰੱਸਾ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਫੱਤੂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਇਹ ਘਟਨਾ ਅੱਜ ਵੀ ਫੱਤੂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਭੰਡਾਰ ਸੀ। ਲੋਕੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਿਓ ਅਮੀਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਇਦਾਦ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਸਭ ਕਾਸੇ ਨੂੰ ਠੋਕਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਫੱਤੂ ਫਾਂਸੀ ਵਾਲੇ ਟੋਏ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਮੁਰਦਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ 'ਠੀਕ-ਠਾਕ' ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਤਰਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਲਟਕਦੇ ਪੈਰ, ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਧੋਤੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਸੀ...ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਪਿਛਾਂਹ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚੇ ਸਨ; ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਫੱਤੂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਫ਼ਰਤ ਸੀ।
ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ। ਕਈ ਦਿਨ ਫੱਤੂ ਆਪਣੀ ਕੋਠੜੀ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਿਕਲਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਡਰ ਸੀ। ਨਹੀਂ! ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਫੱਤੂ ਤੂੰ ਸੱਚੀਂ ਹੀ ਜੱਲਾਦ ਹੈਂ।
ਫੱਤੂ ਨੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਬੀੜੀ ਸੁਲਗਾਈ।
ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੱਤੂ ਉਸ ਦੀ ਸਮਾਧ 'ਤੇ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਜ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪੱਥਰਾਂ 'ਚੋਂ ਹੱਸਦਾ ਖੇਡਦਾ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਿਆ, 'ਫੱਤੂ ਤੇਰਾ ਕੀ ਹਾਲ ਐ? ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਾ ਸਮਝ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਅਮਰ ਆਂ। ਮੈਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਮਰ ਸਕਦਾ ਤੇ ਏਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਭੁੱਲੀਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਉਣ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਏ, ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਏ ਨਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਆਖ਼ਰੀ ਪੈੜੀ ਤੂੰ ਹੀ ਪਾਰ ਕਰਾਈ ਸੀ...'
ਫੱਤੂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤ੍ਰਿਪ-ਤ੍ਰਿਪ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਤੁਰੇ।
ਉਹ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਤਰੁਟੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ  ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਅਥਾਹ ਸਮੁੰਦਰ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਕਰਮ-ਯੋਗੀ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਂਦਾ ਸੀ।
ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਉਡਾਨ, ਉਸ ਦੇ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਪਿਆ ਸੀ।
ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਫਾਹੇ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਤਿੰਨ ਖ਼ੂਨ ਕੀਤੇ ਸਨ ਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ 'ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਲਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਬੋਤਲ ਉਲਟਾ ਦੇਣਾ। ਪੁੱਠੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਪੁੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਕਰਦੇ ਨੇ।

ਪਰ ਫੱਤੂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀ ਸੀ।
ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਕੋਨੇ ਫਰੋਲਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਏ। ਫੇਰ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਲੋਕੀ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਡਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਇਕ ਬਾਊ ਨੇ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, 'ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਫਾਹੇ ਦੇ ਕੇ ਆਇਆ ਏਂ ਉਸ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਇੱਛਾ ਕੀ ਸੀ?' ਫੱਤੂ ਨੂੰ ਇਸ ਫਜ਼ੂਲ ਸਵਾਲ 'ਤੇ ਬੜਾ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਊ ਨੂੰ ਕੌੜੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, 'ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੈਨੂੰ ਫਾਹੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਕਿਉਂ, ਤਿਆਰ ਏਂ?' ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਾਊ ਬੜੀ ਦੇਰ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾਅ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਫੇਰ ਚੁੱਪ ਕਰਕੇ ਖਿਸਕ ਗਿਆ ਸੀ।
ਫੱਤੂ ਸੋਚਣ ਲੱਗ, 'ਆਖ਼ਰੀ ਇੱਛਾ...'
ਫਾਂਸੀ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਇੱਛਾ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਹੋ ਸਕੇ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਸ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਫੱਤੂ ਜੱਲਾਦ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਫਾਂਸੀ ਕੋਠੜੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ਤਕ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਕਦਮ ਕੋਹਾਂ 'ਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਮਿੰਟ ਸਦੀਆਂ ਵਿਚ...।
ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ ਰੱਬ ਦਾ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਅੱਗੋਂ ਕੋਈ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਬੇਹੂਦਾ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛੇਗਾ। ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਇਹ ਪੁੱਛੇਗਾ ਕਿ ਜੇ ਵਕਤ ਤੋਂ ਇਕ ਮਿੰਟ ਉਪਰ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਫਾਂਸੀ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਏ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਜਿਵੇਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਾਲੇ ਤੁਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਘੰਟਾਘਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਣ।
ਤੇ ਨਾਲ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ ਡੋਰੀ ਵਾਲੀ ਕਹਾਵਤ।
ਫੱਤੂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਲੋਕੀਂ ਮਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਨਰਮਾਈ ਲੱਭਦੇ ਨੇ। ਸਖ਼ਤ ਖੁਰਦਰਾ ਰੱਸਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਖ਼ੀਨਖਾਬ ਦੀਆਂ ਨਰਮ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੱਸੀਆਂ ਲੱਭਦੇ ਨੇ। ਜਿਵੇਂ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਤਖ਼ਤਾ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਬੱਚੇ ਦਾ ਝੂਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੰਗ ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਡੋਰੀਆਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ।...ਤੇ ਜੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਫੱਤੂ ਪੁੱਛੇ, 'ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਮੇਰੀ ਫਾਹਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਰੱਸੀ ਪਸੰਦ ਐ ਨਾ? ਇਹ ਇਮਪੋਰਟਡ ਐ,  ਮੈਂ ਬਲੈਕ ਵਿਚ ਲਈ ਸੀ।' ਫੱਤੂ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮਜ਼ਾਕ ਉੱਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਪਿਆ।
ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਵਹਿਮਮਈ ਤੇ ਪੁੱਠੀਆਂ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਏ ਕਿ ਜੇ ਤਖ਼ਤੇ ਦੀ ਚਿੱਪਰ ਤਾਵੀਜ਼ ਵਿਚ ਮੜ੍ਹਾ ਕੇ ਬਾਂਝ ਔਰਤ ਦੇ ਗਲ਼ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦੈ। ਪਰ ਫੱਤੂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੋਰ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਤਖ਼ਤੇ ਨੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਰਗੇ ਜਵਾਨਾ ਦਾ (ਜਿਹੜੇ ਹਾਲੇ ਦਰਜਨਾ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ) ਜੀਵਨ ਖੋਹ ਲਿਆ, ਬਾਂਝ ਔਰਤ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦਾਤ ਕਿੰਜ ਦੇ ਸਕਦਾ ਐ !
ਰਾਤ ਅੱਧੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਬੀਤ ਗਈ ਸੀ। ਜੇਲ ਦੇ ਘੜਿਆਲ ਨੇ ਦੋ ਵਜਾਏ। ਫੱਤੂ ਨੇ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਬੜੇ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਘਰ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਪਰਖਣਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਉਸ ਮਦਾਰੀ ਵਰਗਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਤੱਬ ਯਾਦ ਸਨ। ਰਾਤ ਦੇ ਜਗਰਤੇ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦਾ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਬਸ ਇਹੀ ਕਿ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਬਣੇਗਾ...?
ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਫਿਲਮ ਵੇਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਇਕ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਜਿਹੜਾ ਬੰਦਾ ਜੱਲਾਦ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫੱਤੂ ਨੂੰ ਹਾਸਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੜਾ ਉੱਚਾ-ਲੰਮਾਂ, ਮੋਟਾ-ਚੌੜਾ, ਕਾਲਾ, ਲਾਲ-ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਸੀ ਉਹ। ਫੱਤੂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਕੋਠੜੀਆਂ ਦੇ ਅੱਗੋਂ ਲੰਘਾ ਦੇਣ ਤਾਂ ਅੱਧੇ ਬੰਦੇ ਉਂਜ ਹੀ ਮਰ ਜਾਣ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਹਾਸੋਹੀਣਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਸੀ? ਫਿਲਮਾਂ ਵਾਲੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਰੰਗੀਨੀ ਭਾਲਦੇ ਨੇ।
ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਮੋਟੇ ਬਾਣੀਏਂ ਦਾ ਚੇਤਾ ਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਰ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਜੇਲ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਬੜਾ ਸਖ਼ਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਫੱਤੂ ਇਸ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਲਟਕਾ ਦੇਅ। ਉਹ ਤਾਂ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰੋ ਦੂਜੇ ਅੰਗਰੇਜ ਸਰਜਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮੁਰਦਾ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਮਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਫਰੰਗੀ ਸਨ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਗਏ—ਦੇਸੀ ਦੀ ਕਿੱਥੇ ਮੰਨਦੇ। ਤੇ ਤੀਜਾ ਸੀ ਇਕ ਪਠਾਨ ਜਿਸ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਕ ਤੂਫ਼ਾਨ ਖੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਲਾਲੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਕਿੰਨੀ ਬਦਸੂਰਤ ਸੀ ਤੇ ਪਠਾਨ ਕਿੰਨਾ ਸੋਹਣਾ। ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਸਨ, ਮਿੱਟੀ 'ਚ ਮਿਲ ਗਏ; ਮੌਤ ਨਾ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਵੇਖਦੀ ਏ, ਨਾ ਬਦਸੂਰਤੀ।
ਫੱਤੂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ?
ਉਸ ਨੇ ਅੱਧ ਬੁਝੀ ਬੀੜੀ ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਲਾਈ, ਸੁਲਗਾਈ ਤੇ ਇਕ ਲੰਮਾ ਸੂਟਾ ਖਿੱਚਿਆ। ਖੰਘ ਕੇ ਖੰਘਾਰ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਇਹ ਵੀ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਓ ਆ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਛੂਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।'
ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਫਾਹਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵਾਰਸ ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਗੱਡੇ 'ਤੇ ਲੱਦ ਕੇ ਲਿਜਾਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦਾ ਚੁੱਪਚਾਪ ਲੰਮਾਂ ਪੈਣਾ ਸਮਝ ਨਾ ਆਇਆ। ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਖੇਡ ਉਸ ਦੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਬੜੀ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਦਾਦੀ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਿਓ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਕੋਲੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹਟਾ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, 'ਪੁੱਤ ਇਹ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਐ।' ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, 'ਨਹੀਂ ਬੇਬੇ, ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਥੋੜਾ ਈ ਐ, ਇਹ ਤਾਂ ਬਾਪੂ ਦੇ ਵਾਲ ਐ।' ਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਬਾਕੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਹੇਠ ਦਬ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ।
ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਘੜਿਆਲ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਜਾ ਦਿੱਤੇ। ਬੱਤੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਫੱਤੂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਹੁਣ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵੇਲਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਮੰਜੀ ਤੋਂ ਉਠਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਮਨ 'ਤੇ ਬੋਝ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ ਹਨੇਰਾ ਸੀ। ਫੱਤੂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾ ਰਿਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਮੰਜੀ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਜਿਹਾ ਆ ਗਿਆ। ਕੋਠੜੀ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਫਰੋਲ-ਫਰਾਲ ਕੇ ਬੀੜੀ ਕੱਢੀ ਤੇ ਮਾਚਸ ਲੱਭਣ ਲੱਗਾ। ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀੜੀ ਲਾ ਲਈ। ਖੰਘਣ ਲਈ ਝੁਕਿਆ ਤਾਂ ਝੁਕਿਆ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ।
ਲੈਂਪ ਵੀ ਫੜਫੜਾ ਕੇ ਬੁਝ ਗਿਆ।
ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਤੜਕੇ ਇਕ ਵਾਰਡਰ ਨੇ ਜੇਲਰ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ, 'ਹਜ਼ੂਰ, ਫੱਤੂ ਮਰ ਗਿਆ।' ਜੇਲਰ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਕਿਹਾ, 'ਐਂ ਕਿਵੇਂ ਮਰ ਗਿਆ? ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ?' ਬੁੱਢੇ ਵਾਰਡਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜਨਾਬ ਮੌਤ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਨਹੀਂ।' ਜੇਲਰ ਨੂੰ ਇਕਦਮ ਜਾਗ ਆ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂਰਖਪੁਣੇ 'ਤੇ ਪਛਤਾਇਆ। ਪਰ ਆਕੜ ਨਾ ਛੱਡੀ। ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, 'ਖ਼ੈਰ, ਉਸ ਦਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ। ਫਾਂਸੀ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਆ ਕੇ ਲਾਸ਼ ਲੈ ਜਾਣਗੇ ਪਰ ਛੋਟੇ ਸਾਹਬ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਮਿਊਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰ ਦੇਣ, ਇਕ ਲਾਵਾਰਿਸ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਟਿਕਾਣੇ ਲਾਉਣਾ ਏਂ।'
     ੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦

ਯਮਲਾ…:: ਲੇਖਕ : ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ : ਯਮਲਾ…:: ਲੇਖਕ : ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ

ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਨਾਲ ਸੱਤ ਸਾਲ ਮੁੱਕਦਮਾਂ ਝਗੜ ਕੇ ਵੀ ਜਦੋਂ ਯਮਲਾ ਮੁੱਕਦਮਾਂ ਹਾਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬੜਾ ਹੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ''ਭਲੀਏ ਲੋਕੇ! ਹੁਣ ਤਾਂ ਅਹਿ ਘਰ ਖਾਲੀ ਕਰਨਾ ਈ ਪਏਗਾ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਹੱਥੋਂ ਜਾਏਗੀ।''
ਸੁਣਨ ਸਾਰ ਉਸਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਚੀਕਾਟੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਫੇਰ ਉਤਾਂਹ ਵੱਲ ਝਕਦੀ ਹੋਈ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, ''ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਲਕ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਬਚਾਅ ਸਕਦੈ।''
ਯਮਲਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਕ ਮਿਹਨਤੀ ਜੱਟ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਸਨੇ ਬਲਦਾਂ ਵਾਂਗ ਜੁਟ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਈਸ਼ਟ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਵਗਾਰ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਸਾਹੂਕਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਫੇਰ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮਕਾਨ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕੁਰਕੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹਿਰਖ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰੀ। ਘਰਵਾਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰ ਲਿਆ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਟਵਾਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਸੁਣਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਧਰਤੀ ਤਾਂ ਪਟਵਾਰੀ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਧਰ ਚਾਹੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਰੀਬ ਖਿਸਕਾ ਦਏ ।
''ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਘੁੱਟ, ਫੇਰ ਦਸਾਂਗਾ।'' ਪਟਵਾਰੀ ਹੁਰੀਂ ਬੋਲੇ।
ਯਮਲਾ ਆਪ ਵੀ ਖਾਸਾ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ  ਉਸਨੇ ਉਪਰ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪਤਾ ਪੁੱਛਣਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬੜੀ ਲਗਣ ਨਾਲ, ਪੂਰੇ ਦੋ ਘੰਟੇ, ਪਟਵਾਰੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਘੁੱਟਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਂਘਣ ਲੱਗ ਪਏ,  ਉਸ ਫੇਰ ਪੁੱਛਿਆ :
'ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਲਿਓ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਦੱਸ ਦਿਓ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਏ ?''
'ਉਂਘਦਾ ਹੋਇਆ ਪਟਵਾਰੀ ਬੋਲਿਆ, ''ਇੱਥੋਂ ਚੋਖੀ ਦੂਰ। ਉਤਾਂਹ...ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਟਾਪੂ ਏ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕਿਨਾਰੇ ਗੁਲਾਬੀ ਮੋਤੀ ਟੰਗੇ ਹੋਏ ਨੇ, ਉੱਥੇ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ, ਜਿਹੜਾ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਏ।''
ਏਨੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ ਪਟਵਾਰੀ ਜੀ ਸੌਂ ਗਏ। ਯਮਲੇ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਦੋਏ ਹੱਥ ਜੋੜੇ, ਸਿਰ ਝੁਕਾਇਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਨੂੰ ਬੋਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਟਵਾਰੀ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।
ਤੇ ਫੇਰ ਯਮਲਾ ਇਕ ਤਾੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਜਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਉਸਦੀ ਟੀਸੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾ—ਉਤਾਂਹ, ਹੋਰ ਉਤਾਂਹ! ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਬੱਦਲ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿ ਗਏ, ਹਵਾ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿ ਗਈ, ਰੁੱਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ, ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਚਾਨਣ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿ ਗਏ ਪਰ ਉਹ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੀ ਗਿਆ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ—ਉਪਰ, ਹੋਰ ਉਪਰ; ਉਤਾਂਹ ਹੀ ਉਤਾਂਹ!
ਤੁਰਦਿਆਂ ਤੁਰਦਿਆਂ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਟਾਪੂ ਦਿਸਿਆ, ਚਿੱਟੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚਾਲੇ ਇਕ ਕਾਲਾ ਟਾਪੂ ਜਿਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਗੁਲਾਬੀ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਲਰਾਂ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਯਮਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੁੱਤੀ ਲਾਹ ਕੇ ਝਾੜੀ ਤੇ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਪਿਛਾਂਹ ਵੱਲ ਸੁੱਟ ਲਈ ਤੇ ਫੇਰ ਉਸ ਚਿੱਟੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਾਨ ਦੀ ਬਾਜੀ ਲਾ ਕੇ ਤੈਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦੂਜੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਏਥੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਦੋਏ ਬਾਰ ਬੰਦ ਸਨ ਪਰ ਹਜ਼ਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੋਕ ਉਸ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚੋਂ ਇੰਜ ਅੰਦਰ ਲੰਘੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕੱਚ ਦੀ ਸਲੇਬ ਵਿਚੋਂ ਚਾਨਣ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੇ ਜਦੋਂ ਯਮਲੇ ਨੇ ਲੰਘਣਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਲੰਘ ਨਾ ਸਕਿਆ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਹੀ ਬਾਰ ਖੜਕਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦਾ ਰੌਲਾ-ਰੱਪਾ ਸੁਣ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚਲੀ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਬਾਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਤੇ ਇਕ ਚਿੱਟ-ਦਾੜ੍ਹੀਏ ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੌਣ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ :
''ਕੀ ਗੱਲ ਏ ਬਈ ?''
''ਇਕ ਫਰਿਆਦ ਏ ਜੀ !''
'ਫਰਿਆਦਾਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਉਪਰ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।'' ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ।
''ਉਪਰ ? ਉਪਰ ਕਿੱਥੇ ਜੀ ?''
'ਉਪਰ, ਜਨੱਤ ਅਤੇ ਜਹਨੁੱਮ ਵਿਚ; ਨਰਕ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿਚ; ਹੈਵਨ ਅਤੇ ਹੇਲ ਵਿਚ।'' ਬੁੱਢਾ ਬੋਲਿਆ।
''ਤਾਂ ਕੀ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ?'' ਯਮਲੇ ਨੇ ਬੜੀ ਮਾਯੂਸੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
'ਨਹੀਂ।'' ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਬੜੀ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, ''ਇਹ ਜਜ਼ੀਰਾ ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਦੀ ਸਰਾਂ ਏਂ। ਇੱਥੇ ਥੱਕੀਆਂ-ਹਾਰੀਆਂ, ਭੁੱਖੀਆਂ-ਪਿਆਸੀਆਂ ਮੁਸਾਫਰ ਰੂਹਾਂ ਆਰਾਮ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ। ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਰਾਤ ਕੱਟ ਕੇ ਸਵੇਰੇ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਸਫਰ 'ਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ।''
'ਮੈਂ ਵੀ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆਂ, ਭੁੱਖਾ-ਪਿਆਸਾ ਵੀ ਆਂ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਕੁਝ ਖਾਣ ਲਈ ਦਿਓ।'' ਯਮਲਾ ਬੜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ। ਉਸਦੇ ਹਲਕ ਵਿਚ ਕੰਡੇ ਜਿਹੇ ਚੁਭ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਖ਼ੂਨ ਰਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ...ਤੇ ਬੜੀ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ।
''ਕੀ ਤੂੰ ਕੋਈ ਰੂਹ ਏਂ ?'' ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
''ਨਹੀਂ ਜੀ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਆਂ ।'' ਯਮਲੇ ਨੇ ਬੜੇ ਭੋਲੇਪਨ ਵਿਚ ਕਿਹਾ।
''ਤਾਂ ਤੇ ਉਪਰ ਜਾਹ, ਏਥੇ ਤੇਰੀ ਖਾਤਰ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ।'' ਕਹਿ ਕੇ ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਬਾਰੀ ਭੇੜ ਲਈ।
ਯਮਲੇ ਦੇ ਦੁਖੀ ਦਿਲ 'ਚੋਂ ਇਕ 'ਆਹ' ਨਿਕਲੀ ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਸਫਰ ਉੱਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਕਿੰਨੇ ਦਿਨ, ਕਿੰਨੇ ਮਹੀਨੇ, ਕਿੰਨੇ ਸਾਲ ਉਹ ਸਫਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ—ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਬਸ ਏਨਾ ਯਾਦ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਉਜਾੜ ਜੰਗਲ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਸਫਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਖ਼ੀਰ ਇਕ ਦਿਨ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਕਿਲਾ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾ ਭਖਦੇ ਹੋਏ ਅੰਗਿਆਰ ਜਾਪਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ  ਉਪਰੀ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਟਾਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅੰਦਰੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਕਰਾਹੁਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਕਿਲੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕ ਤਖ਼ਤਪੋਸ਼ ਉੱਤੇ ਇਕ ਬੁੱਢਾ ਆਦਮੀ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬੜੇ ਮੈਲੇ ਤੇ ਲੰਗਾਰ ਹੋਏ-ਹੋਏ ਸਨ। ਸਿਰ ਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਬੱਝ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪਿੰਡੇ ਵਿਚੋਂ ਬੋ ਪਈ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਘੂਕ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ।
ਯਮਲੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਹਲੂਣਿਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਉਠ ਬੈਠਾ।
''ਕੀ ਗੱਲ ਐ, ਓਇ ?'' ਉਹ ਰਤਾ ਹਿਰਖ ਕੇ ਬੋਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਦੋ ਕੁ ਅੰਗਿਆਰ ਝੜੇ।
''ਇਕ ਅਰਜ਼ ਕਰਨੀ ਸੀ ਜੀ, ਤਖ਼ਤਾਂ ਵਾਲਿਓ !''
ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਅਰਜ਼! ਹੂੰ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਜੂੰਆਂ ਕੱਢ, ਫੇਰ ਸੁਣਾਗਾ।''
ਖਾਸੀ ਦੇਰ ਤਕ ਯਮਲਾ ਉਸਦੀਆਂ ਜੂੰਆਂ ਕੱਢਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਬੁੱਢੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਹਿਸੂਸ  ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਸਦੀ ਬਿਪਤਾ ਸੁਣੀ ਤੇ ਆਖਿਆ :
''ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵੇਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਤੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿਵਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।''
'ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।'' ਯਮਲਾ ਬੋਲਿਆ, ''ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਕਾਨ ਕੁਰਕ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਐ, ਮੇਰਾ ਜਿਸਮ ਹਾਕਮਾਂ ਦਾ ਏ, ਆਤਮਾਂ ਮੇਰੇ ਈਸ਼ਟ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਦੀ—ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇ ਸਕਾਂ।''
''ਤਾਂ ਫੇਰ ਤੂੰ ਜਾਹ ਉਪਰ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕੋਲ ਈ।''
''ਤੇ ਤੂੰ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ?'' ਯਮਲੇ ਨੇ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
'ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਸ਼ੈਤਾਨ ਆਂ।'' ਬੁੱਢਾ ਹਿਰਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਪੁੱਟਦਾ ਹੋਇਆ ਆਖਣ ਲੱਗਾ। ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਚੰਗਿਆੜੀਆਂ ਕਿਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ''ਉਪਰ ਵਾਲੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਐ। ਮੈਂ ਕਰੋੜਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਨਹਾਤਾ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਪਿੰਡੇ 'ਚੋਂ ਮੁਸ਼ਕ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਐ ਤੇ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਆਂ।''
ਯਮਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸੁਰਾਹੀ ਵਿਚ ਬਚਿਆ ਆਖ਼ਰੀ ਦੋ ਘੁੱਟ ਪਾਣੀ ਸ਼ੈਤਾਨ ਨੂੰ ਪਿਆ ਦਿੱਤਾ...ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਬੈਕੁੰਠ ਵਿਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਅਗਾਂਹ ਰੱਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, ''ਯਮਲਿਆ, ਮੈਂ ਰੱਬ ਹਾਂ। ਏਸ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰੱਬ, ਪਰ ਤੇਰੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਹੱਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵੀ ਨਹੀਂ...ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।''
ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਯਮਲੇ ਦਾ ਚਿੱਤ ਘਿਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਅਚਾਨਕ ਨਿਕਲਿਆ :
''ਜੇ ਤੂੰ ਵੀ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫੇਰ ਹੋਰ ਕੌਣ ਐਂ, ਉਪਰ ਵਾਲਾ ?''
ਰੱਬ ਨੇ ਯਮਲੇ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾ ਆਖਿਆ, ''ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਤਾਰੇ, ਨਛੱਤਰ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਵਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਚੱਕਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਏਨੀ ਕੁ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਮੱਨੁਖਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾਂ ਹਾਂ...ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।'' ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ।
'ਤਾਂ ਫੇਰ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਐ?'' ਯਮਲਾ ਬੋਲਿਆ, ''ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਲੱਭਣ ਅਇਆਂ ਜੀ। ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਖੁੱਸ ਜਾਏਗੀ ਤੇ ਫੇਰ ਮੇਰੀ ਘਰਵਾਲੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ?...ਜੇ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਈ ਮੇਰੀ ਨਾ ਰਹੀ...''
ਰੱਬ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, ''ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਮਾਚਸ ਤਾਂ ਹੁਊ?''
'ਹਾਂ, ਪਰ ਤੂੰ ਮਾਚਸ ਕੀ ਕਰਨੀ ਐਂ?'' ਯਮਲੇ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਰੱਬ ਨੇ ਯਮਲੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, ''ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਬੀੜੀ ਪੀਣ ਦਾ ਭੁਸ ਏ, ਪਰ ਏਥੇ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਅੱਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਜਦੋਂ ਦਾ ਸ਼ੈਤਾਨ ਇੱਥੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਏ, ਅੱਗ ਵੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਏ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਮੇਰਾ ਜੀ ਬੀੜੀ ਪੀਣ ਨੂੰ ਤਰਸ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਪਰ ਏਥੇ ਅੱਗ ਈ ਨਹੀਂ।''
ਯਮਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਫਰੋਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੀਖ ਵਾਲੀ ਮਾਚਸ ਦੀ ਡੱਬੀ ਕੱਢੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿੱਤੀ।
ਤੇ ਫੇਰ ਰੱਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ''ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਚੋਖੀ ਦੂਰ ਉਤਾਂਹ ਰਹਿੰਦਾ ਏ, ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਵੀ ਖਾਸਾ ਉਪਰ। ਉਥੋਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਸਤੇ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਘੇਰੇ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਤੁਰਨਾ ਪਏਗਾ...ਇਕ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਲੱਖਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਮੁੱਖ ਨਛੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜਪਥ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਪਏਗਾ ਜਿੱਥੇ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਪਰ ਉਹ ਏਸ ਜਨੱਤ ਤੇ ਜਹਨੁੱਮ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ, ਹੈਵਨ ਤੇ ਹੇਲ ਤੋਂ ਬੜੀ ਦੂਰ ਹੈ।''
'ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹੋਏ ਮੈਂ ਉਸ ਕੋਲ ਜ਼ਰੂਰ ਅਪੜਾਂਗਾ। ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਜੀ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਐ!'' ਯਮਲੇ ਨੇ ਬੜੀ ਦਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਤੇ ਅਗਲੇ ਸਫਰ ਉੱਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਉਹ ਤੁਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਨਛੱਤਰ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਬਣ ਗਏ ਤੇ ਘੇਰੇ ਸਿਮਟ ਕੇ ਪੈੜਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ। ਫਾਸਲੇ ਸੁੰਨ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਏ ਤੇ ਸਮਾਂ ਸੱਪ ਦੀ ਤੋਰ ਰੀਂਘਦਾ ਰਿਹਾ...ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦੀ ਟੀਸੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜਪਥ ਸਮਾਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਕ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਖਿਲਾਰੀ ਬੈਠੀ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਯਮਲੇ ਨੂੰ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ''ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋ ਰਹੀ ਐਂ ਬਈ?''
'ਮੈਂ ਉਪਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਭਾਲ ਰਹੀ ਆਂ।'' ਔਰਤ ਨੇ ਹਟਕੋਰੇ ਲੈਂਦਿਆਂ ਤੇ ਰੋਂਦਿਆਂ ਰੋਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ''ਪਰ ਉਹ ਕਿਤੇ ਲੱਭਦਾ ਈ ਨਹੀਂ ਪਿਆ।''
'ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ ਠਿਕਾਣਾ ਤਾਂ ਹੋਊ?'' ਯਮਲੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਪਸੀਨਾ ਪੂੰਝਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
'ਬੜੀ ਦੂਰ ਉਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਏ ਕਿਤੇ। ਮੇਰੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ...ਔਹ ਨਿਬੁਲਾ ਦੇਖ ਰਿਹੈਂ ਨਾ? ਉਸ ਨਿਬੁਲੇ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਇਕ ਹਜਾਰ ਹਿਊਲੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣਗੇ, ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਹਜਾਰ ਨਿਬੁਲੇ ਹੋਰ ਮਿਲਣਗੇ...ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਸ਼ਰਿਸਟੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਹੱਦ 'ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਨਿਬੁਲਾ ਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਪਰ ਤੂੰ ਉਥੋਂ ਤਾਈਂ ਅਪੱੜੇਂਗਾ ਕਿਵੇਂ? ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਤਾਈਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ।''
'ਓਇ, ਭਲੀਏ ਲੋਕੇ,'' ਯਮਲੇ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ, ''ਪੈਂਡਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਔਖਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਏ, ਜੱਟ ਆਖ਼ਰ ਅਪੱੜ ਈ ਜਾਂਦਾ ਐ।''
'ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕੀ ਕਰੇਂਗਾ? '' ਔਰਤ ਨੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ''ਦੇਖ ਮੇਰਾ ਘਰ ਕਿੰਨਾ ਸੁੰਦਰ ਏ...ਅਹਿ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦੀ ਟੀਸੀ, ਇਹ ਹੀਰੇ ਮੋਤੀ ਜੜਿਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜਪਥ...ਇਸਦੀ ਇਕ ਇਕ ਕਣੀ, ਕੋਹੇਨੂਰ ਨਾਲੋਂ ਵਧ  ਕੀਮਤੀ ਹੈ।'' ਉਹ ਮੁਸਕਰਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਯਮਲੇ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਬੜੀ ਭਲੀ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਉਸ ਕਿਹਾ :
'ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਚਾਹੀਦੀ ਐ, ਭਲੀਏ ਲੋਕੇ! ਤੂੰ ਉਹ ਮਸਾਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ—'ਢਿੱਡ ਨਾ ਪਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਤਾਂ ਸਭੇ ਗੱਲਾਂ ਖੋਟੀਆਂ'। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ-ਦੇ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਰਾਹੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇਰਾ ਲੱਖ ਲੱਖ ਸ਼ੁਕਰੀਆ।''
ਤੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦੀ ਟੀਸੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੇ ਨਿਬੁਲੇ ਵਿਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਨਿਬੁਲੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਗੈਸ ਦੇ ਵਰੋਲਿਆਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਸਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਨਿਬੁਲਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰਦਾਰ ਰਸਤਿਆਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਖ਼ਰੀ ਨਿਬੁਲੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸੱਤ ਰੰਗੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਮਿਨਾਰ ਵਿਚ, ਇਕ ਛੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦਾ ਬੱਚਾ ਬੈਠਾ ਦੇਖਿਆ ਜਿਹੜਾ ਗੈਸਾਂ ਤੇ ਮਹਿਲ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
'ਹੂੰ! ਤਾਂ ਤੂੰ ਐਂ ਉਪਰ ਵਾਲਾ...'' ਯਮਲੇ ਨੇ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਡਾਢੇ ਪਿਆਰ ਬੱਚੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ''ਓਇ ਨਿੱਕਿਆ! ਉਪਰ ਵਾਲਿਆ!! ਧਰਤੀ ਦਿਆ ਮਾਲਕਾ!!!''
ਬੱਚਾ ਖਿੜ ਖਿੜ ਕਰਕੇ ਹੱਸ ਪਿਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ, ''ਮੈਂ ਕੋਈ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਕ ਬੱਚਾ ਆਂ। ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲ ਬਣਾ ਰਿਹਾਂ...''
'ਤਾਂ ਫੇਰ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਐ?'' ਯਮਲੇ ਨੂੰ ਬੜੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਕਿਹਾ, ''ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਜਿਹੜਾ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਐ?''
'ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ!'' ਬੱਚੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਆਪੇ ਹੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ''ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤਾਂ ਏਥੋਂ ਬੜੀ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।''
'ਏਥੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਐ? ਉਪਰ? ਦੂਰ? ਅਗਾਂਹ?...ਤੇ ਦੂਰ, ਉਪਰ, ਅਗਾਂਹ...ਪਰ ਕਿੱਥੇ?'' ਕਈ ਸਵਾਲ ਯਮਲੇ ਇਕੋ ਸਾਹ ਪੁੱਛ ਲਏ ਸਨ।
ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮੂਰਖਤਾ ਉੱਤੇ ਹਾਸੀ ਆ ਗਈ। ਹੱਸਦਾ-ਹੱਸਦਾ ਉਹ ਲੋਟ-ਪੋਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਹਾਸਾ ਰੋਕ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, ''ਉਹ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਬੜੀ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਏ ਤੇ ਉਸ ਤਾਈਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਤਕ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਅੱਪੜ ਸਕਿਆ।''
'ਮੈਂ ਅੱਪੜਾਂਗਾ, ਮੈਂ!...ਤੇ ਅੱਪੜਾਂਗਾ ਵੀ ਲਾਜਮੀਂ।'' ਯਮਲੇ ਦੰਦ ਕਰੀਚ ਕੇ ਕਿਹਾ, ''ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦਾ ਪਤਾ-ਠਿਕਾਣਾ ਦਸ...ਬੱਸ।''
ਬੱਚੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਤਾਂ ਫੇਰ ਏਥੋਂ ਸਿੱਧਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿ। ਏਸ ਨਿਬੁਲੇ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਨਿਬੁਲੇ ਆਉਣਗੇ, ਫੇਰ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਰਿਸ਼ਟੀ ਚੱਕਰ, ਫੇਰ ਇਕ ਹੋਰ ਨਿਬੁਲਾ, ਅਗਾਂਹ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਤੇ ਫੇਰ ਇਕ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੋਲਾ। ਉਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਉਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਕ ਘਰ ਹੈ, ਉਸ ਘਰ ਵਿਚ ਇਕ ਆਦਮੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ...ਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਯਮਲਾ।''
'ਪਰ ਯਮਲਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਈ-ਆਂ।'' ਯਮਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਿੱਕ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਹਿੱਕ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ, ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਨਿਬੁਲਾ ਖਿਸਕ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਨਿਬੁਲਿਆਂ-ਹਿਉਲਿਆਂ, ਸਰਿਸ਼ਟੀ ਚੱਕਰਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾਵਾਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ, ਨਛੱਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਹੇਠਾ ਵੱਲ ਡਿਗਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੂਧੜੇ-ਮੂੰਹ ਆਪਣੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਆ ਡਿੱਗਾ। ਖੜਾਕ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹਲੂਣ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ :
'ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਜੀ, ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਤੇਰੀ ਕੁਰਕੀ ਕਰਾਉਣ ਆ ਰਿਹਾ ਐ ਤੇ ਤੂੰ ਅਜੇ ਭੁੰਜੇ ਈ ਸੁੱਤਾ ਪਿਐਂ ਜੀ।''
ਸੁਣਨ ਸਾਰ ਯਮਲਾ ਝੱਟ ਉਠ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਹਿਰਖ ਕੇ ਬੋਲਿਆ :
'ਮੈਂ ਵੇਖੂੰ ਕਿਹੜਾ ਮਾਂ ਦਾ ਲਾਲ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕੁਰਕ ਕਰੌਣ ਆਉਂਦੈ? ਇਹ ਧਰਤੀ ਮੇਰੀ ਐ, ਮੈਂ ਇਸਦਾ ਮਾਲਕ ਆਂ।''
ਏਨਾ ਆਖ ਕੇ ਯਮਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਂਗ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।
        ੦੦੦

   ਇਹ ਕਹਾਣੀ 27 ਜੁਲਾਈ 1985 ਨੂੰ ਜੱਗਬਾਣੀ ਵਿਚ ਛਪੀ…  

ਸ਼ਾਹ ਦੌਲੇ ਦਾ ਚੂਹਾ…::ਲੇਖਕ : ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ :
    ਸ਼ਾਹ ਦੌਲੇ ਦਾ ਚੂਹਾ…
          ਲੇਖਕ : ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ
          ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ
 ਸਲੀਮਾ ਦਾ ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਕੀ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਕੋਈ ਬਾਲ-ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਸੱਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਬੜੀ ਚਿੰਤਾ ਲੱਗੀ। ਮਾਂ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਸਲੀਮਾ ਦਾ ਪਤੀ ਨਜ਼ੀਬ ਕਿਤੇ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਹੀ ਨਾ ਕਰਵਾ ਲਏ। ਕਈ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਬਣੀ।
ਸਲੀਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਫਿਕਰ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੜੀਆਂ ਘੱਟ ਕੁੜੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਏਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਗੱਲ ਤੋਰੀ, ਉਸਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਅਮਲ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸਿੱਟਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ।
ਇਕ ਦਿਨ ਉਸਦੀ ਇਕ ਸਹੇਲੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਬਾਂਝ ਆਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਆਈ। ਉਸਦੀ ਕੁੱਛੜ ਇਕ ਗੋਲ-ਮਟੋਲ ਜਿਹਾ ਮੁੰਡਾ ਦੇਖ ਕੇ ਸਲੀਮਾ ਹੈਰਾਨ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਅਤਿ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਫਾਤਮੇਂ, ਤੇਰੇ ਅਹਿ ਮੁੰਡਾ ਕਿੰਜ ਜੰਮ ਪਿਆ ਨੀਂ ?''
ਫਾਤਮਾ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਰਤਾ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, ''ਸਭ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਸਾਹਬ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਏ। ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਤੂੰ ਔਲਾਦ ਚਾਹੁੰਦੀ ਏਂ ਤਾਂ ਗੁਜਰਾਤ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਸਾਹਬ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ 'ਤੇ ਮਿੰਨਤ ਕਰ, ਤੇ ਕਹੁ ਕਿ ਜੋ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ ਹੋਏਗਾ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਖਾਨਗਾਹ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਅ ਜਾਵਾਂਗੀ।''
ਉਸਨੇ ਸਲੀਮਾ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਸਾਹਬ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੀ ਮਿੰਨਤ ਮੰਗੀ ਜਾਏ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ ਅਜਿਹਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਜਿਸਦਾ  ਸਿਰ ਬੜਾ ਹੀ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਫਾਤਮਾ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਲੀਮਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇੰਜ ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖਾਨਗਾਹ ਵਿਚ ਛੱਡ ਕੇ ਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਅਜਿਹੀ ਕਿਹੜੀ ਮਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਏਗੀ ਜਿਹੜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੋਏ? ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਛੋਟਾ, ਨੱਕ ਚਪਟੀ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਭੈਂਗੀਆਂ ਹੋਣ, ਪਰ ਮਾਂ ਉਸਨੂੰ ਰੂੜੀ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟ ਸਕਦੀ। ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਸਹੀ, ਉਸਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਸੋ  ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ। ਉਹ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦਾ ਮਜ਼ਾਰ ਸੀ। ਸਲੀਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ''ਫਾਤਮਾ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਰਹੀ ਏ ਕਿ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲ...ਤੁਸੀਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿਓ ਤਾਂ ਹੋ ਆਵਾਂ?'' ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਭਲਾ ਕੀ ਇਤਰਾਜ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ! ਉਸ ਕਿਹਾ, '' ਹੋ-ਆ! ਪਰ  ਛੇਤੀ ਮੁੜ ਆਵੀਂ।''
ਉਹ ਫਾਤਮਾ ਨਾਲ ਗੁਜਰਾਤ ਚਲੀ ਗਈ।
ਸ਼ਹਦੌਲੇ ਦਾ ਮਜ਼ਾਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਕੋਈ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖਾਸੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਜਗਾਹ ਸੀ, ਜੋ ਸਲੀਮਾ ਨੂੰ ਬੜੀ ਪਸੰਦ ਆਈ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਭੀੜ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦੇ ਚੂਹੇ ਦੇਖੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨੱਕ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਸਿਰ ਬੜੇ ਹੀ ਛੋਟੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸਹਿਮ ਗਈ।
ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਖਲੋਤੀ ਸੀ; ਭਰਪੂਰ ਜਵਾਨ। ਪਰ ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਗੰਭੀਰ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹਾਸਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਸਲੀਮਾ ਵੀ ਹੱਸ ਪਈ, ਪਰ ਫੇਰ ਉਸਦਾ ਰੋਣ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਸੋਚਿਆ, ਇਸ ਕੁੜੀ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਉਸਨੂੰ ਵੇਚ ਦੇਣਗੇ, ਤੇ 'ਉਹ' ਬਾਂਦਰੀ ਵਾਂਗ ਇਸਨੂੰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਨਚਾਉਂਦੇ ਫਿਰਨਗੇ। ਇਹ ਵਿਚਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਜੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਏਗੀ।
ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਬੜਾ ਹੀ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਸਿਰ ਛੋਟਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਤਾਂ ਛੋਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਿਸਮਤ ਤਾਂ ਪਾਗਲਾਂ ਦੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਏ।
ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦੀ ਇਸ ਚੂਹੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਗੁੰਦਵਾਂ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਸਨ, ਪਰ ਜਾਪਦਾ ਸੀ...ਉਸਦੀ ਚੇਤਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਏ। ਉਹ ਇੰਜ ਤੁਰਦੀ, ਫਿਰਦੀ ਤੇ ਹੱਸਦੀ ਜਿਵੇਂ ਚਾਬੀ ਭਰ ਕੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਹੋਏ। ਸਲੀਮਾ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਏਸੇ ਮੰਤਵ ਵਾਸਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਏ।
ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਫਾਤਮਾ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਸ਼ਹਦੌਲੇ ਸਾਹਬ ਦੇ ਮਜਾਰ 'ਤੇ ਮਿੰਨਤ ਮੰਗ ਹੀ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖਾਨਗਾਹ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕਰ ਦਏਗੀ।
        ੦੦੦
ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ਼ ਵੀ ਸਲੀਮਾ ਨੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਦੇ ਆਸਾਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਸਲੀਮਾ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ ਸੀ। ਠੀਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਜੰਮਿਆਂ, ਜਿਹੜਾ ਬੜਾ ਹੀ ਸੋਹਣਾ-ਸੁੱਨਖਾ ਸੀ। ਗਰਭ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕਿਉਂਕਿ ਚੰਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੱਜੀ ਗੱਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਇਕ ਕਾਲਾ ਧੱਬਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦਾ।
ਫਾਤਮਾ ਆਈ ਤੇ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਤੁਰੰਤ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਸਾਹਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।' ਭਾਵੇਂ ਸਲੀਮਾ ਆਪ ਮਿੰਨਤ ਮੰਗ ਕੇ ਆਈ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਟਾਲ-ਮਟੋਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸਦੀ ਮਮਤਾ ਮੰਨਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸੁੱਟ ਆਵੇ।
ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਹੁਰਾਂ ਤੋਂ ਜਿਹੜਾ ਸੰਤਾਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਿਰ ਬੜਾ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ...ਪਰ  ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸਿਰ ਤਾਂ ਕਾਫੀ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਫਾਤਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਇਹ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਜਿਸਨੂੰ ਤੂੰ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਸਕੇਂ। ਤੇਰਾ ਬੱਚਾ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਸਾਹਬ ਦੀ ਇਮਾਨਤ ਏ, ਏਸ ਉਪਰ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਅਦੇ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰ ਗਈ ਤਾਂ ਚੇਤੇ ਰੱਖੀਂ ਤੇਰੇ ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਕਹਿਰ ਟੁੱਟਣਗੇ ਕਿ ਤੂੰ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਯਾਦ ਕਰੇਂਗੀ।''
ਦੁਖੀ ਦਿਲ ਨਾਲ ਸਲੀਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦੀ ਸੱਜੀ ਗੱਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਕਾਲਾ ਵੱਡਾ ਤਿਲ ਸੀ, ਗੁਜਰਾਤ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਸਾਹਬ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦੇਣਾ ਪਿਆ।
ਉਹ ਏਨਾ ਰੋਈ, ਏਨੀ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਕਿ ਬੀਮਾਰ ਪੈ ਗਈ। ਇਕ ਸਾਲ ਤਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੂਝਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕੀ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਸੱਜੀ ਗੱਲ੍ਹ ਦਾ ਕਾਲਾ ਦਾਗ਼ ਉਸਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਅਕਸਰ ਚੁੰਮ ਲੈਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਦਾਗ਼ ਸੀ ਵੀ ਬੜਾ ਪਿਆਰਾ ਚੰਨ ਦੇ ਦਾਗ਼ ਵਰਗਾ! ਛਿਣ-ਪਲ ਖਾਤਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭੁੱਲ ਸਕੀ। ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਸੁਪਨੇ ਆਉਂਦੇ...ਸ਼ਾਹਦੌਲਾ ਚੂਹੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਜਿਹਾ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਿੱਖੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਤਰਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ। ਉਹ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਉਠ ਬਹਿੰਦੀ ਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ, ''ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਅ ਲਓ, ਦੇਖੋ ਚੂਹਾ ਮੇਰਾ ਮਾਸ ਖਾ ਰਿਹੈ।''
ਕਦੀ-ਕਦੀ ਉਸਦਾ ਬੈਚੇਨ ਦਿਮਾਗ਼ ਇੰਜ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਬੱਚਾ ਚੂਹਿਆਂ ਦੀ ਖੁੱਡ ਵਿਚ ਵੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਪੂਛੋਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਰਹੀ ਏ, ਪਰ ਖੁੱਡ ਅੰਦਰਲੇ ਚੂਹੇ ਨੇ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ ਏ, ਸੋ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਸਕਦੀ।
ਕਦੇ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਭਰਪੂਰ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਖੇਡਾ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ  ਉੱਤੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਸਲੀਮਾ ਹੱਸ ਪੈਂਦੀ ਤੇ ਫੇਰ ਝੱਟ ਹੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ। ਉਹ ਏਨਾ ਰੋਂਦੀ, ਏਨੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਿੰਜ ਕਰਾਇਆ ਜਾਏ।
ਉਸਨੂੰ ਜਗਾਹ-ਜਗਾਹ ਚੂਹੇ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ—ਬਿਸਤਰੇ ਉਪਰ ਚੂਹੇ, ਰਸੋਈ-ਗੁਸਲਖਾਨੇ ਵਿਚ ਚੂਹੇ, ਸੋਫਿਆਂ-ਕੁਰਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੂਹੇ, ਹਿੱਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੂਹੇ ਤੇ ਨੱਕ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਚੂਹੇ! ਕਦੀ-ਕਦੀ ਉਸਨੂੰ ਇੰਜ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਇਕ ਚੂਹੀ ਏ। ਉਸਦਾ ਨੱਕ ਵਗ ਰਿਹਾ ਏ। ਉਹ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚਕਾਰ, ਆਪਣਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਿਰ, ਆਪਣੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੋਢਿਆਂ ਉਪਰ ਚੁੱਕੀ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਏ ਕਿ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਹਾਸੜ ਮੱਚੀ ਹੋਈ ਏ। ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਬੜੀ ਤਰਸ ਯੋਗ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪੂਰੀ ਸਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਕਾਲੇ ਧੱਬੇ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
ਬੁਖਾਰ ਜ਼ਰਾ ਘਟਿਆ ਤਾਂ ਤਬੀਅਤ ਵੀ ਕੁਝ ਸੰਭਲੀ। ਨਜ਼ੀਬ ਨੂੰ ਰਤਾ ਹੌਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਸਲੀਮਾ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਬੜੇ ਗੰਭੀਰ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਆਦਮੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੋ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ  ਉਸਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ  ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦੀ ਇਮਾਨਤ ਸੀ।  
ਜਦੋਂ ਸਲੀਮਾ ਦਾ ਬੁਖਾਰ ਉਤਰ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹਦੇ ਦਿਲ-ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਮਚਲਦਾ ਤੁਫ਼ਾਨ ਰਤਾ ਮੱਠਾ ਪੈ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨਜ਼ੀਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, ''ਮੇਰੀ ਜਾਨ, ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਓ। ਉਹ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਸਦਕੇ (ਮੰਗ ਕੇ ਲਈ ਹੋਈ ਚੀਜ਼) ਦਾ ਸੀ।''
'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ, ''ਸਲੀਮਾ ਨੇ ਦੁੱਖ ਪਰੁੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, ''ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਮਤਾ ਨੂੰ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾਂਦੀ ਰਵਾਂਗੀ ਕਿ ਮੈਂ ਏਡਾ ਵੱਡਾ ਗੁਨਾਹ ਕਿੰਜ ਕਰ ਬੈਠੀ?...ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਤਾਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮਜਾਰ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਆਈ।...ਉਹ ਮਾਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ।''
ਇਕ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ—ਸਿੱਧੀ ਗੁਜਰਾਤ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ ਤੇ ਸੱਤ ਅੱਠ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੀ। ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਬਾਰੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ-ਥਹੁ ਨਾ ਲੱਗਿਆ। ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ  ਆਈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, ''ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੀ।''
ਯਾਦ ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਪਰ ਅੰਦਰੇ-ਅੰਦਰ। ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੱਜੀ ਗੱਲ੍ਹ ਦਾ ਦਾਗ਼ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਦਾਗ਼ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ।
        ੦੦੦
ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਕੁੜੀ ਹੋਈ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ਕਲ-ਸੂਰਤ ਉਸਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਬੜੀ ਮਿਲਦੀ ਸੀ...ਪਰ ਉਸਦੀ ਗੱਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਕਾਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਉਸਨੇ ਮੁਜੀਬਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸਨੇ ਮੁਜੀਬ ਸੋਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੁਰਮੇਦਾਨੀ ਵਿਚੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੁਰਮਾ ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਉਸਦੀ ਸੱਜੀ ਗੱਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਟਿੱਕਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ...ਤੇ ਫੇਰ ਮੁਜੀਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਹੰਝੂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਿਲ੍ਹਕ ਕੇ ਹੇਠ ਡਿੱਗ ਪੈਣ, ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁੱਪਟੇ ਦੇ ਲੜ ਵਿਚ ਸਮੇਟ ਲਿਆ...ਤੇ  ਫੇਰ  ਉਹ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਏ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਦੋ ਮੁੰਡੇ ਹੋਰ ਜੰਮੇ ਸਨ...ਤੇ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਬੜਾ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਸੀ।
ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਸਲੀਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਸੇ ਸਹੇਲੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਤ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਐਤਕੀਂ ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਜੀਬ ਬਾਰੇ ਖਾਸੀ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਉੱਗ-ਸੁੱਘ  ਨਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮਰ-ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਏਗਾ...ਤੇ ਫੇਰ ਜੁਮੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਉਸਨੇ ਉਸਦੇ ਨਮਿੱਤ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਪੂਰੇ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।
ਆਂਢੀ-ਗੁਆਂਢੀ ਹੈਰਾਨ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਝੰਜਟ ਕਿਸ ਖਾਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ! ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛ ਵੀ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸਲੀਮਾ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੱਸੀ।
ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦਸ ਸਾਲਾ ਕੁੜੀ ਮੁਜੀਬਾ ਨੂੰ ਬਾਹੋਂ ਫੜ੍ਹ ਦੇ ਕਮਰੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਈ। ਸੁਰਮੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸੱਜੀ ਗੱਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਟਿੱਕਾ ਲਾਇਆ ਤੇ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤਕ ਉਸਨੂੰ ਚੁੰਮਦੀ ਰਹੀ।
ਉਹ ਮੁਜੀਬਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਗਵਾਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਉਸਨੇ ਹੁਣ ਸੋਚਣਾ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੰਤਮ ਰਸਮਾਂ ਕਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦਾ ਭਾਰ ਖਾਸਾ ਹੌਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਕਬਰ ਬਣਾਅ ਲਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਲਪਣਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੀ ਹੋਈ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਉਸਦੇ ਤਿੰਨੇ ਬੱਚੇ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਉਹ ਸਵੇਰ ਸਾਰ ਉਠ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਨਾਸ਼ਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਹਾਉਂਦੀ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਸਕੂਲ ਭੇਜ ਦਿੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਬਿੰਦ ਦਾ ਬਿੰਦ ਆਪਣੇ ਮੁਜੀਬ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਉਸਦੀਆਂ ਅੰਤਮ ਰਸਮਾਂ ਕਰਵਾ ਆਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਬੋਝ ਵੀ ਹਲਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਉਸਨੂੰ ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੁਜੀਬ ਦੀ ਸੱਜੀ ਗੱਲ੍ਹ ਦਾ ਦਾਗ਼ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ਼ ਉੱਤੇ ਦਗ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਕ ਦਿਨ ਉਸਦੇ ਤਿੰਨੇ ਬੱਚੇ ਨੱਠੇ-ਨੱਠੇ ਆਏ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ''ਅੰਮੀ, ਅਸੀਂ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਣਾ ਏਂ।''
ਉਸਨੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ''ਕੇਹਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਬੱਚਿਓ?''
ਉਸਦੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਅੰਮੀ ਜਾਨ, ਇਕ ਭਾਈ ਏ...ਬੜਾ ਈ ਵਧੀਆ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦਿਖਾਂਦਾ ਏ।''
ਸਲੀਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਜਾਓ ਉਸਨੂੰ ਬੁਲਾਅ ਲਿਆਓ। ਅੰਦਰ ਨਾ ਵਾੜਿਓ, ਬਾਰ ਮੂਹਰੇ ਈ ਤਮਾਸ਼ਾ ਕਰਵਾ ਲਿਓ।''
ਬੱਚੇ ਨੱਠ ਗਏ। ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸੱਦ ਲਿਆਏ ਤੇ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਤਮਾਸ਼ਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮਜੀਬਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪੈਸੇ ਲੈਣ ਆਈ। ਮਾਂ ਨੇ  ਆਪਣੇ ਪਰਸ ਵਿਚੋਂ ਚਵਾਨੀ ਕੱਢੀ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵਰਾਂਡੇ  ਵਿਚ ਆ ਗਈ।  ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦਾ ਇਕ ਚੂਹਾ ਖੜ੍ਹਾ, ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ, ਸਲੀਮਾ ਦਾ ਹਾਸਾ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।
ਦਸ ਬਾਰਾਂ ਬੱਚੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰੀ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਐਨੀ ਚੀਕਾ-ਰੌਲੀ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਕੰਨ ਪਈ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਹੀ। ਸਲੀਮਾ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਜਦੋਂ ਚਵਾਨੀ ਉਸ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦੇ ਚੂਹੇ ਨੂੰ  ਫੜਾਉਣੀ ਚਾਹੀ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਪਿਛਾਂਹ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਕਰੰਟ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਏ। ਉਸ ਚੂਹੇ ਦੀ ਸੱਜੀ ਗੱਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਕਾਲਾ ਦਾਗ਼ ਸੀ। ਸਲੀਮਾ ਨੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ—ਉਸਦਾ ਨੱਕ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।  ਉਦੋਂ ਹੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਮੁਜੀਬਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ''ਇਹ ਚੂਹਾ ਅੰਮੀ ਜਾਨ, ਇਸਦੀ ਸ਼ਕਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਮਿਲਦੀ ਏ? ਕੀ ਮੈਂ ਵੀ ਚੂਹੀ ਆਂ?''
ਸਲੀਮਾ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦੇ ਚੂਹੇ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ੍ਹ ਲਈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਮਰੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਆਈ। ਬੂਹੇ ਭੀੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆਂ, ਬਲਾਵਾਂ ਲਈਆਂ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸਦਾ ਮੁਜੀਬ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਦੁਖੀ-ਦਿਲ ਮਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਹਾਸਾ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਸ ਕਿਹਾ, ''ਪੁੱਤਰ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਾਂ-ਆਂ।''
ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦਾ ਚੂਹਾ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਹੱਸਿਆ। ਆਪਣੀ ਵਗਦੀ ਨੱਕ ਨੂੰ ਕਮੀਜ਼ ਦੇ ਕਫ ਨਾਲ ਪੂੰਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਮੂਹਰੇ ਹੱਥ ਅੱਡ ਲਏ, ''ਇਕ ਪੈਸਾ!'' ਮਾਂ  ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਰਸ ਖੋਹਲਿਆ...ਪਰ  ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਨਦੀ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖੋਲ੍ਹ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਸੌ ਰੁਪਏ ਦਾ ਨੋਟ ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਮੁਜੀਬ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਫਿਰਦਾ ਸੀ...ਪਰ ਉਸਨੇ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਏਨੀ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਚੇਗਾ। ਅਖੀਰ ਸਲੀਮਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਏ ਵਿਚ ਰਾਜੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਕਮ ਤਾਰ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਅੰਦਰ ਆਈ ਤਾਂ ਮੁਜੀਬ ਗਾਇਬ ਸੀ। ਮੁਜੀਬਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪਿੱਛਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਨੱਠ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸਲੀਮਾ ਦੀ ਕੁੱਖ ਕੂਕਦੀ-ਕੁਰਲਾਉਂਦੀ ਰਹਿ ਗਈ ਕਿ ਮੁਜੀਬ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆ—ਪਰ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਮੁੜ ਕਦੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।
      ੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦
()---

   ਇਹ ਕਹਾਣੀ 9 ਫਰਵਰੀ 1986 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿਚ ਛਪੀ…  

ਹੜਪਾ ਦੀ ਚਰਵਾਹੀ...::ਲੇਖਕਾ : ਤਾਹਿਰਾ ਇਕਬਾਲ

ਪਾਕੀ ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ : ਹੜਪਾ ਦੀ ਚਰਵਾਹੀ...::ਲੇਖਕਾ : ਤਾਹਿਰਾ ਇਕਬਾਲ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ

ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਇਹਨਾਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਨਫ਼ਰਤ ਓਨੀਂ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਜਿੰਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੜਪਾ ਦੇ ਇਹ ਖੰਡਰ...ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਬੁੱਢੇ, ਕੁੱਬੇ, ਖੋਖਲੇ ਤਣਿਆਂ ਤੇ ਉੱਚੜੀ ਛਿੱਲ ਵਾਲੇ ਤੂਤ, ਜੰਡ ਤੇ ਬਕੈਣਾ, ਅੱਧੋ-ਅੱਧ ਦਫ਼ਨ ਹੋਏ ਹੋਏ ਨੇ; ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧੂੜ ਲਿਥੜੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਛਤਰੀਆਂ ਤਾਣੀ, ਭੁਰਭੁਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਮੂੰਹ ਦੇ ਭਾਰ ਧਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ ਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੁਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਚੰਨਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇਹਨਾਂ ਜੰਡਾਂ, ਬਕੈਣਾ ਦੇ ਜੱਫੇ ਵਿਚ ਆ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਤਣਿਆਂ ਦੁਆਲੇ ਪੱਕੇ ਬੈਂਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਟੂਰੀਆਂ ਖੁਰਕਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਛਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਭਾਰ ਖਲੋ ਕੇ ਲੁੰਗ-ਟੂਸੇ ਤੇ ਪੱਤੇ ਖਾਣ ਦੀ ਖਾਸੀ ਸੌਖ ਰਹਿੰਦੀ। ਨਾ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਗਾਰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਟੀਆਂ ਤੋਂ ਡਰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੀ ਉਹ ਸੁਣਾਈ ਦੇਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਸੰਘਣੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਰੀ ਪਲਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੰਡਰ ਵਿਚ ਉੱਡੀ ਫਿਰਦੀ ਧੂੜ ਦੇ ਪਰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ। ਇੱਥੇ ਨਿੱਤ ਨਵਾਂ ਜੀਆ-ਜੰਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ...ਕੀ ਗੋਰਾ, ਕੀ ਕਾਲਾ, ਕੀ ਕਣਕ-ਵੰਨਾ...ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਵੇਰ ਵਿਖਾਲੀ ਦੇਂਦਾ, ਦੂਜੀ ਵੇਰ ਘੱਟ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ। ਸਿਵਾਏ ਉਹਨਾਂ ਮਨਹੂਸ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਟਾਪਾਂ ਵਾਲੇ ਕਾਲੇ ਬੂਟਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਦਬੜ-ਦਬੜ ਕਰਦੇ ਛਤਨਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੜ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
ਮੀਢੀਆਂ ਗੁੰਦੇ ਚੂੰਡੇ ਤੋਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਬਾਹਰ ਧਰੀਕ ਦੇਂਦੇ; ਚੰਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵੱਢ ਖਾਂਦੀ ਤੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ ਬਲ ਖਾਂਦੀ ਪੱਕੀ ਪਟੜੀ ਉੱਪਰ ਦੌੜ ਜਾਂਦੀ ਜਿਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਡਰਾਵਨੇ ਟੀਲਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਥੇਹ ਹੋਏ, ਮਣਾ ਮੂੰਹੀ ਮਿੱਟੀ ਤਾਣ ਕੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਨਕਟੀ, ਗੀਂਢੀ, ਕਾਲੀ-ਭੂਤਨੀ, ਸਾਲੀ।
ਕਾਲੇ ਬੂਟਾਂ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਪਰ ਸਵਾਰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਬਕਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਡੰਡੇ-ਛਾਂਟੇ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਮੁੱਕੀਆਂ ਖਾਂਦੀ, ਬਚਦੀ ਚੰਨਾਂ ਤਾਂ ਨੌ ਗਜੇ ਦੇ ਮਜਾਰ ਵਿਚ ਘੁਸ ਕੇ ਮੰਨਤ ਦੇ ਮਖਾਣਿਆ ਉੱਤੇ ਝਪਟ ਪੈਂਦੀ ਤੇ ਬੁੱਕ ਭਰ-ਭਰ ਨਿਗਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਏਨੇ ਚਿਰ ਵਿਚ ਕਈ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਲੁੰਗ-ਟੂਸੇ ਤੇ ਬਕੈਣਾ ਨੂੰ ਮੁੱਛ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਕਈ ਵੇਰ ਚਰਵਾਹੇ ਤੇ ਭਿਖਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਦਬੋਚ ਵੀ ਲੈਂਦੇ, ਉਹ ਧੂੜ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਨਹਾਉਂਦੀਆਂ, ਮੌਜਾਂ ਮਾਣਦੀਆਂ, ਢਲਵਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਲੋਟਨੀਆਂ ਖਾਂਦੀ, ਘਿਸੜਦੀ ਹੋਈ ਕਦੀ ਚੌੜੀਆਂ-ਕੱਚੀਆਂ-ਭੁਰਭੁਰੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿੱਗਦੀ, ਕਦੀ ਕਮੀਨਾ ਦੀ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਤੇ ਕਦੀ ਵੱਡੇ ਤਬਕੇ ਦੀਆਂ ਰਹਾਇਸ਼ ਗਾਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਟਕਦੀ ਫਿਰਦੀ, ਕਦੀ ਹੇਠਲੇ ਤਬਕੇ ਦੇ ਮਕਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੋਟਨੀਆਂ ਲਾਉਂਦੀ, ਕਦੀ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਕਦੀ ਮੰਡੀ, ਕਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠ ਬਣੀਆ ਸੁਰੰਗ-ਨਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਢਿੱਡ ਭਾਰ ਘਿਸੜਦੀ ਤੇ ਕਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ-ਬੌੜੀ ਵਿਚ ਜਾ ਛਾਲ ਮਾਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੋਈ ਬਦਰੰਗ ਮੂਰਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੜਪਾ ਦੇ ਬੁੱਤ ਘਾੜਿਆਂ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਘੜਤ ਦੇ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਏ ਤੇ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਨੱਪੀ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਘਿਸ-ਭੁਰ ਗਈ ਹੋਵੇ।
ਧੂੜ ਦਾ ਮੌਜਾਂ ਮਾਣਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਰੇਤ ਦੇ ਜਵਾਰ-ਭਾਟੇ ਉਡਾਉਂਦਾ, ਲਹਿਰਾਂ-ਛੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ੂਕਦਾ, ਮੁੱਦਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਰਕ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਡਰਾਵਨੇ ਟੀਲੇ ਨਾਲ ਜਾ ਟਕਰਾਉਂਦਾ। ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਉਤਰਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਢਲਵਾਨਾਂ ਵਿਚ, ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਥੇਹਾਂ ਵਿਚ, ਪਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦ-ਬੰਦੀਆਂ ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ...ਭੱਦੀ, ਨਕਟੀ, ਮੋਟੜ ਜਿਹੀ ਚੰਨਾਂ ਹਰੇਕ ਥਾਂ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦੀ, ਹਰ ਹੱਦ-ਬੰਨਾਂ, ਅੜਿੱਕਾ ਟੱਪ ਆਉਂਦੀ। ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਧੂੜ-ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਚੜ੍ਹੇ ਡੰਡਿਆਂ ਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਟਾਂ ਦੇ ਹੁੱਜੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਉਸਨੂੰ ਫੇਰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੇ। ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅਣਧੋਤੇ ਵਾਲ, ਗਿੱਡਲ ਚੂੰਧੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਚਪਟੀ ਨੱਕ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਥੇਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਕੋਈ ਸ਼ੈਅ ਹੋਵੇ ਉਹ, ਜਿਹੜੀ ਵਜ਼ਨੀ ਇੱਟਾਂ ਹੇਠ ਦੱਬੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਹੁਣ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਤੇਸੇਆਂ, ਗੈਂਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਖਾ-ਖਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ ਹੋਵੇ...ਕਿਤੋਂ ਭੁਰੀ ਹੋਈ, ਕਿਤੋਂ ਉਧੜੀ ਹੋਈ...ਮਿੱਧੀ-ਮਰੁੰਡੀ ਜਿਹੀ।
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਹੱਦ ਵਾਲੀ ਥੇਹ ਦੀ ਫੱਟੀ ਕੋਲ ਲੱਗੇ ਨਲਕੇ ਉੱਪਰ ਕੱਪੜੇ ਧੋਂਦੀਆਂ ਬਸਤੀ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਫਿਟਕਾਰ ਦੇਂਦੀਆਂ, “ਗੰਦੀਏ, ਸ਼ੋਹਦੀਏ, ਕਾਲੇ ਮੂੰਹ ਆਲੀਏ, ਗਿੱਠਲੇ, ਚੱਲ ਦਫ਼ਾ ਹੋ ਏਥੋਂ।”
ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਾਲੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਦੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪਾਣੀ, ਮਿੱਟੀ, ਰੋੜ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਰੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਠਾਂ ਭਰ-ਭਰ ਉਸ ਵੱਲ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ।
“ਚਲ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਦਫ਼ਾ ਹੋ ਜਾ ਏਥੋਂ...ਬੇ ਵੁਜੂ (ਵੁਜੂ : ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਪੈਰ ਮੂੰਹ ਵਗ਼ੈਰਾ ਧੋਣਾ)ਪਲੀਦ ਕਬਰਸਤਾਨ ਦੀ ਬੇਹੁਰਮਤੀ (ਬੇਅਦਬੀ) ਨਾ ਕਰ।”
ਪੁਰਾਣੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਾਲੇ ਜੰਡਾਂ, ਬਕੈਣਾ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣੇ ਪੱਕੇ ਬੈਂਚਾਂ ਉੱਤੇ ਨਵੇਂ ਜੰਮੇ ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਹਰੇਕ ਲੰਘਣ-ਟੱਪਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀ ਸਾਹਵੇਂ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ੍ਹੇ ਕੌਲੇ ਪਸਾਰਦੀਆਂ ਜਵਾਨ ਮਾਵਾਂ ਵੀ ਪੀਲੇ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਠਾਂ ਭਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ।
ਖੰਡਰਾਂ ਤੋਂ ਬੜੀ ਹੇਠਾਂ, ਬੜੀ ਦੂਰ, ਤਕ ਵਿਛੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਹਲ ਚਲਾਉਂਦੇ ਕਿਸਾਨ ਉਸਨੂੰ ਘੁਰਕਦੇ...ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਕਾਏਤਨਾਤ (ਸਰਿਸ਼ਟੀ) ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ 'ਤੇ ਤੁਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਇਹ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਲਾਏ ਹੀ ਏਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਗਏ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗੋਰੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲਾ ਦਿਸ ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਤੁਰਦੇ। ਆਪਣੀ ਟੁੱਟੀ ਫੁੱਟੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਥੇਹਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ, ਜਿਹੜਾ ਹੁਣ ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਯਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਚੰਨਾਂ ਆਪਣੇ ਮੈਲੇ-ਕੁਚੈਲੇ ਚੀਥੜਿਆਂ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ ਆਪਣੇ ਲੀਰੋ-ਲੀਰ ਦੁਪੱਟੇ ਵਿਚ ਮੂੰਹ ਲੁਕਾਅ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ-ਝੂਠੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਉੱਤੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਠਹਾਕੇ ਲਾਉਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਭੂਤਨੀ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਟੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਕਿਤੇ ਦੱਬੀ ਪਈ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਅਜ ਵੀ ਧੋਣ-ਮਾਂਜਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੋਰਾ ਪੁੱਛਦਾ ਕਿ 'ਕੀ ਇਸ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਕੇਲ, ਦਰਾਵੜ ਨਸਲ ਦੇ ਕੁਝ ਬਾਸ਼ਿੰਦੇ ਹਾਲੇ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਨੇ?'...ਤਾਂ ਗਾਰਡ “ਯਸ ਸਰ, ਯਸ ਸਰ” ਕਰਦਾ, ਧੋਣ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਚੰਨਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਇੰਜ ਉਹਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀਆ ਥੇਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢੀ ਹੋਈ ਕੋਈ ਲੱਭਤ ਹੋਵੇ...ਤੇ ਜੇ ਉਹਦੇ  ਹੱਥ-ਵੱਸ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਕਿਸੇ ਲੱਭਤ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਹਿੰਗੇ ਭਾਅ ਉਸ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦੇਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜੈਕਟ ਦੀਆਂ ਜੇਬਾਂ ਵਿਚ ਭਰੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਠੀਕਰੀਆਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਰੋੜਾਂ-ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਲ, ਹਰੇ ਨੋਟਾਂ ਬਦਲੇ ਵੇਚ ਦੇਂਦਾ ਸੀ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇ ਕਈ ਸਬੂਤੇ ਪਿਆਲੇ, ਰਕਾਬੀਆਂ, ਮਟਕੇ, ਡੋਲ, ਖਿਡੌਣੇ, ਮੂਰਤੀਆਂ, ਘੋਗੇ, ਘੋੜੇ ਚੰਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਠੜੀ ਦੀ ਪੜਛੱਤੀ ਉੱਤੇ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਬਸਤੀ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿਚ ਆਮ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਰਵਾਹੇ ਤੇ ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸੀ ਤੇ ਗੋਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਦਸ ਰੁਪਏ ਦਾ ਨੋਟ ਮੰਗਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸੀ। ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਹਰਕਤ ਪਸੰਦ ਨਾ ਆਉਂਦੀ; ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਡੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੁੱਜਾਂ ਨਾਲ ਗੋਰਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਪਰ੍ਹੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਬਸਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਮੋਟੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਲਾਲ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਾਰਡ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਦਸਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਚੰਨਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਘਰ ਹੀ ਕਿਸੇ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਵੇਚ ਛੱਡਦੇ, ਉਸਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਮਾਂ ਸਮੇਤ ਕਿ ਇਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਕੋਈ ਅਜੂਬਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਉਹ ਬਕ ਵੀ ਪੈਂਦੀ—
“ਅਜਿਹੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਘਰੇ ਵੀ ਬੜੇ ਪਏ ਐ।”
“ਤੇਰਾ ਘਰ ਕਿੱਥੇ ਈ?”
ਸ਼ੈਲਾਨੀ ਉਸ ਵੱਲ ਭੌਂਅ ਜਾਂਦੇ, ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਡੰਡੇ ਸੂਤ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ।
“ਕਮਜਾਤ, ਗਧੀ! ਸੌਦਾ ਈ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਆ।”
ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਧੂ-ਧਰੀਕ ਕੇ ਉਸਦੇ ਇੱਜੜ ਸਮੇਤ ਥੇਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਦਾਨਾਂ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਛੱਡ ਆਉਂਦੇ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਹਰੇਕ ਸ਼ੈਅ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਦਿਸਦੀ, ਜਿਸਦੇ ਆਸਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਪਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਪਰ ਜੜਾਂ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਟੀਲਿਆਂ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਹਰ ਸ਼ੈ, ਹਰ ਚਿਹਰਾ, ਹਰ ਸਿਰ ਮੈਲੇ ਵਕਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਚੁੱਪ-ਗੜੁੱਪ ਤੇ ਠੁੱਸ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ ਖੁਦਾਈ ਵੇਲੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਝੂਲਦੇ ਝੱਖੜ ਦੇ ਵਰੋਲੇ ਵਾਂਗ ਪਾਗਲ ਹੋ ਕੇ ਯਕਦਮ ਮੂੰਹ-ਸਿਰ ਕੱਢ ਵਿਖਾਵੇਗਾ। ਖੰਡਰਾਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਕੱਚੀ ਧੂੜ ਦਾ ਉਫ਼ਨਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰੋਲੇ ਬਣ-ਬਣ ਉਡਿਆ ਫਿਰਦਾ, ਧੂੜ ਵਿਚ ਲਿਥੜੇ ਦਰਖ਼ਤ, ਟਿੱਬੇ-ਟੀਲੇ, ਥੇਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਪਹਿਰੇਦਾਰ, ਸਭ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਪੁਰਾਣੀ ਰੇਤ-ਕਿਣਕੀ ਵਿਚ ਦਫ਼ਨ ਖਸਤਾ ਤੇ ਪੂਰਾਣੇ।...ਪਰ ਹੜਪਾ ਦੀ ਮੰਡੀ ਦੇ ਥੇਹਾਂ ਦੀ ਲੱਭਤ, ਇਹ ਬੰਦੂਕ ਤਾਣੀ ਖੜ੍ਹਾ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਬੰਦਾ ਤੇ ਨੌ ਗਜੇ ਦੇ ਮਜਾਰ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹੂ-ਹੱਕ ਦੇ ਆਵਾਜ਼ੇ, ਝੱਖੇੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਉਸਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਧਮਾਲਾਂ ਪਾਉਣ ਲੱਗਦੇ। ਓਕਾਂ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ, ਸੱਜੇ ਖੱਬੇ ਚਟਾਨਾਂ। ਚੰਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਫਿਜ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਹਿਕਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੂਟੀ ਚੜ੍ਹ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਸਦਾ ਗਿਠ-ਮੁਠੀਆ ਵਜੂਦ ਵਰੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਟੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਫੁੱਟੀਆਂ ਨਵੀਂਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਧਮਾਲਾਂ ਪਾਉਣ ਲੱਗਦਾ।
ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਬੰਦੂਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਮੁਰਲੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਸ਼ੌਅ ਕੇਸ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਿਸੇ ਜੋਗੀ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਲੈਅ ਉੱਤੇ ਚੰਨਾਂ ਨਾਗਨ ਵਾਂਗ ਲਹਿਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਓਕਾਂ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਦਾ ਮੋਰ-ਖੰਭ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਕੋਰੇ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਇਕ ਤਸਵੀਰ ਆਪੁ ਬਣਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੁਰਲੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸ਼ਨਾ ਦੀ, ਲੰਗੋਟੀ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਭਿਕਸ਼ੂ ਦੀ, ਨਿਰਵਾਨ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਨਿਕਲੇ ਸਿਧਾਰਥ ਦੀ। ਜੀਕਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀਆਂ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਉਸਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਆਸਨ ਜਮਾ ਕੇ ਆਣ ਬੈਠੀਆਂ ਹੋਣ। ਉਸਦੇ ਜੀਅ 'ਚ ਆਇਆ, ਕਾਸ਼! ਉਸ ਕੋਲ ਵੀ ਉਸ ਗੋਰੀ ਲੰਮੀ-ਝੰਮੀ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗਰ ਕਾਗਜ਼-ਬੁਰਸ਼ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਬਿਠਾਅ ਕੇ ਉਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਕਿਸ਼ਨ ਨੂੰ, ਰਾਮ ਨੂੰ, ਸਿਧਾਰਥ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਵਾਹ-ਚਿਪਕਾ ਛੱਡਦੀ।...ਪਰ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਤਾਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਹੱਕਣ ਵਾਲੀ ਢਾਂਗੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਟਾਹਣੀਆਂ-ਪੱਤੇ ਤੋੜਨ ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਹੱਕਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ। ਜੰਗਲੀ ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਤਹਿ-ਦਰ-ਤਹਿ ਵਿਛੇ ਚੌੜੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਂ ਖੰਡਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਤ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਉਬਲਦੇ ਰੇਤੇ ਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਇਕ ਮੂਰਤ ਹੀ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਫੇਰ ਉਮਰ ਭਰ ਉਸਨੂੰ ਸਜਾਂਦੀ-ਸੰਵਾਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਪਰ ਇੱਜੜ ਦੀ ਸੋਹਬਤ ਵਿਚ ਅੱਠੇ ਪਹਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਉਸ ਚਰਵਾਹੀ ਨੂੰ ਅਤੀ ਸੂਖਮ ਤੇ ਸੋਹਲ ਇਨਸਾਨੀ ਜਜ਼ਬਾਤ ਨੇ ਯਕਦਮ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਜੀਅ ਕੀਤਾ ਉਹ ਮੂਵੀ ਕੈਮਰੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਖੇ, ਬਸ ਇਕ ਫੋਟੋ ਉਸ ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਵੇ...ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਮੀਜ਼ ਅੰਦਰ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਚਿਪਕਾ ਕੇ ਰੱਖੇਗੀ। ਯਕਦਮ ਉਸਨੂੰ ਚੇਤਾ ਆਇਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ, ਢਿੱਲਾ ਚੋਲਾ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਆਹਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਗੁਆਂਢਣ ਦੀ ਲਾਂਅ 'ਤੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਦੋ ਗੁਲਕਾਂ ਵਰਗੇ ਘੋਗਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਬਨੈਣ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਆਖੇ ਕਿ ਉਹ ਜਿਹੜਾ ਦੀਵਾਨੇ ਖਾਸ ਵਾਲੇ ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਨੀਲੇ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ, ਸੰਗੀਨਧਾਰੀ, ਲੰਮਾਂ-ਝੰਮਾਂ, ਗੋਰਾ-ਚਿੱਟਾ, ਤਿੱਖੇ-ਤਿੱਖੇ ਨਕਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਜਵਾਨ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ, ਮਠਿਆਈ, ਬੋਤਲ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ ਸਭ ਦੇ ਆ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੈਸੇ ਤਾਂ ਹੈ ਨਹੀਂ ਪਰ ਬਿੱਲ ਦੇ ਬਦਲੇ 'ਮੇਰੀ ਭਾਵੇਂ ਜਿੰਦ ਮੰਗ ਲਾ'। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ ਤਾਂ ਓਕਾਂ ਦੀ ਬੁਰਸ਼ ਵਰਗੀ ਟਹਿਣੀ ਤੋੜ ਕੇ ਰੇਤ ਢਕੇ ਸੀਨੇ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਪਰ ਕੁਝ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਹੁਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖਾਕੇ ਜਿਹੜੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀਆਂ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਕੈਦ ਸਨ...ਮੁਰਲੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਕਿਸ਼ਨ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਅਰਜੁਨ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ...ਫੇਰ, ਫੇਰ ਸਭ ਕੁਝ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਉਸਨੇ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਨਾ ਕਿਸ਼ਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਮ, ਨਾ ਗੌਤਮ...ਇਹ ਤਾਂ ਆਰੀਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਸੰਦ-ਸੰਦੇੜੇ, ਤਾਊੜੇ, ਚਰਖ਼ੇ, ਖ਼ੂਹ, ਮਹਿਲ-ਮਾੜੀਆਂ ਤੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਮੌਜ਼ੂਦ ਹਰ ਸ਼ੈਅ, ਹਰ ਕ੍ਰਿਤ, ਹਰ ਘੜਤ ਤੇ ਉਸਦੇ ਘਾੜੇ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਪਾਂ ਨਾਲ ਉਡਦੀ ਧੂੜ ਦੇ ਕਰਾਹੇ ਵਿਚ ਲਿਟਣ ਤੇ ਤੜਫਣ ਲੱਗੀ...ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਨ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਪੋਰ-ਪੋਰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਨੋਕ ਵਿਚ ਪਰੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉਛਾਲ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦੀ ਬੰਦੂਕ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤਾਂ ਛੱਤ ਵੱਲ ਸੀ ਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਚ ਇਕ ਗੋਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਹ।
ਗੋਰੀ ਸ਼ੌਅ ਕੇਸਾਂ ਉੱਪਰ ਲਿਖੀ ਇਬਾਰਤ ਪੜ੍ਹਦੀ, ਨਵੇਂ ਗਾਰਡ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੀ, ਆਪਣੀ ਕਾਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖਦੀ ਤੇ ਅਗਲੇ ਸ਼ੌਅ ਕੇਸ ਸਾਹਵੇਂ ਜਾ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ। ਚੰਨਾਂ ਗੋਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡੇ ਸ਼ੌਅ ਕੇਸ ਵਿਚ ਬੰਦ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲੱਗਦੀ। ਚੰਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਈ ਨੰਗੀਆਂ ਨੇ।
“ਹਾਏ ਰੱਬਾ, ਇਹ ਸਭ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਸੀ...ਤੇ ਜੇ ਬਣਾਅ ਈ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸੀ ਤਾਂ ਫੇਰ ਪਟੋਲੇ ਤਾਂ ਸੀਅ ਦੇਣੇ ਸੀ ਇਹਨਾਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਲਈ।”
ਇਹ ਨੰਗ-ਧੜ ਮੂਰਤੀਆਂ ਕਿੰਨੀ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ਤਣ ਕੇ ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋਤੀਆਂ ਸਨ। ਚੰਨਾਂ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼ਰਮ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਝੱਖੜ ਨੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਤਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੱਪੜੇ ਉਡਾਅ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਉਹ ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਸਾਹਵੇਂ ਅਲਫ਼-ਨੰਗੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਤੀਜੇ ਚੌਥੇ ਸ਼ੋਅ ਕੇਸ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਸ਼ਰਮਾਅ ਕੇ ਬਾਹਰ ਖੰਡਰਾਂ ਵੱਲ ਨੱਸ ਗਈ, ਓਕਾਂ ਤੇ ਵਣਾ ਦੇ ਛਤਨਾਰਾਂ ਹੇਠ ਉਸਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਵੀ ਉਹ ਵਾਂਗਰ ਸ਼ਰਮਾਅ ਕੇ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜਾਂ ਫੇਰ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਟਿੱਲਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ, ਥੇਹਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਵਿਛੇ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ, ਹੱਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ। ਜਿਹਨਾਂ ਬੈਂਚਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਖੁਰ ਜਮਾਅ ਕੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਚੂੰਡਦੀਆਂ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਕਈ ਫੈਨਸੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਮੂਰਲੀ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਜੱਫੀਆਂ ਪਾਈ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ...ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਛਤਨਾਰਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਅੱਜ ਚੰਨਾਂ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਕਣਕ-ਵੰਨੀ ਰੰਗਤ ਲਾਲ-ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਘੜੀਆਂ ਹੜਪਾ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿਚ ਪੱਕੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਰੰਗ ਵਰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਪੁਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਟਿੱਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਥੇਹਾਂ ਵੱਲ ਨੱਸੀ, ਅਣ-ਪੁੱਟੇ ਟੀਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੱੜ੍ਹੀ, ਢਲਵਾਨਾਂ ਉੱਪਰੋਂ ਤਿਲ੍ਹਕੀ, ਛਤਨਾਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁਸੀ, ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਗਮਰਮਰੀ ਰਾਧਾ ਕਿਸੇ ਲੰਗੋਟ ਕਸੇ ਕਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮੁਰਲੀ ਉੱਤੇ ਕਥਕ ਨਾਚ ਨੱਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਪੱਕੀ ਪਟੜੀ ਉੱਤੇ ਦੌੜਦਿਆਂ-ਦੌੜਦਿਆਂ ਹੁਮਸ ਤੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਵਜੂਦ ਨੁਚੱੜਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਥੇਹਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਵਿਛੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖਾਲ ਵਿਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਗਈ ਉਹ। ਗਾੜ੍ਹੀ ਨੀਲੀ ਚੁੰਨੀ ਲਾਹ ਕੇ ਪਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਕਸ ਉਸ ਮੂਰਤੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਿਆ ਜਿਹੜੀ ਪੁਟਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਛਾਤੀਆਂ ਭੁਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਸਪਾਟ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਨੱਕ ਦਾ ਬਾਂਸਾ ਤੇ ਬੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਝੜ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਤਿੱਖੀਆਂ-ਤਿੱਖੀਆਂ ਰਾਧਾਵਾਂ ਵੱਲ ਈਰਖਾਲੂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ ਤੇ ਰੇਤੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਠੀਆਂ ਭਰ-ਭਰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਧੂੜ ਦੇ ਵਰੋਲੇ ਦਾ ਇਕ ਗ਼ਲਾਫ਼ ਜਿਹਾ ਉਸਦੇ ਚੁਫੇਰੇ ਤਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਇੱਜੜ ਨੂੰ ਵਾੜੇ ਵਿਚ ਡੱਕਰਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਦੀ ਤਾਰ 'ਤੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਤਿੱਖੀ-ਤਿੱਖੀ ਬਨੈਣ ਆਪਣੀ ਸਲਵਾਰ ਦੇ ਨੇਫੇ ਵਿਚ ਟੁੰਗ ਲਈ।
ਹੜਪਾ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ-ਚੌੜੀਆਂ ਉਨਾਭੀ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਉਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਕੋਠੜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਲੰਘਦੇ ਖਾਲ ਦੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਗੁਲਾਬੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਅਕਸ ਫੇਰ ਦੇਖਿਆ। ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ 'ਚ ਘੜੀ ਮੋਟੀ ਖੁਰਦਰੀ ਖੱਲ ਤੇ ਫਿੱਸੇ-ਫਿੱਸੇ ਜਿਹੇ ਨਕਸ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਅਕਸ ਵਿਚ ਸਫੇਦ ਸੰਗਮਰਮਰ 'ਚੋਂ ਘੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤਿੱਖੇ-ਤਿੱਖੇ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰਲਗਡ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਦੀ ਪਲੇਟ ਵਿਚ ਚੀਰਵੀਂ ਅੱਖ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਧ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਮੂੰਹ-ਫਾੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਫੁੱਟੀਆਂ ਖਿੜੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਧੀਆ ਥਣਾ 'ਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਗਾਗਰ ਵਾਂਗਰ ਚੱਪਣ ਜਿਹੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮਰਮਰ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਸਫੇਦ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਰਗਾ ਸੁੰਦਰ ਦਿਖਣ ਦੀ ਚਾਹਤ ਨੇ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ।
ਆਪਣੀ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੰਗ ਵਰਗੇ ਖਾਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਉਂਗਲ (ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ) ਨਾਲ ਨੱਕ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਟੁੱਭੀ ਮਾਰ ਗਈ ਉਹ। ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇ ਜਿਸਮ ਨੂੰ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡਲੇ ਨਾਲ ਰਗੜ-ਰਗੜ ਚਮਕਾਇਆ। ਗੁਆਂਢਣ ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ 'ਉਹ ਬਨੈਣ ਵਾਲੀ' ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਹਰੇਕ ਬਨੈਣ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਖੰਡਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਉਸ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਕੰਜਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ...ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗੁੱਤ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕੰਘਾ ਕਰਦੀ, ਹੜਪਾ ਦੀਆਂ ਲੱਭਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੁਰਾਏ ਦੀਵੇ ਵਿਚ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਟਾਕੀ ਸਾੜ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਲੱਪ-ਲੱਪ ਕੱਜਲ ਲਾਉਂਦੀ, ਚੁਕੰਦਰ ਖਾ ਕੇ ਮੂੰਹ ਪੂੰਝਣਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਕੁਰਖ਼ਤ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਚੰਨਾਂ ਉਸਦੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਤਾਂ ਛਤਨਾਰਾਂ ਵਿਚ ਫਿਰਦੀ ਹਰੇਕ ਸ਼ੈਅ ਤਕ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਪਹੁੰਚੀ 'ਕੰਜਰੀ, ਕੰਜਰੀ?' ਕੁਝ ਮੰਗਤੇ ਤੇ ਚਰਵਾਹੇ ਵਿਅੰਗ ਵਾਕਾਂ ਤੇ ਠਹਾਕਿਆਂ ਰੂਪੀ ਡਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਹਿੱਕਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਧਕੇਲ ਆਏ। ਜਿੱਥੇ ਨਵਾਂ ਗਾਰਡ ਕਿਸੇ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਸ਼ੌਅ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਸਜੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਫੇਦ ਸੰਗਮਰਮ ਵਿਚੋਂ ਤਰਾਸ਼ੀਆਂ ਤਿੱਖੇ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਗੋਰੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਭੱਠੀ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲਾਲ-ਲਾਲ, ਮੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਣਘੜ, ਭੱਦੀਆਂ ਤੇ ਭੁਰਭੁਰੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵੱਲ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੜਪਾ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦੇ ਆਸਾਰ ਇਹੋ ਸਨ।
ਉਸ ਗੋਰੇ ਨੇ ਵੀ ਉਹੀ ਸਵਾਲ ਦੁਹਰਾਇਆ, “ਕੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦਰਾਵੜ ਤੇ ਕੇਲ ਨਸਲ ਦੇ ਲੋਕ ਹੁਣ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਨੇ?”
“ਯਸ ਸਰ, ਯਸ ਸਰ! ਇਹ, ਅਹਿ ਦੇਖੋ ਨਾ।”
ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੂਟ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਧਰੀਕ ਕੇ ਗੋਰੇ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। “ਅਹਿ ਦੇਖੋ ਸਰ! ਬਿਲਕੁਲ ਇਹੀ ਕੱਦ-ਬੁੱਤ, ਇਹੋ ਨੱਕ-ਨਕਸ਼ਾ। ਇਹਨਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਹਮਸ਼ਕਲ...ਇਹੀ ਤਾਂ ਵਾਰਸ ਨੇ ਇਸ ਮੋਈ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ।...” ਗੋਰੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਈ ਪਾਸਿਓਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮਾਰੀ। ਉਸਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਦਬੋਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਬੈਗ਼ ਵਿਚ ਲਕੋਅ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਯੂਰਪ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੱਭੀਆਂ ਲੱਭਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੇਚ ਦਿੰਦਾ। ਉਹ ਗੇਲਰੀ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੇ ਮੁਰਦੇ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਤਾਊੜਿਆਂ (ਮੱਟਾਂ) ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਹੋ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਡਰ ਗਈ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕਿਤੇ ਗੋਰਾ ਉਸਨੂੰ ਦਬੋਚ ਕੋ ਨਾਲ ਨਾ ਲੈ ਜਾਵੇ।
ਜਦੋਂ ਗੋਰਾ ਨਵੇਂ ਗਾਰਡ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਲਾਲ ਨੋਟ ਫਸਾਅ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਵਕਫ਼ੇ ਲਈ ਸੀਟੀਆਂ ਵਜਾਉਣ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਬੱਤੀਆਂ ਬੰਦ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਸ਼ੌਅ ਕੇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਨਿਕਲ ਆਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਇਨਸਾਨੀ ਢਾਂਚਾ ਹਰੇ ਮਖ਼ਮਲ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦਰਾਵੜ ਨਸਲ ਦੀ ਔਰਤ ਦੱਸਦੇ ਨੇ।
“ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗਾ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ?”
ਗਾਰਡ ਹੱਸਿਆ।
“ਤੂੰ ਸੁਰਖੀ ਤੇ ਕੱਜਲ ਲਾ ਕੇ ਏਹਨਾਂ ਵਰਗੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਨਾ ਬਣ ਗਈ।”
ਨਵੇਂ ਗਾਰਡ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਨੱਕ-ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਲੀਆਂ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵ-ਦਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। “ਹੈ ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗੀ ਈ ਏਂ ਨਾ। ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸੀ।”
ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਨੰਗੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਭੱਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ੌਅ ਕੇਸ ਉੱਤੇ ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੇ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਨਾਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ।
“ਕਿਉਂ ਓਹਨਾਂ ਵਰਗੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?”
ਚੰਨਾਂ ਨੇ ਚੁੰਨੀ ਦਾ ਪੱਲਾ ਲਾਹ ਕੇ ਇੰਜ ਬੁੱਕਲ ਮਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਨੀ ਠੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਇਕੋ ਪਲ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਕੱਲ੍ਹ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਛਿਪਾਅ ਨਾਲ, ਕੀਤੀ ਚੋਰੀ ਖਿੜਖਿੜ ਕਰਕੇ ਹੱਸੀ।
ਗਾਰਡ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਚੋਰੀ ਫੜ੍ਹ ਲਈ ਸੀ।
“ਹਾਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਭ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਨਾ। ਇਹ ਕੱਦ-ਬੁੱਤ, ਇਹ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼, ਇਹ ਗੋਰੀ-ਰੰਗਤ, ਨੀਂ ਕਮਲੀਏ! ਗੱਲ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਆ। ਜਿਹੜਾ ਜਿਸ ਮਿੱਟੀ 'ਚੋਂ ਘੜਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਉਸੇ ਮਿੱਟੀ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ ਨਾ...ਇਹ ਤਾਂ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਘੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਨੇ, ਇੱਥੇ ਕਣਕ ਤੇ ਕਪਾਹ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਚਿੱਟੇ ਪੱਥਰ ਕਿੱਥੇ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸੜਦੇ-ਭੁੱਜਦੇ ਮੌਸਮ ਤਾਂ ਜੰਗਲੀ ਕਿੱਕਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਲਾਂ, ਅੱਕ, ਕੌੜ ਤੁੰਮੇਂ, ਟਾਹਲੀ, ਕੁਆਰ ਗੰਦਲਾਂ, ਥੋਹਰ ਕੰਡਿਆਰਾਂ ਤੇ ਵਣ ਸਿੰਜਰਦੇ ਆ। ਬਿਨ ਬਰਸਾਤੋਂ ਸੁੱਕੇ ਦਰਿਆਈ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਭੁਰਭੁਰੀਆਂ ਘਾੜਤਾਂ ਈ ਘੜੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹੈਨ, ਹੈ-ਨਾ...”
ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਗਾਰਡਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਇਹਨਾਂ ਜਿਸਮਾਨੀ ਕੁਤਾਹੀਆਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਸ ਖੰਡਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਰੀਆਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਪਾਹ ਤੇ ਅਨਾਜ਼ ਉਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਹਿਲ-ਮਾੜੀਆਂ, ਬਾਜ਼ਾਰ-ਬਸਤੀਆਂ ਉਸਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਗਾਵਾਂ-ਬਲ੍ਹਦ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਪੌੜਾਂ ਤੇ ਤੀਰ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਕੇਹਾ ਘਮਾਸਾਨ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ! ਇਹ ਕਲਾਤਮਕ ਬਸਤੀਆਂ ਉਸਾਰਦੇ ਰਹੇ, ਸਭਿਅਤਾ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਦੇ ਰਹੇ, ਕਲਾ ਤੇ ਕਲਾ-ਵੰਨਗੀਆਂ ਦੀ ਕਾਢ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ...ਨਾ ਇਹਨਾਂ ਤੀਰ ਬਣਾਏ ਨਾ ਭਾਲੇ-ਨੇਜੇ, ਨਾ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਨਾ ਘੋੜੇ ਪਾਲੇ ਨਾ ਹਾਥੀ। ਬਲ੍ਹਦਾਂ ਨਾਲ ਹਲ ਵਾਹੁੰਦੇ, ਖੱਡੀਆਂ 'ਤੇ ਬੁਣਤਾਂ ਬੁਣਦੇ, ਭੁੱਲ ਗਏ ਕਿ ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਖਾਤਰ ਜੰਗਲ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਖੁੱਲਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲੇ ਉਸਾਰਨੇ ਤੇ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣੇ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਦਰਿੰਦਿਆਂ ਕੋਲ ਪਾਰਖੂ ਅੱਖਾਂ, ਕੋਮਲ ਅਹਿਸਾਸ ਜਾਂ ਹਾਏ-ਦਯਾ ਨਾਂਅ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੈਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ...ਉਹ ਤਾਂ ਕਲਾ, ਕਲਾਕਾਰ ਤੇ ਉਸਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਪੌੜਾਂ ਤੇ ਸੁੰਮਾਂ ਨਾਲ ਦਿੰਦੇ ਨੇ।
ਚੰਨਾ ਨੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਖੰਡਰ ਹੋਏ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਬੜੀ ਚਹਿਲ-ਪਹਿਲ ਸੀ। ਮੰਡੀ ਦੇ ਚਬੂਤਰਿਆਂ ਉੱਪਰ ਖਰਬੂਜਿਆਂ ਤੇ ਮਤੀਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੰਡਾਂ ਧਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ, ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਢੇਰੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ। ਪਿਆਜ਼, ਲਸਣ, ਬੇਰ, ਚਿੱਬੜ੍ਹ, ਤੂਤੀਆਂ , ਪੀਲ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਢੇਰੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ। ਆੜ੍ਹਤੀਏ ਤੇ ਗਾਹਕ ਮੁੱਲ-ਭਾਅ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਟੋਕਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਤੋਰੀ, ਬੈਂਗਨ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਲਾਉਂਦੇ ਫਿਰਦੇ...ਧੋਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹੀ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਘੁੰਡ ਕੱਢੀ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ, ਛਾਬਿਆਂ ਵਿਚ ਭਰੇ ਅਨਾਜ਼ ਵੱਟੇ ਫਲ-ਸਬਜੀ ਵਟਾਅ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਰਾਵੀ ਕਿਨਾਰੇ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਕੋਰੀਆਂ ਝੱਝਰਾਂ ਭਰਦੀਆਂ ਨਾਰਾਂ। ਬੋਕੇ ਪਾ-ਪਾ ਕੇ ਮਟਕੇ ਤੇ ਤਾਊੜੇ ਭਰਦੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਤੇ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਕੁਹਲਿਆਂ ਤਕ ਝੁਲਾਂਦੀਆਂ ਗੁੱਤਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀਣੀਆਂ ਆਵੀ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਸਾਗ ਦੇ ਕੁੰਨੇ ਚੁਲ੍ਹਿਆਂ 'ਤੇ ਰਿੱਝਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮਲਕਾਵਾਂ, ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦਾਨ ਸਾਹਵੇਂ ਖਲੋ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਿਆਹ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਲੱਕੜ ਦੇ ਦੰਦਿਆਂ ਵਾਲੀ ਕੰਘੀ ਨਾਲ ਮੀਢੀਆਂ ਗੁੰਦਦੀਆਂ ਸਨ। ਦਾਸੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਘੁੱਟਦੀਆਂ, ਤੇ ਝਾਵਿਆਂ ਨਾਲ ਅੱਡੀਆਂ ਕੂਚਦੀਆਂ। ਘੁਮਿਆਰ ਚੱਕ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਕੁੱਜੇ ਗੋਲ ਕਰਦੇ। ਬੁੱਤਘਾੜੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਘੜਦੇ। ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਕਸ਼ੀਦ ਕੇ ਨਕਸ਼-ਨੁਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦੇ। ਰਾਜ-ਮਜ਼ਦੂਰ ਮਹਿਲ, ਚੌਬਾਰੇ ਤੇ ਅਟਾਰੀਆਂ ਉਸਾਰਦੇ, ਮਨ ਚਲੇ ਮੁਰਲੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਫਿਰਦੇ...ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਜੰਗਲ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ। ਉੱਚੇ ਉੱਚੇ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨੇਜੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਕਸੀ ਹਮਲਾਵਰ ਆਏ। ਉਸ ਕਲਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਵਿਚ ਪਰੋ ਦਿੱਤਾ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਚਹਿਲ ਪਹਿਲ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਪੌੜਾਂ ਤੇ ਸੁੰਮਾਂ ਹੇਠ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।
ਭਿਆਨਕ ਤੂਫ਼ਾਨ ਉਠਿਆ, ਲਹੂ-ਰੰਗੀ ਧੂੜ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਲਿਪਟ ਗਈ। ਨੇਜਿਆਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਘੋੜ ਸਵਾਰਾਂ ਦੇ ਲਸ਼ਕਰ, ਚੱਪੇ-ਚੱਪੇ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਸ਼ੀਦੇ ਹੋਏ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰੰਗਨ ਵਾਲੇ ਫੁਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕਾਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਵਸਾਈ ਆਪਣੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਉੱਪਰ ਮੂਧੜੇ ਮੂੰਹ ਜਾ ਪਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਅੱਗੋਂ-ਪਿੱਛੋਂ ਸੁਰਖ਼ ਗ਼ੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਸ਼ੋਖ਼ ਰੰਗਤ ਦੇ ਗਈ ਸੀ। ਚੱਕ ਉੱਤੇ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਭਾਂਡੇ ਘੜਦੇ ਹੋਏ ਘੁਮਿਆਰ, ਤਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੂਤ ਦੀਆਂ ਅੱਟੀਆਂ ਲਪੇਟੀ ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਦੇ ਕੱਪੜਾ-ਸਾਜ਼, ਕਪਾਹ ਤੇ ਅਨਾਜ਼ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਹਲ ਵਾਹੁੰਦੇ ਕਿਸਾਨ,  ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਨਗਰ-ਖੇੜੇ ਉਸਾਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜ-ਮਜ਼ਦੂਰ...ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਣ ਸਨ। ਰਾਵੀ ਦਾ ਲਾਲ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਵੱਢੀਆਂ-ਟੁੱਕੀਆਂ ਇਨਸਾਨੀ ਲੋਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦਾ ਸਾਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋੜ ਨਿਕਲਿਆ। ਜੰਡਾਂ, ਬੋਹਲਾਂ ਤੇ ਕਿੱਕਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਖਾਤਰ ਜਾ ਚੜ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਖੁੱਭੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਰਛੀਆਂ ਲਹੂ ਟਪਕਾਅ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਬੌੜੀ ਤੋਂ ਬੋਕੇ ਭਰਦੀਆਂ ਨਾਰਾਂ ਮਾਲ੍ਹ ਨਾਲ ਲਟਕ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਖ਼ੂਹਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਰੰਗਿਆ ਪਾਣੀ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੀਕ ਉਛਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠ ਬਣੀਆ ਨਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵਹਿ ਤੁਰਦਾ ਸੀ। ਇਮਾਰਤਾਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਿੰਨਾਂ ਵਾਂਗਰ ਘੋੜੇ ਹਿਣਹਿਣਾਅ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੀਕਾ-ਰੌਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੁੱਪ ਵਾਪਰ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਸਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਖੰਡਰ, ਮੂਰਤੀਆਂ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ ਚੰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਸਨ।
ਚੰਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਾਰੀ ਤਬਾਹੀ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤੀਰ ਦੀ ਬਰਛੀ, ਕਿਸੇ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਨੋਕ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਖਾਧੀ ਬੈਠੀ...ਬੌੜੀ ਦੀ ਮੰਡ ਉੱਤੇ ਤੜਫ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਜਿਹੜਾ ਨਵਾਂ ਗਾਰਡ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀਆਂ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜ਼ਿੰਦਰੇ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ...ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹੀ ਆਰੀਆ ਹੈ ਜ਼ਾਲਮ, ਕਾਤਲ, ਖ਼ੂਨੀ।
“ਚੱਲ ਹੁਣ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲ।”
ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਬੱਤੀ ਵੀ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤੀ।
“ਕੋਈ ਜਬਰਦਸਤੀ ਐ ਕਿ? ਤੂੰ ਵੀ ਆਰੀਆ ਐਂ ਜਿਹੜਾ ਮੈਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਏਂਗਾ?”
“ਆਰੀਆ ਹੀ ਤਾਂ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਖੰਡਰਾਂ ਦਾ ਆਰੀਆ। ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਰਾਕਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਤੈਨਾਤ ਆਂ। ਨਿਕਲ, ਜ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਬੁਝੇ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ੀਸ਼ੇ, ਜੇ ਕਿਤੇ ਮਰ ਗਈ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਪਏਂਗੀ...”
“ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਤੂੰ ਤਾਂ ਆਰੀਆ ਐਂ, ਮਾਰਨਾ, ਵੱਢਣਾ, ਟੁੱਕਣਾ ਈ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਐਂ।”
ਮੁਰਦਾ ਲੱਭਤਾਂ ਦੀ ਠੰਡਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀਆਂ ਗੇਲਰੀਆਂ ਵਿਚ ਰੀਂਘ ਰਹੀ ਸੀ। ਛੱਤ ਤੋਂ ਫਰਸ਼ ਤਕ ਕਾਫ਼ੂਰ ਦਾ ਲੇਪ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਬੇਜਾਨ ਲੱਭਤਾਂ ਵੀ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ।
ਚੰਨਾਂ ਉਸ ਸ਼ੌਅ ਕੇਸ ਨਾਲ ਢੋਅ ਲਾ ਕੇ ਠੰਡੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਪਸਰ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਫ਼ੂਰ ਦੀ ਠੰਡਕ ਵਿਚ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਸਿਲ ਬਣ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਘੁਸਮੁਸੇ ਜਿਹੇ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਗੇਲਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿਚ ਫਿੱਟ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਗੋਲ ਪੱਖੇ ਅੰਦਰਲੀ ਸਾਰੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਸੇਕ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਦਰ ਹਰੇਕ ਸ਼ੈਅ ਨੂੰ ਕਾਂਬਾ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਬੰਦ ਮੁਰਦਾ ਲੱਭਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਕੰਬਣੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਡੰਡੇ ਦੀ ਹੁੱਜ ਉਸਦੇ ਕੁਹਲੇ ਉੱਤੇ ਮਾਰੀ।
“ਚਲ ਨਿੱਕਲ ਬਾਹਰ ਵਰਨਾ ਏਸੇ ਮੂਰਤੀ ਨਾਲ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿਚ, ਦੋਵੇਂ ਭੈਣਾ ਇਕੱਠੀਆਂ ਰਹਿਣਾ।”
ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦੇ ਠਹਾਕੇ ਦੀ ਗੂੰਜ ਦੋਹਾਂ ਗੇਲਰੀਆਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਛੱਤ ਨਾਲ ਟਕਰਾਈ ਤੇ ਸ਼ੌਅ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ।
ਬਾਹਰ ਹਾੜ੍ਹ ਜੇਠ ਟਿੱਬਿਆਂ-ਟੀਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ ਉਤਰਦੀ ਤੇ ਟੀਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਧੁੱਪ, ਤੱਤੀ ਧੂੜ ਦੇ ਉਬਲਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ, ਹੌਂਕ ਰਹੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਪਸੀਨੇ ਸੁਕਾਉਂਦੀ ਤਪਸ਼ ਛਤਨਾਰਾਂ ਹੇਠ ਵੀ ਦਮ ਘੋਟ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਇਸ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਆਸ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਵੜੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਚੌੜੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਢੱਠੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮਟਰ ਗਸ਼ਤੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਭੁਰਭੁਰੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਰੇਹੀ ਉਡਦੀ ਦੇ ਕਣ ਝੜ-ਝੜ ਡਿੱਗਦੇ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੀਹਾਂ ਦੇ ਤਲੇ ਨਰਮ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਧਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਏਸ ਧੀਮੇ ਪ੍ਰੀਵਤਨ ਵੱਲੋਂ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹ ਕੈਂਟੀਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡੱਠੀਆਂ ਮੰਜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਗਾਰਡ ਚਾਹ ਪੀਂਦੇ ਤੇ ਤੂਤਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਸੁਸਤਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਸਾਰੇ ਖੰਡਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੰਨਾਂ ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਉਹ ਨਾਜ਼ੁਕ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਆਸ਼ਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਇੱਜੜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦੀ, ਟੱਪਦੀ ਤੇ ਡੇਗਦੀ-ਢਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਵਕਫ਼ਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਗਾਰਡਾਂ ਨੇ ਝੱਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੀਟੀਆਂ ਵਜਾਈਆਂ। ਬੱਕਰੀਆਂ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਗੁਸਤਾਖ਼ੀ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਨੌ ਗਜੇ ਦੇ ਮਜਾਰ ਨਾਲ ਲਗਵੇਂ ਟੀਲਿਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਗਈਆਂ ਪਰ ਸੇਕ ਤੇ ਭਾਫਾਂ ਮਾਰਦੀ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਧੂੜ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ ਚੰਨਾਂ ਸਹਿਜ-ਭਾਅ ਟੁਰਦੀ ਰਹੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਕਿਤੋਂ ਫੁੱਟ ਪਈ ਹੋਵੇ।
ਹਰ ਛਤਨਾਰ ਹੇਠ ਜੋੜੇ, ਜੁੜੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਚੁੰਝਾਂ ਲੜਾਉਂਦੇ, ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ, ਫੁਦਕ-ਫੁਦਕ ਨੱਚਦੇ ਚਿੜੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ, ਮੁਸਾਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਫੁੱਟਦੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਿਚ ਗੋਤੇ ਖਾਂਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ, ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਛਲਦੀ ਧੂੜ ਤੇ ਤਪਸ਼ ਵਾਂਗ ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਅੰਦਰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸ਼ਿੱਦਤ, ਭੁੱਜਦੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਉਠਦੀ ਭਾਫ ਵਾਂਗਰ ਉਬਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਚਾਕੂ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਛਿੱਲ ਲੱਥੇ ਤਣੇ ਉੱਪਰ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜੋੜਾ ਉਕੇਰਦੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਚੰਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ...
“ਮੇਰਾ ਨਾਂਅ ਵੀ ਏਥੇ ਲਿਖ ਦੇਅ...”
“ਬਈ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਨਾਂਅ ਕੇਹਦਾ ਲਿਖਾਂ ਜਿਸਨੇ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੰਗੀਂ ਰੰਗ ਛੱਡਿਐ...”
ਚੰਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੜੇ ਵਜੂਦ ਨੂੰ ਚੁੰਨੀ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਕੱਸ ਕੇ ਲਪੇਟ ਲਿਆ।
“ਅਰੀਆ...”
'ਆਰੀਆ' ਗੂੰਜ ਖੰਡਰਾਂ, ਖਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ।
ਚੰਨਾ ਨੇ ਇਕ ਉਂਗਲ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਵੱਡੇ ਗੇਟ ਉੱਤੇ ਬੰਦੂਕ ਫੜ੍ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਵੱਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਕੁੜੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋਸਤ ਨੇ ਸਾਂਝਾ ਠਹਾਕਾ ਲਾਇਆ।
“ਅੜੀਏ, ਤੇਰੀ ਪਸੰਦ ਤਾਂ ਅੱਛੀ ਐ, ਪਰ ਕੀ ਉਹ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੈ?”
ਚੰਨਾਂ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਥੇਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟੀਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟੰਗੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਫਰਕ ਪੈਂਦਾ ਏ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੈ, ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਪਸੰਦ ਹੈ ਨਾ।
“ਨੀਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛੀਂ ਤਾਂ ਸਹੀ ਕਿ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗੀ ਵੀ ਲੱਗਦੀ ਐਂ ਕਿ ਨਹੀਂ।”
ਖਿੜਖਿੜਾਹਟ ਦੀਆਂ ਟਾਪਾਂ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮਹਿਲ-ਮਾਡੀਆਂ, ਮੰਡੀ-ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਭ ਢਕੇ ਗਏ।
ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਢਾਣੀ ਵਿਚਕਾਰ ਘਿਰਿਆ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੰਡਰਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚੰਨਾਂ ਇੱਜੜ ਦੇ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਪਿਘਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਭੱਠੀ ਤੇ ਮੰਡੀ ਵਾਲੀ ਥੇਹ ਦੇ ਆਸ਼ਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਗਈ ਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੂਤਾਂ ਦੇ ਉਸ ਰੁੱਖ ਵਲ ਹੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਆਰੀਆ, ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਏਸ ਖੰਡਰ-ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁੜੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਇੰਜ ਏਧਰ-ਉਧਰ ਖਿੱਲਰ ਗਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਆਰੀਆਵਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਥਿਆਰ ਬੰਦ ਜੱਥੇ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਨਾਜ਼ੁਕ-ਨਾਜ਼ੁਕ ਕੱਚ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤੇਜ਼-ਧਾਰ ਤਿੱਖੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਵਿਚ ਚੰਨਾਂ ਦੇ ਵਹਿਸ਼ੀ-ਠਹਾਕੇ ਗੁਥਮੁਥ ਹੋ ਗਏ। 'ਥਾੜ' ਕਰਕੇ ਪਏ ਇਕ ਥੱਪੜ ਨਾਲ ਉਸਦੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਵਾਛਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੰਦ ਖੁੱਭ ਗਏ।
“ਚੱਲ ਹੇਠਾਂ! ਭੂਤਨੀਏਂ ਇਹਨਾਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਖੰਡਰਾਂ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾ।”
ਉਹ ਟਪੂਸੀ ਮਾਰ ਕੇ ਤੂਤ ਦੇ ਤਣੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣੇ ਗੋਲ ਚਬੂਤਰੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ ਤੇ ਆਰੀਆ ਦੀ ਗਰਦਨ ਵਿਚ ਨੋਕੀਲੇ ਦੰਦ ਖੋਭ ਦਿੱਤੇ।
ਜਦੋਂ ਤਕ ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੇ ਚੂੰਡੇ ਤੋਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵੱਲ ਉਛਾਲਿਆ ਉਦੋਂ ਤਾਈਂ ਉਸਦੀ ਗਰਦਨ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਥਾਂ ਦੰਦ ਪਰੋ ਚੁੱਕੇ ਸੀ ਉਹ ਤੇ ਖ਼ੂਨ ਜ਼ਬਾਨ ਦੀ ਚਿੱਤਕਬਰੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਚੱਟ ਰਹੀ ਸੀ।
ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦੀ ਗਰਦਨ ਉਤਲੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਨੀਲੇ-ਨੀਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਾਲ-ਲਾਲ ਲਹੂ ਸਿੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਲਾਂ ਤੇ ਅੱਥਰੂ ਘੁਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਟਿੱਲੇ ਦੀ ਢਲਾਣ ਤੋਂ ਲੁੜਕਦੀ ਹੋਈ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਖਾਲ ਵਿਚ ਮੂਧੇ-ਮੂੰਹ ਜਾ ਡਿੱਗੀ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਤੈਅ ਉੱਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਅੰਗਾਰ ਵਿਛੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਚੰਨਾਂ ਦੇ ਪੋਰ-ਪੋਰ ਵਿਚ ਧਸ ਕੇ 'ਸਰ-ਸਰ' ਕਰਕੇ ਬੁਝੇ...ਚਮੜੀ ਚੁਲੂੰ-ਚੁਲੂੰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਸੁੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਨੰਗਾ ਮਾਸ ਭੁੱਜ ਗਿਆ। ਸੈਂਕੜੇ ਫੁੱਟ ਉੱਚੇ, ਟੀਲੇ ਉੱਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦੁਆਲੇ ਫੇਰ ਘੇਰਾ ਘੱਤੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਚੰਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ-ਬਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚੱਕ ਵੱਢਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਮਿੱਟਮੈਲੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਲਹੂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਹਿ ਤੁਰੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਨੇ ਨੀਲੀ ਭਾਅ ਭਰ ਦਿੱਤੀ; ਜਿਵੇਂ ਲਾਲ-ਨੀਲੇ ਸੁੱਜੇ ਹੋਏ ਜ਼ਖ਼ਮ।
ਉੱਪਰ ਥੇਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਇੱਟ, ਹਰ ਰੁੱਖ, ਹਰ ਖੰਡਰ, ਹਰ ਲੱਭਤ ਉੱਤੇ ਇਕੋ ਨਾਂ ਦੀ ਫੱਟੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ—
'ਆਰੀਆ।'
ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾ ਰਹੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਕੈਨਵਾਸ ਉੱਤੇ, ਦਸਤਾਵੇਜੀ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਕੈਮਰਿਆਂ ਵਿਚ, ਫ਼ੀਚਰ ਲਿਖ ਰਹੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਇਕੋ ਤਸਵੀਰ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ 'ਆਰੀਆ' ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਤੇ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਕੋ ਲਫ਼ਜ਼ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ 'ਆਰੀਆ'।
ਕਿੱਕਰਾਂ, ਤੂਤਾਂ ਤੇ ਜੰਡਾਂ ਦੀ ਸਰਸਰਾਹਟ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਇਕੋ ਲਫ਼ਜ਼ ਦੀ ਛਣਕਾਰ ਪਾਣੀ ਭਰੇ ਖਾਲ ਵਿਚ ਜਲ-ਤਰੰਗ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਚੰਨਾਂ ਦੇ ਜਿਸਮ ਦੇ ਹਰੇਕ ਤਾਰ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਟਕਰਾ ਰਹੀ ਸੀ।
'ਆਰੀਆ ; ਆਰੀਆ...'
ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਚ ਉਹ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਛੁੱਟੀ ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਖੰਡਰ, ਟੀਲੇ, ਆਸ਼ਾਰ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਸਨ, ਬਸ ਪੈੜਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ...ਢਲਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਉਤਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੈੜਾਂ, ਟੀਲਿਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੈੜਾਂ। ਅਣਗਿਣਤ ਪੈੜਾਂ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਹੈਰਾਨ ਕਿ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹੜੀ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ; ਸਭ ਗਡਮਡ ਹੋਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਛੁੱਟੀ ਹੋਵੇ, ਈਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ੱਬਰਾਤ ਹੋਵੇ, ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਚਰਾਉਣ ਖਾਤਰ ਏਥੇ ਆਉਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਇੱਜੜ ਚਰਨ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਾਲੀ ਖਾਈ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਤੇ ਢੱਠੀ ਹੋਈ ਮਸੀਤ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਟੱਪ ਕੇ ਪੱਕੀ ਪਗਡੰਡੀ ਰਾਹੀਂ, ਵਲ ਪਾ ਕੇ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨੌ ਗਜੇ ਦੇ ਮਜਾਰ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਬੱਕਰੀਆਂ ਚਰਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਛੇ ਸੁੰਨੇ ਸੱਖਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਮੇਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਕਿਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਿੱਥੋਂ ਤੀਕ ਗਿਆ—ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੂਟ, ਦੇਸੀ ਜੁੱਤੀ, ਫੈਸ਼ਨੀ ਸੈਂਡਲ ਅੱਡੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੱਪਲਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਮਲੂਕੜੇ ਜਿਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਭਾਰੀ ਜੌਗਰਾਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਾਰ ਇਸ ਪੁਰਾਤਨ ਥੇਹ ਦੇ ਆਸ਼ਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਛੱਡ ਗਏ ਹੋਣ।
ਮਜਾਰ ਦੇ ਮਜਾਵਰ ਹਫ਼ਤੇ ਭਰ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡ-ਵੰਡਾਅ ਕੇ ਘਸੀਆਂ ਸਫਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਧੜੇ-ਮੂੰਹ ਪਏ ਹੁੰਦੇ, ਸਿੱਥਲ ਦੇਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਚੜ੍ਹੇ ਫਿਰਦੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵਿਚ ਮੱਖੀਆਂ ਵੜ-ਵੜ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਕਦੀ ਕਦੀ ਤਾਂ ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਠੰਡੇ ਹੋ ਗਏ ਨੇ ਪਰ ਫੇਰ ਕਬਰ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰੰਗਲੇ ਪਿਆਲਿਆਂ ਤੇ ਘੁੰਘਰੂ ਵੱਝੇ ਘੋਟਨੇ ਦੀ ਧਮਕ ਮਜਾਵਰਾਂ ਦੇ ਘੌਰੜੂਆਂ ਵਰਗੇ ਘੁਰਾੜੇ ਉਸਦੀ ਇਸ ਸੋਚ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੂਕਰ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਚੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਖੰਡਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਛੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਕੰਟੀਨ ਵੀ ਬੰਦ ਹੁੰਦੀ। ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਛੁੱਟੀ 'ਤੇ ਹੁੰਦੇ। ਸਾਰੇ ਖੰਡਰ ਚੰਨਾਂ ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿਮ ਤੇ ਭਰੋਸੇ 'ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਪਰ ਇਹ ਨਵਾਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਆਇਆ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕੋਠੜੀ ਉੱਤੇ ਛਾਂ ਕਰੀ ਖੜ੍ਹੇ ਤੂਤ ਦੇ ਤਣੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਏਡੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਜਿਵੇਂ ਹਫ਼ਤਾ ਭਰ ਦਿਨ ਰਾਤ ਇਹਨਾਂ ਖੰਡਰਾਂ ਦੀ ਚੌਕੀਦਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਅੱਖ ਝਪਕਾਇਆਂ।
ਕੇਡਾ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਤੂਤ ਦੀ ਛਤਰੀ ਦੀ ਛਾਂ ਸੀ ਓਥੋਂ ਤਕ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਵਿਛੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਤੂਤ ਦੀ ਛਤਰੀ ਹੇਠ ਹੀ ਜਿੱਥੇ ਬੁੱਢੇ ਜੰਡ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜਾ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਸਿਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਤੋਰੀਆਂ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵੇਲ ਨੇ ਤੋਰੀਆ ਫੁੱਲ ਖਿੜਾਏ ਸਨ, ਐਨ ਉੱਥੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ ਉਹਦੇ।
ਚੰਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲੇ, ਮੋਟੇ, ਭੱਦੇ, ਲਟਕੇ ਹੋਏ ਬੁੱਲਾਂ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਜਿਹਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਛੁਹਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇਸ ਫੁਸਫੁਸੀ ਜਿਹੀ ਛੋਹ ਦੀ ਜਰਬ ਸਦਕਾ ਹੜਬੜਾ ਕੇ, ਬੈਠੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਠ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।
“ਏ ਤੂੰ, ਅੱਜ ਛੁੱਟੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਵੀ...”
ਉਸਨੇ ਉਜਾੜ ਪਏ ਖੰਡਰਾਂ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਘੁਮਾਈ...ਜਿੱਥੇ ਢਲਾਣ ਉਤਰਦੇ ਤੇ ਟੀਲਿਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ, ਅਣਗਿਣਤ, ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਵਾ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਗਡਮਡ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਮਜਾਵਰਾਂ ਦੇ ਡਰਾਵਨੇ ਘੁਰਾੜਿਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਏਧਰ-ਉਧਰ ਖਤਾਣਾ ਵਿਚ ਉਤਰ ਗਈਆਂ ਸਨ।
“ਓ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ ਪਈ ਹੋਈ ਏਂ?”
ਉਸਨੇ ਇੰਜ ਹਵਾ ਵਿਚ ਹੱਥ ਲਹਿਰਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਛਾਂਟੀ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਸੂਤ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ 'ਤੇ  ਹਮਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਛਾਂਟੇ, ਹੰਟਰ, ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਮਾਰ ਵਿਚ ਆ ਗਈ...
“ਮਾਰ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ...ਮਾਰ ਮੁਕਾਅ ਮੈਨੂੰ...”
ਉਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਈ, ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਛੁਡਾਅ ਕੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੋੜ ਲਏ, “ਦੇਖ ਤੇਰਾ ਖ਼ੁਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ, ਬੁੱਧ ਹੈ ਕਿ ਯਸੂ ਮਸੀਹ...ਤੈਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਈ ਮੇਰੀ ਨੌਕਰੀ, ਮੈਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇਅ। ਅਜੇ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਘਰੇ ਬੈਠੀ ਤਿੱਲੇ ਦੀ ਤਾਰ ਵਰਗੀ ਮੇਰੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਉਡੀਕ ਰਹੀ ਏ।”
ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖਿਸਕ ਗਈ। ਚਕਰਾ ਕੇ ਅੰਨ੍ਹੀ ਬੌੜੀ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿੱਗੀ ਤੇ ਫੇਰ ਗੋਡਿਆਂ ਤੇ ਕੁਹਣੀਆਂ ਭਾਰ ਘਿਸਟਦੀ ਹੋਈ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਰਾਕਸ਼ਸ਼ੀ ਜਕੜ ਨਾਲ ਉਸਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਫੜ੍ਹ ਲਈਆਂ। ਨੋਕੀਲੇ ਦੰਦ, ਪਿੰਜਨੀ ਵਿਚ ਖੁਭੋਅ ਦਿੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦੰਦਾਂ ਰਸਤੇ, ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਿਸਦੇ ਲਹੂ ਵਿਚ ਘੁਲਮਿਲ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪੋਰ-ਪੋਰ ਵਿਚ  ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਮਾਅ ਜਾਣ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ।
ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਪੈਰ ਪਟਕਣ ਲੱਗਿਆ, ਲੱਤਾਂ ਝਟਕਣ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੀੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ ਹੋਣ ਤੇ ਖੰਡਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵਿਛੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ—
“ਓਇ ਭਰਾਵੋ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਸਾਰੇ ਖੰਡਰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਗਈਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ...ਓਇ ਭਰਾਵੋ ਮੇਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਜੇ, ਓਇ ਭਰਾਵੋ ਬੱਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢੋ।”
ਉਹ ਜਿੱਧਰ ਗਿਆ, ਚੰਨਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨਾਲ ਚੰਬੜੀ ਧੂੜ ਵਿਚ ਘਿਸਟਦੀ ਰਹੀ। ਪੱਕੀ ਪਟੜੀ ਦੀਆਂ ਰਗੜਾਂ ਖਾਂਦੀ, ਅਗੜ-ਦੁਗੜੇ ਟੋਏ-ਟਿੱਬਿਆਂ ਤੇ ਢਲਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾ ਵਿਚ ਰੁੜ੍ਹਦੀ, ਆਸ਼ਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਭੁਰਭੁਰੀ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਵੱਜਦੀ, ਨੌ ਗਜ ਦੇ ਮਜਾਰ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਤਕ ਵਿਛੇ ਟਿੱਬੀਆਂ ਦੀ ਕੱਚੀ ਧੂੜ ਵਿਚ ਜਿਊਂਦੀ ਹੀ ਨੱਪੀ ਤੜਫਦੀ-ਫੜਕਦੀ ਰਹੀ। ਮਜਾਰ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਤੰਬੂਰੇ ਦੇ ਸੁਰ ਤੇ ਹੱਕ-ਹੂ ਦੇ ਆਵਾਜ਼ੇ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਵਜੂਦ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੁਸਾਮਾ ਨਾਲ ਖਹਿ-ਖਹਿ ਕੂਕਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ। ਫੇਰ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪਿਘਲ-ਪਿਘਲ ਕੇ ਥਿਰਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਰਲ ਬਣ ਗਈ ਤੇ ਉਬਲਦੇ-ਉਛਲਦੇ ਲਾਵੇ ਵਾਂਗ ਰਿੱਝਦੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਸਿਸ਼ਕਦੀ ਹੋਈ ਬਸਤੀ ਉੱਪਰ ਵਗਦੀ ਰਹੀ, ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਸੀਟੀ ਪਾ ਕੇ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮਦਦ ਲਈ ਨੋ ਗਜੇ ਦੇ ਮਜਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਅ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਬਰਬਾਦ ਬਸਤੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਇਕੱਲਾ ਹੰਭ-ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਅੱਥਰੂਆਂ, ਧੂੜ ਤੇ ਨਕਸੀਰ ਲਿੱਥੜੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਬੇਬਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਏਡੇ ਵੱਡੀ ਥੇਹ, ਉਸਦੇ ਆਸ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਖੰਡਰਾਂ ਦੀ ਹਰੇਕ ਸ਼ੈਅ ਨੂੰ ਡਾਢਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋਵੇ।
ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੜਪਾ ਦੀ ਧਾਤ ਪਿਘਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਭੱਠੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਰਿੱਝਦੇ ਹੋਏ ਲਾਵੇ ਵਾਂਗ ਕਤਰਾ-ਕਤਰਾ ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦੇ ਵਜੂਦ ਦੀ ਬੰਦੂਕ ਦਾ ਬਾਰੂਦ ਬਣ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਲਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਟੂਰੀਆਂ ਤੋਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਉਛਾਲਿਆ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ-ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੀ ਨਾਲੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਖ਼ੁਦ ਹਫ਼ਦਾ-ਹੌਂਕਦਾ ਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਚੜ੍ਹਾਈ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਤਪਸ਼ ਵਿਚ ਲਿਪਟੇ ਟੀਲੇ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਆਪਣੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਵੜ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਹ ਵਰੋਲੇ ਵਾਂਗ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗਠੜੀ ਜਿਹੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉੱਛਲ-ਉੱਛਲ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚ ਟਕਰਾਂ ਮਾਰਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਿਹਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਨਾ ਟੁੱਟਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਅੰਦਰ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਆਪਣੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਿਸਮ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਧੱਕੀ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਚੰਨਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਝਰੀਟਾਂ ਤੇ ਰਗੜਾਂ ਨਾਲ ਉੱਚੜ ਗਈ ਸੀ। ਤਪਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਨੇ ਜਿਸਮ ਉੱਤੇ ਜੰਮੀਂ ਧੂੜ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਖੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨਕਸੀਰ ਫੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਕੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾ, ਗਰਦਨ ਤੇ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਭਿਓਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸੁੰਨੇ ਖਾਲੀ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ ਬਸਤੀ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਹਾੜ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਵਾ ਖੰਭ ਸਾਧ ਕੇ ਖੰਡਰਾਂ, ਖਦਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਸਾਰੇ ਆਸ਼ਾਰ ਲਿਤਾੜ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਦੀ ਆਰੀਆਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਸੁੰਮਾਂ ਹੇਠ ਲਿਤੜ ਕੇ ਤਬਾਹ-ਬਰਬਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਉੱਖੜ-ਉੱਖੜ ਲੁੜਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਚੰਨਾਂ ਅੱਥਰੂਆਂ ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਘਾਣੀ ਵਿਚ ਘਾਣ ਹੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੌਂ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਸੁੰਘਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਪੌੜ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਜਗਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਤੇ ਆਖ਼ਰ ਉਸਦੇ ਗਿਰਦ ਘੇਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਗਲ਼ ਲੱਗ ਵੈਣ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਉਨਾਭੀ ਸੂਰਜ ਧੂੜ ਵਿਚ ਲਿਪਟਿਆ ਮਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਲਹੂ ਵਰਗੀ ਲਾਲੀ ਪਸਰ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਲਹੂ ਵਾਂਗਰ ਥੇਹਾਂ ਦੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟੀਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ ਉੱਡੀ ਫਿਰਦੀ ਧੂੜ ਦੀ ਧੁੰਦ ਕਾਲੀ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੋਠੜੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹਨੇਰਾ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਅਹੁਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਚੰਨਾਂ ਦੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਤਾਂ ਮਗਰਬ (ਆਥਣ) ਦੀ ਆਜਾਨ ਖਦਾਨਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨੋ ਗਜੇ ਦੇ ਮਜਾਰ ਵਿਚੋਂ ਉਠਦੇ ਹੋਏ ਹੂ-ਹੱਕ ਦੇ ਆਵਾਜ਼ੇ ਘੁਲਮਿਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਭਰੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਹਰ ਕਿਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਿਆ, ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਦਰ 'ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਵਜੂਦ ਉਪਰੋਂ ਟੱਪ ਕੇ ਕਿਧਰੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ...ਆਪਣੀ ਤਿੱਲੇ ਦੀ ਤਾਰ ਵਰਗੀ ਨਵੀਂ ਨਕੋਰ ਲਾੜੀ ਕੋਲ...ਤੇ...ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਿਆ। ਨਸ-ਨਸ ਵਿਚੋਂ ਫੁੱਟਦਾ ਕੁਰਲਾਹਟ ਮਸਜਿਦ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਅਜ਼ਾਨ ਵਿਚ ਘੁਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਤਣ ਦਾ ਰਿੱਝਦਾ ਲਾਵਾ ਤੁਬਕਾ ਤੁਬਕਾ ਕਰਕੇ ਵਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਖਾਲੀ ਖਾਲੀ ਉੱਧੜੀ ਹੋਈ ਕੁੰਜ, ਮੁੜੀ-ਤੁੜੀ ਪਈ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਚਰਨਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕ ਦੂਜੀ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਬੂਥਾਂ ਧੰਸਾਈ ਉਦਾਸ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਪੁੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਥੇਹਾਂ ਵਿਚ ਹਲਕੇ ਹਲਕੇ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਜਾਲੇ, ਵਿੰਗੇ-ਤ੍ਰਿਛੇ ਤਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਟੀਲਿਆਂ 'ਤੇ ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲੇ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਦਿਸਹੱਦੇ ਤੀਕ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਥਾਲ ਵਰਗਾ ਮੂੰਹ ਕੱਢੀ ਟੀਲਿਆਂ ਦੀ ਟੀਸੀ 'ਤੇ ਟੰਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਯਕਦਮ ਓਸ ਉਜੜੀ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਜੰਗੀ ਨਾਅਰੇ ਬੁਲੰਦ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਕਿਤੇ ਫਤਿਹ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਦਗੜ ਦਗੜ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਬੜੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਆਰੀਆਵਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਆਸਮਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਰੀ ਹਰੇਕ ਸ਼ੈਅ ਨੂੰ ਵੱਢ-ਟੁੱਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਚੰਨਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ ਕਿ ਉਹ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਭਰੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹੰਗਾਮੇਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕੇ।
ਨੌ ਗਜੇ ਦੀ ਕਬਰ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਕਲੰਦਰਾਂ, ਮਸਤਾਂ, ਮਲੰਗਾਂ ਦਾ ਲਸ਼ਕਰ ਨੇਜੇ, ਭਾਲੇ, ਤੀਰ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਸੂਤ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਆਣ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਹਿਣਹਿਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਘੋੜੇ ਪੌੜ ਚੁੱਕੀ ਪੂਛਾਂ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਟਾਪਾਂ ਵਜਾਉਂਦੇ ਕੋਠੜੀ ਦਾ ਕੱਚਾਂ ਫਰਸ਼ ਉਖਾੜ ਰਹੇ ਸਨ।
ਧੂੜ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਭਰੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਆਲੂ ਵਾਂਗ ਝਿਰੜੀ ਚੰਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਖੱਲੜੀ ਵਿਚੋਂ ਸਿਸਕੀ ਜਿਹੀ ਨਿਕਲੀ,
“ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ?”
“ਨੀਂ ਮੂਰਖੇ! ਉਹ ਤਾਂ ਗਿਆ ਆਪਣੀ ਤਿੱਲੇ ਦੀ ਤਾਰ ਵਰਗੀ ਲਾੜੀ ਕੋਲ, ਚੱਲਾ ਗਿਆ।”
ਥੇਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਲੱਭਤਾਂ, ਚੌੜੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ, ਦੜ-ਦੜ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੀਆਂ।
“ਆਰੀਆ, ਆਰੀਆ...”
ਸਿਸਕਾਰ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਮੋਟੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਲਿਥੜੀ ਨਕਸੀਰ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ।
“ਨੀਂ ਓਸ ਵਿਚ ਕੀ ਸਵਾਦ ਐ ਅਜਿਹਾ, ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਕਲੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲੱਭਾ ਤੈਨੂੰ।”
ਸੱਪ ਦੇ ਫੁਕਾਰੇ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼, ਚਪਟੀ ਨੱਕ, ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਪਿਚਕੀਆਂ-ਚਿਪਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਠੋਡੀ ਉੱਪਰ ਸਫੇਦੀ ਵਿਚ ਘੁਲੀ ਪੀਲਕ ਲਿੱਪੀ ਦਾੜ੍ਹੀ...ਜਿਵੇਂ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀ ਕਾਫ਼ੂਰ ਦੀ ਠੰਡਕ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ ਕੋਈ ਮੁਰਦਾ ਮੂਰਤੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਯਖ਼ ਤੇ ਬੇਹਿਸ...ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਲਟਕਦੀ ਹੋਈ ਫੱਟੀ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ—
“ਆਰੀਆ।”
ਉਸਦੀ ਧੂੜ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਤੇ ਮੁੱਛਾਂ ਵਿਚਲੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਲਾਲਾਂ ਵਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਜ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਸਦਾਵਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ ਭੌਂ-ਭਟਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੰਮੀਆਂ ਜਟਾਂ, ਦਾੜ੍ਹੀ ਤੇ ਮੁੱਛਾਂ ਹੇਠ ਗੰਦੀ ਖੱਲ ਵਿਚ ਮੜ੍ਹੇ ਸਾਈਂ ਬਾਬਾ ਨੇ ਹਰੇ ਚੋਗੇ ਦੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਬਾਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਤੇ ਹਿਣਹਿਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ।
“ਇਮਾਮਤ (ਸ਼ੁਰੂਆਤ) ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਸਬ ਜਮਾਇਤ (ਕੌਮ) ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਸਫ਼ ਬਨਾ ਕੇ ਇਕਾਮਤ (ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਦੀ ਉਡੀਕ) 'ਚ ਰੁਕੋ।”
ਚੰਨਾਂ ਨੇ ਫੁੱਟੀ ਹੋਈ ਨਕਸੀਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪੈ ਰਹੇ ਲਹੂ ਦੇ ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਲੋਥੜਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਿਗਲਿਆ—
“ਸਾਈਂ ਬਾਬਾ! ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਨਮਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਨੀ ਕਿ...?”
“ਓਇ ਬਈ ਇਹ ਨਮਾਜ਼ ਈ ਤਾਂ ਐ। ਬਾਹਰ ਵੇਖ ਸਾਰੇ ਟਿੱਲੇ-ਟੋਏ, ਖੰਡਰ-ਢਲਵਾਨਾਂ, ਤੂਤ, ਵਣ, ਬਕੈਣਾ ਸਭੋ ਬੰਦਗੀ ਹੈਨ।”
ਚੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਲੀਕਾਂ ਵਾਲੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੜ੍ਹੇ ਕੁੰਡੇ ਵਾਲੇ ਪਿਆਲਿਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਡੁੱਬ ਬੁਝਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭੰਗ ਦੀ ਭੈੜੀ ਬੋ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਹਰੇ ਚੋਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸੀ ਅਫ਼ੀਮ ਦੀ ਬੂ ਦਾ ਚੰਨਾਂ ਦੀ ਮਲੂਕੜੀ ਜਿਹੀ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਲੇਪ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਾਲੇ ਮਸੂੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਕਰੇੜਾ ਜੰਮੇਂ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਰਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰੂੜੀ ਮਾਰਕਾ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ, ਚੰਨਾਂ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਟਪਕਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
ਥੇਹਾਂ, ਖਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀ ਅਜ਼ਾਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਚੁੱਪ ਸੀ।
ਤੂਤਾਂ ਤੇ ਵਣਾ ਦੀਆਂ ਛਤਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਚਮਗਿੱਦੜਾਂ ਦੇ ਖੰਭਾਂ ਦੀ ਫੜਫੜਾਹਟ ਤੇ ਖੰਡਰਾਂ, ਥੇਹਾਂ ਵਿਚ ਭਰੀ ਹੋਈ ਵਹਿਸ਼ਤ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ੂਕ ਸੀ—
“ਆਰੀਆ...”
“ਆਰੀਆ...ਆਰੀਆ..”

      ੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਦੇ ਅੰਕ-30, ਜੁਲਾਈ-ਸਤੰਬਰ 2010, ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ।

ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹਾਂ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ...:: ਲੇਖਕ : ਰਾਬਿਨ ਸ਼ਾਹ ਪੁਸ਼ਪ

ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹਾਂ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ...:: ਲੇਖਕ : ਰਾਬਿਨ ਸ਼ਾਹ ਪੁਸ਼ਪ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ

ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਅੰਤ...ਪਾਰਵਤੀ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥਲੇ ਨੋਟ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਥਰਥਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਨੇ...ਜਿਸਮ ਇੰਜ ਕੰਬਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਪਈ ਝੀਲ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਝ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਉਸ ਦਿਨ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੀ.ਏ. ਦਾ ਰਿਜ਼ਲਟ ਆਇਆ ਸੀ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਥਰਥਰਾਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਦਿਨੇਂ ਜਦੋਂ ਮਾਮਾ ਜੀ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਆਈ ਕਿ 'ਮੁੰਡਾ ਆਈ.ਏ.ਐੱਸ. ਹੈ, ਫੋਟੋ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਫਾਰੇਨ ਰਿਟਰਨ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਾਰੂ ਤਾਂ ਬੜੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੀ ਨਿਕਲੀ'...ਤਾਂ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਖਿਆ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ। ਲੁਕ ਕੇ ਉਸਨੇ ਵੀ ਉਹ ਚਿੱਠੀ ਪੜ੍ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਸਾਰਾ ਜਿਸਮ ਇੰਜ ਕੰਬਣ ਲੱÎਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਪਈ ਝੀਲ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਝ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ...ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਅੰਤ!
ਵਿਆਹ ਦਾ ਦਿਨ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿਚ ਜੁਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਾਂ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਕੁਝ ਆਪਣਾ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ ਕੀਤਾ ਕਰੋ...' ਪਿਤਾ ਜੀ ਹੱਸ ਪੈਂਦੇ, 'ਆਪਣਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੀ ਤਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾਂ। ਪਾਰੂ ਮੇਰੀ ਇਕਲੌਤੀ ਬੱਚੀ ਏ। ਆਈ.ਏ.ਐੱਸ. ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਰਹੀ ਏ। ਕੋਈ ਕਮੀ ਰਹਿ ਗਈ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਹੀ ਬਦਨਾਮੀ ਹੋਏਗੀ ਨਾ...'
ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ। ਦਾਜ-ਦਹੇਜ ਤੇ ਹੋਰ ਇੰਤਜ਼ਾਮ... ਬਾਰਾਤੀ ਬੜੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਿੰਨੇ ਖੁਸ਼ ਸੀ ਪਿਤਾ ਜੀ ! ਪਰ ਵਿਦਾਈ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸਵੇਰ ਦੇ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤੇ...ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਦੱਬਵੇਂ ਪੈਰੀਂ ਪੂਜਾ ਘਰ ਵਿਚ ਗਈ ਸੀ। ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਇਸੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ, ਚੁੱਪਚਾਪ, ਬੈਠ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਇਕਟੱਕ ਦੇਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ...ਮਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਪਈ ਸੀ, 'ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਏਨੇ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਕੀਤੈ, ਹੁਣ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਧੀ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵੀ ਦੇ ਦਿਓ।'
ਪਿਤਾ ਜੀ ਘੁੰਮੇਂ...ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱÎਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲੇ, 'ਸਾਵਿੱਤਰੀ ਚੇਤਾ ਏ, ਜਦੋਂ ਪਾਰੂ ਇਸ ਘਰ 'ਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ...ਮੈਂ ਕਿੰਨੇ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ; ਝੂਲਾ, ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀ, ਖਿਡੌਣੇ...ਫੇਰ ਉਹ ਇਸ ਘਰ 'ਚੋਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ, ਤਦ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਲਿਆਂਦਾ...ਪਰ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਵਿਚ ਏਡਾ ਵੱਡਾ ਫ਼ਰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਐ, ਮੈਂ ਕਦੀ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ...' ਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿਆਣੇ ਵਾਂਗ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ।
ਮਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਪੱਲੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ---'ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸੰਤਾਨ ਆਉਂਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਂ ਪੀੜ ਨਾਲ ਕੁਰਲਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਐ...ਹਰ ਕੋਈ ਦੇਖਦਾ ਏ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਿਤਾ...ਜਿਸਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ...ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਏ ਜੀ?' ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।
ਦੋਹੇਂ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ...ਅਚਾਨਕ ਪਾਰੂ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਛਣਕ ਗਈਆਂ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਫੇਰ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਏ–'ਚੰਗਾ ਹੋਇਆ ਪਾਰੂ, ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖ ਲਿਐ...ਇਸਨੂੰ ਹੀ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਮਝੀਂ ਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖੀਂ, ਜਦੋਂ ਆਦਮੀ ਭੀੜ ਵਿਚ ਖ਼ੂਬ ਹੱਸੇ ਤੇ ਘਰੇ ਆਉਂਦਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੋਈ ਇਕਾਂਤ ਕੋਨਾ ਲੱਭਣ ਲਗੇ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ, ਉਹ ਕਿਤੋਂ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਐ...ਅਜਿਹੇ ਆਦਮੀ ਉਤੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ, ਤਰਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ।' ਉਸ ਦਿਨ ਪਾਰੂ ਨੇ ਸਿਰਫ ਸੁਣਿਆਂ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੀ–ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਅੰਤ!
ਫੇਰ ਉਹ ਪਟਨੇ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਸਜ-ਧਜ ਕੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਕਲੱਬ ਜਾਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਪੈਗ ਪੀ ਕੇ ਉਹ ਠਹਾਕੇ ਲਾਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਦਰੇ-ਅੰਦਰ ਕੰਬ ਜਾਂਦੀ...ਰਾਤੀਂ ਦੇਰ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਪਰਤਦੇ। ਉਪਰਲਾ ਕਮਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੀ। ਨੀਤੂ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸੌਂਦੇ ਸਨ। ਬੜੀ ਵਾਰੀ ਉਸਦਾ ਮਨ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਬੱÎਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਏ। ਪਰ ਉਹ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਬਸ, ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਬੱÎਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਆ ਜਾਦੀ ਸੀ...ਫਿਰ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੇ। ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਬਦਬੂ ਆਉਂਦੀ...ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਗੰਧ ਉਸਦੇ ਜਿਸਮ ਵਿਚ ਰਚ ਜਾਂਦੀ। ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਇਸ ਆਦਮੀ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਤਰਸ!
ਸਵੇਰੇ ਵਿਵੇਕ ਉਲਾਂਭਾ ਦਿੰਦਾ, 'ਮੰਮੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਹੋਮ-ਵਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਦੇ। ਰਿਜਲਟ ਚੰਗਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਰਿਪੋਰਟ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਪਾ ਬਸ ਏਨਾ ਕਹਿ ਦੇਂਦੇ ਨੇ–'ਗੁੱਡ।' ਮਾੜਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਝਾੜ ਪਾ ਦੇਂਦੇ ਨੇ ਬਸ...ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ ਮੰਮੀ !'
ਨੀਤੂ ਹੁਣ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ। ਬਸ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਸਨੇ ਡਰਦਿਆਂ-ਡਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ–'ਮੰਮੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੌਂਦੇ?...ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਏ।' ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਹਿ ਸਕੀ...ਨਾ ਬੱÎਚਿਆਂ ਨੂੰ, ਨਾ ਪਤੀ ਨੂੰ...ਅੰਦਰੇ-ਅੰਦਰ, ਕਿਤੇ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਬੜਾ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਉਸਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ!
ਉਦੋਂ ਬੱਚੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਏ।
ਹੱਥਲੀ ਉੱਤੇ ਤਨਖ਼ਾਹ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ–'ਇਸ ਨਾਲ ਘਰ ਚਲਾਅ...ਤੇ ਅਹਿ ਤੂੰ ਰੱਖ।'
'ਇਹ ਕੀ ਏ?'
'ਸੌ ਦਾ ਪੱਤਾ...'
'ਕਿਉਂ?'
'ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼...' ਤੇ ਉਹ ਠਹਾਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਸ ਪਏ ਸਨ।
ਉਹ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਕੰਬ ਗਈ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂ ਆ ਗਏ ਸਨ।
'ਕਿਉਂ ਬਈ, ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਐ?'
'ਜੇ ਕਦੀ ਮੈਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਲਾਇਕ ਨਾ ਰਹੀ, ਫੇਰ...'
'ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਰਹੇਗੀ...ਇਹ ਪਾਕੇਟਮਨੀ ਏ ਤੇਰੀ। ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਖਰਚ ਕਰੀਂ।'
ਉਹ ਬੁੱਤ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਮੇਟ ਲਿਆ ਸੀ, 'ਵਚਨ ਦੇਅ, ਤੂੰ ਇਹ ਰੁਪਏ ਨਾ ਘਰ ਵਿਚ ਵਰਤੇਂਗੀ, ਨਾ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਖਰਚ ਕਰੇਂਗੀ...ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਖਰਚੇਂਗੀ...ਮੇਰੀ ਕਮਾਈ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਹੱਕ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਰੁਪਈਆਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸਿਰਫ ਆਪਣਾ ਸਮਝੇਂ।'
ਫੇਰ ਬੱਚੇ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕੇਟਮਨੀ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਸੌ ਦਾ ਪੱਤਾ ਉਸ ਵੱਲ ਵਧਾਅ ਦਿੰਦੇ–'ਯੋਰ ਪਾਕੇਟਮਨੀ।'
ਇੰਜ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਲੰਮੇਂ ਸਮੇਂ ਚੱÎਲਿਆ। ਪਰ ਇਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਫਿਸ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਬੱਚੇ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ ਤਾਂ ਵਿਵੇਕ ਅੰਦਰ ਆਇਆ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਨੋਟ ਸਨ। ਨੀਤੂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।
'ਕੀ ਗੱਲ ਏ ਵਿੱਕੂ?'
ਉਹ ਚੁੱਪ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਯਕਦਮ ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਨੋਟ ਚਲਾ ਕੇ ਮਾਰੇ 'ਆਫਟਰਆਲ ਆਈ ਐੱਮ ਯੌਰ ਸਨ...ਪਾਪਾਜ਼ ਸਨ ( ਆਖ਼ਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ...ਪਾਪਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ )...ਕੋਈ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਕਿ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਪਾਕੇਟਮਨੀ ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਤਨਖ਼ਾਹ ਫੜਾ ਦੇਂਦੇ ਨੇ। ਆਈ ਹੇਟ ਦਿਸ ਮਨੀ। ਨੀਤੂ, ਤੂੰ ਵੀ ਸੁੱਟ ਦੇ ਇਹ ਰੁਪਏ !'
ਪਰ ਉਹ ਚੁੱਪ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ।
ਵਿਵੇਕ ਨੇ ਉਸਦੇ ਇਕ ਚਪੇੜ ਮਾਰੀ। 'ਤੂੰ ਵੀ ਮੰਮੀ ਵਾਂਗ ਇਕ ਸਲੇਵ ( ਦਾਸੀ ) ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ...' ਤੇ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਭੁੱਜਦਾ ਹੋਇਆ ਕਮਰਿਓਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੇ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਨੀਤੂ ਵੀ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ।
ਉਹ ਸਿਲ-ਪੱਥਰ ਹੋਈ ਥਾਵੇਂ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਦੇਖਦੇ ਦੇਖਦੇ ਵਿਵੇਕ ਏਨਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ! ਏਨਾ ਕੁਝ ਸੋਚਣ ਤੇ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ!...ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਤੀ, ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਕਲੱਬ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱÎਗਿਆ ! ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਢਹਿ ਪਈ ਤੇ ਫੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗੀ...ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਨੋਟ ਪਏ ਹਨ। ਕੋਲ ਹੀ ਇਕ ਸਲਿੱਪ 'ਵਿਦ ਥੈਂਕਸ ਟੂ ਮੰਮੀ ਐਂਡ ਪਾਪਾ-ਨੀਤੂ।' ਉਹ ਨੀਤੂ ਦੀ ਇਸ ਨਿੱਕੀ ਇਬਾਰਤ ਨੂੰ ਵਾਰ–ਵਾਰ ਚੁੰਮ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗੀ...ਪਰ ਅੱਜ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਅੰਤ...!
ਫੇਰ ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਉਹ ਕਲੱਬ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਬੱਚੇ ਜਦੋਂ ਪੜ੍ਹਨ ਬੈਠ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਆ ਬੈਠੀ-'ਆ ਨੀਤੂ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਹੋਮ ਵਰਕ ਕਰਾਵਾਂ...।'
ਨੀਤੂ ਇਕਟੱਕ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ।
'ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਦੇਖ ਰਹੀ ਏਂ '
'ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਕਲੱਬ ਨਹੀਂ ਗਏ ਮੰਮਾਂ?'
'ਹੁਣ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗੀ।'
'ਤੇ ਪਾਰਟੀਆਂ 'ਚ?'
ਉੱਥੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।'
ਯਕਦਮ ਨੀਤੂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗਲਵੱਕੜੀ ਪਾ ਲਈ ਸੀ, 'ਤਾਂ ਫੇਰ ਅੱਜ ਮੈਂ ਨਹੀਂਓਂ ਪੜ੍ਹਨਾ...ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਮੰਮਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂਗੀ'...ਤੇ ਉਹ ਜਬਰਦਸਤੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਲੈ ਆਈ ਸੀ ਤੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਪੈ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਸਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਾਲ, ਦੋ-ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ। ਚਾਣਚੱਕ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਿੱਜਲ ਹੋ ਗਈ। ਏਨਾ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਸੀ ਨੀਤੂ ਨੇ...ਤੇ ਉਹ ਕਦੀ ਸੁਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕੀ...! ਉਦੋਂ ਹੀ ਵਿਵੇਕ ਪੈਨ ਵਿਚ ਸਿਆਹੀ ਭਰਨ ਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਕਿਉਂ ਵਿਵੇਕ ਤੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਾ-ਸੁਣਾਉਣਾ?'
'ਮੰਮਾਂ, ਗੱਲਾਂ ਤਾਂ ਬੜੀਆਂ ਸੀ...ਪਰ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਦੀ ਵਕਤ ਹੋਏਗਾ...ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱÎਖਿਆ...'
ਤੇ ਉਹ ਕਮਰੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਹ ਨੀਤੂ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਰੋ ਪਈ ਸੀ। ਕਿਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਅੰਤ...!
ਫੇਰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਰੰਦਾ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਜਿਸਮ ਛਿੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਬਦਲ ਗਿਆ ! ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਕਲੱਬ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ...ਪੀ ਕੇ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ...ਹੇਠਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਹੀ ਨਾ ਆਉਂਦੇ। ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿ ਕਲੱਬ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਜ਼ਨਾਨੀ...ਪਰ ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਜਿਸ ਰਾਤ ਉਹ ਨਾ ਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਜਿਹੀ, ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਤੁਰੀ ਫਿਰਦੀ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤਕ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਉਂਦੀ...ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਵਿਵੇਕ ਖਿੜਕੀ ਓਹਲੇ ਖੜ੍ਹਾ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸਿਗਰੇਟ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਹੋਈ ਕਿ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਸਿਗਰੇਟ ਖੋਹ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਏ।
ਸਵੇਰੇ ਉਸਦੀਆਂ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ, 'ਰਾਤੀਂ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ ਵਿੱਕੂ ?'
'...ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾਂ...' ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਲਟ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ, 'ਮੰਮਾਂ, ਅਕਸਰ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਬੜੀਆਂ ਲਾਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ, ਚੱਲੋ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਚੱਲ ਕੇ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਆਈਏ...' ਉਸ ਛਿਣ ਉਸ ਨੇ ਚਾਹਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਕਹਿ ਦਏ-'ਵਿੱਕੂ ਬੇਟਾ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਇਕ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ...ਸਵਾਲ ਹੈ, ਔਰਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਦੋਂ ਚੁਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਆਏ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਚੁਣੇ...ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ? ਤੂੰ ਹੀ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਦੱਸ ਬੇਟਾ...' ਪਰ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਹਿ ਸਕੀ...ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਗਿਆ; ਨੀਤੂ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ...ਪਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਦਲੀ-ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਬੱÎਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕੇਟਮਨੀ ਮਿਲਦੀ ਰਹੀ...ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਸੌ ਰੁਪਏ ਦਾ ਪੱਤਾ। ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਬਦਲੀ ਹੋਈ, ਕਿੰਨੀ ਹੀ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਪਲਟ ਕੇ ਉਹ ਪਟਨੇ ਆ ਗਏ...ਪਰ ਆ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਕਦੀ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਆਏ; ਆਏ ਸਨ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ!
ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਸਨੇ ਹੌਸਲਾ ਕਰਦੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਕਦੀ ਘਰ ਲਈ ਵੀ ਟਾਈਮ ਕੱਢ ਲਿਆ ਕਰੋ ਨਾ...'
'ਟਾਈਮ ਹੈ ਕਿੱਥੇ? ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇਖਾਂ, ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇਖਾਂ, ਕੈਰੀਅਰ ਦੇਖਾਂ ਜਾਂ ਘਰ?...ਕਿਸੇ ਮਾਸਟਰ ਜਾਂ ਕਲਰਕ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਤਾਂ ਪੰਜ ਵਜੇ ਆ ਕੇ ਗੋਡੇ ਮੁੱਢ ਬਹਿ ਜਾਂਦਾ... ਆਈ.ਏ.ਐੱਸ. ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਏ, ਬੰਗਲਾ ਵੀ, ਕਾਰ ਵੀ...ਨਾ ਖ਼ੁਦ ਐਡਵਾਂਸ ਬਣ ਸਕੀ ਏਂ, ਨਾ ਬੱÎਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਇਆ ਏ...ਕਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾ ਕੇ ਦੇਖ, ਬੱਚੇ ਕਿੰਨੇ ਇੰਡਿਪੈਂਡਟ ਹੋ ਕੇ ਜਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਨੇ...ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਚੌਪਟ ਕਰ ਦਿੱਤੈ...'
ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ ਕਿ ਇਸ ਆਦਮੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਗੁੱਸਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਤਰਸ...ਤੇ ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਫੇਰ ਵਿਵੇਕ ਨੇ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਕਰਕੇ ਨੀਤੂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ। ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਸਾਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਜਿਸ ਦਿਨ ਵਿਦਾਈ ਸੀ, ਉਹ ਦਿਖਾਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ...ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਆਖ਼ਰੀ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਣ ਲਈ ਕੂਕ ਰਹੇ ਸਨ, 'ਓ ਬਈ, ਨੀਤੂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲੈ ਆਓ, ਵਰਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਡੀ ਨਿਕਲ ਜਾਏਗੀ...ਦੇ ਡੋਂਅ ਨੋ ਦੀ ਵੈਲਿਯੂ ਆਫ ਟਾਈਮ...'
ਉਹ ਅਹੁਲ ਕੇ ਨੀਤੂ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਗਈ-ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫੇਰ ਪੂਜਾ ਘਰ-ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਵੇਕ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠਾ ਸੀ; ਨੀਤੂ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਦੇਹਲੀ ਉਪਰ ਹੀ ਰੁਕ ਗਏ...
'ਵੀਰੇ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ?'
ਵਿਵੇਕ ਨੇ ਚਿਹਰਾ ਭੁੰਆਇਆ। ਅੱਥਰੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱÎਗਿਆ ਚਿਹਰਾ। ਉਸਨੂੰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ...ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ...'ਜਦੋਂ ਸੰਤਾਨ ਆਉਂਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਂ ਪੀੜ ਨਾ ਕੁਰਲਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਐ...ਹਰ ਕੋਈ ਦੇਖਦਾ ਏ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਿਤਾ...ਜਿਸਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ...ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਏ ਜੀ?'
'ਬਾਹਰ ਪਾਪਾ ਤਾਂ ਹੈਨ, ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਣ ਲਈ ਨੀਤੂ...'
''ਪਾਪਾ ! ਉਹ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰਫ ਫਾਰਮੈਲਟੀ ਨਿਭਾਉਣਗੇ...ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਰੋ ਵੀ ਪੈਣ...ਆਈ ਹੇਟ ਹਿੰਮ...ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਭਰਾ ਦਾ ਸਨੇਹ ਦਿਤੈ...ਪਾਪਾ ਦਾ ਪਿਆਰ ਵੀ...ਤੂੰ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵੀ ਦੇਅ...' ਤੇ ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।
ਵਿਵੇਕ ਨੇ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ ਸੀ-'ਨੀਤੂ, ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਦੀ ਇਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖੀਂ...ਤੂੰ ਇਕ ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਸਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਾ ਰਹੀ ਏਂ...ਦੁਬਾਰਾ ਇਸ ਸਰਾਂ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਵੀਂ...ਮੈਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਜਾਏਗੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ...'
ਦੋਹੇਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲਿਪਟ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਰੋਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਨੀਤੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੇ ਵੀਰੇ, ਜਦੋਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋ ਜਾਏ...ਤੇ ਤੂੰ ਪਾਪਾ ਬਣ ਜਾਏਂ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱÎÎਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬ ਪਿਆਰ ਕਰੀਂ...ਵਾਈਨ, ਵੂਮੈਨ ਤੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਚੱਕਰ 'ਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲੈਕਟ ਨਾ ਕਰੀਂ...ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਏ ਵੀਰਿਆ...ਪ੍ਰਾਮਿਸ ਮੀ ਵੀਰੇ...ਪ੍ਰਾਮਿਸ ਮੀ...ਤੇ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਮੰਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਸਰਾਂ 'ਚੋਂ ਕੱਢ ਲਵੀਂ...'
ਪਾਰਵਤੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਸੁਣਿਆਂ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੌੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆ ਗਈ। ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਨੋਟ ਖਿੱਲਰੇ ਪਏ ਸਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਸਲਿੱਪ ਸੀ-'ਵਿਦ ਥੈਂਕਸ ਟੂ ਪਾਪਾ-ਨੀਤੂ।' ਉਸਨੂੰ ਲੱÎਗਿਆ ਨੀਤੂ, ਸਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਿਸਾਬ ਨੱਕੀ ਕਰ ਚੱਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀ ਅਲਮਾਰੀ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਸੌ-ਸੌ ਦੇ ਪੱÎਤਿਆਂ ਦਾ ਢੇਰ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ...ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕੀ ਕਰੇ...ਕਿਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰੇ...ਕਿੰਜ ਵਾਪਸ ਕਰੇ...ਤੇ ਉਹਦੀਆਂ ਭੁੱਬਾਂ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ। ਜਿਸਮ ਇੰਜ ਕੰਬਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਪਈ ਝੀਲ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਝ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸਭ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਦਿਨ ਭਰਿਆ ਜਾਣਾ ਹੈ...ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਇਕ ਦਿਨ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਅੰਤ ਹੋਣਾ ਹੈ...

ਬੇਦੀ ਡੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ, ਬਾਜਾ ਰੋਡ, ਜੈਤੋ-151202. ( ਪੰਜਾਬ )
ਮੋਬਾਇਲ ਨੰ : 94177-30600.

ਖ਼ਬਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ...ਤਥਾਗਤ :: ਲੇਖਕ : ਵਿਜੈ

ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ : ਖ਼ਬਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ...ਤਥਾਗਤ :: ਲੇਖਕ : ਵਿਜੈ

ਮੁਬਾਇਲ : 09313301435

ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ

ਦਿਨੇ ਇਕ-ਦੋ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਝੱਟਕੇ ਜਿਹੇ ਆਏ, ਪਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਲਾਮਤ ਰਹੀਆਂ। ਲੋਕ ਭੈ-ਭੀਤ ਹੋ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵੱਲ ਨੱਸ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਹਾਰਾ ਹੋਵੇ। ਇਮਦਾਦ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਤੇ ਫੌਜੀ ਚਿਹਰੇ ਵੀ ਲੱਥ ਗਏ ਸਨ...ਕੀ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵੀ ਭੁਜ ਤੇ ਅੰਜਾਰ ਬਣ ਜਾਏਗਾ ? ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਖੰਡਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਣਗੇ ਤੇ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਲਾਸ਼ ਸਾਡੀ ਵੀ ਹੋਏਗੀ। ਝੱਟਕੇ ਰੁਕੇ ਤਾਂ ਹੱਸੇ ਸੀ ਸਾਰੇ, ਤੱਤਗਿਆਨ ਜਾਗ ਪਿਆ ਸੀ...'ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਏ ਜੀ। ਬੰਦਾ ਆਪੁ ਉੱਥੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਹਨੇ ਲਿਜਾਣਾ ਹੁੰਦੈ ਉਸਨੂੰ।'
ਪਾਖੀਰ ਭਵਨ ਦੀ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਪੰਜ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਸਦੀਆ ਪੁਰਾਣੀ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਇਮਾਰਤ ਆਪਣੀ ਖੁੱਥੜ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਕਦੀ ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਰਿਟਾਇਰਡ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਕ ਗੁਜਰਾਤੀ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾ ਲਈ ਸੀ, ਪਰ ਗੁਜਰਾਤੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਨਹੀਂ ਸੀ...ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ।
ਟੀ.ਵੀ. ਦੇਖ ਕੇ ਆਇਆ ਮੁੰਡਾ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ...'ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਲੱਭ ਲਿਆ, ਮਲਬੇ ਹੇਠੋਂ। ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਦਾ ਏ। ਬਸ ਇਕ ਲੱਤ ਫਸੀ ਹੋਈ ਏ...ਸ਼ਾਇਦ ਕੱਟਣੀ ਪਵੇਗੀ।'
ਕੋਈ ਹਊਕਾ ਜਿਹਾ ਲੈ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ...'ਅਜੀਬ ਟ੍ਰੈਜਡੀ ਐ। ਮਲਬੇ ਹੇਠ ਦਬੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਚੀਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਚੀਕਣ ਵੀ ਤਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਏਗੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਰਦਿਆਂ 'ਚ ਗਿਣਨਾ ਈ ਠੀਕ ਐ।'
ਤਰੁਣ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਪਾਰੀਖ ਭਵਨ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਮੂਧੀ ਹੋਈ ਪਈ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਵਾਲਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਢਕ ਲਿਆ ਹੋਏ। ਕੁੱਤੇ ਮਲਬੇ ਉੱਤੇ ਟਹਿਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਕ ਹਊਕਾ ਜਿਹਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ...ਇਸੇ ਹੇਠ ਦਬੇ ਹੋਏ ਨੇ ਪਿਤਾ ਜੀ। ਤੀਜਾ ਦਿਨ ਹੈ ਅੱਜ। ਕੀ ਭਾਰੀ ਥੁਲਥੁਲ ਦੇਹ, ਲੰਮਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਸਕੇਗੀ? ਖੋਜੀ ਕੁੱਤਾ ਘੁੰਮ ਕੇ ਦੂਜੀ ਇਮਾਰਤ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਅਚਾਨਕ ਤ੍ਰਬਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਰੁਣ...ਇਹ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਕੈਸੇ ? ਤਰੁਣ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਬੋਰੇ ਚੁੱਕੀ ਖੰਡਰਾਂ ਉੱਤੇ ਭੌਂਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ। ਲੈ ਜਾਣ, ਜੋ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਫਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੰਧਾਂ ਢੈਅ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸੰਵਾਈ ਪਈਆਂ ਨੇ। ਤਰੁਣ ਪਰਿਸਰ ਦੀ ਬਾਊਂਡਰੀਵਾਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ...ਆਈਸਾਬੇਲਾ ਦੀ ਸਮਾਰਟ ਦੇਹ, ਉਸਦੀ ਤੋਪ ਵਾਂਗ ਹਰ ਵੇਲੇ ਗਰਜਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਮਾੱਮ ਤੇ ਗਿਟਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਚਦੇ ਹੋਏ ਡੈਡ–ਸਾਰੇ ਅੰਦਰ ਨੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੂਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਆਈਸਾਬੇਲਾ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਉਮਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਡੈਡ, ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ ਪਨਪ ਰਹੀ ਹੋਟਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪਾਪ ਮਿਊਜਿਕ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਖਾਸੇ ਖੁਸ਼ ਸਨ। ਡਾਂਡੀਆ ਨੂੰ ਡੰਡਾ ਡਾਂਸ ਕਹਿ ਕੇ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਸਾਬਰਮਤੀ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਕਾਲੋਨੀ ਵਿਚ ਅਸ਼ਰਫ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖ ਕੇ ਗਿਟਾਰ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਬੰਦੂਕ ਚੁੱਕ ਲਿਆਏ ਸਨ।...ਤੇ ਵੈਦਨਾਥ ਨਾਗਰ ਕਾ ਪਰਿਵਾਰ। ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਪਤਨੀ, ਆਯਾ ਤੇ ਬੱਚਾ ਅਭਿਗਿਆਤ। ਸਭ ਦਬ ਗਏ। ਹੇਠਾਂ ਲਾਨ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਆਯਾ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਖਿਡਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਅਭਿਗਿਆਨ ਤਰੁਣ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਲਕਾਰੀਆਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ...ਤੇ ਤਰੂਣ ਦੀ ਸਾਰੀ ਉਦਾਸੀ ਪਲਾਂ-ਛਿਣਾ ਵਿਚ ਕਾਫੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਸਨ...ਕਿਸਲਯ ਚਟਰਜੀ, ਜਿਸਨੇ ਫਲੈਟ ਵਿਚ ਹੀ ਸਟੂਡੀਓ ਖੋਹਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਨਾਥ ਮੇਹਤਾ...ਸਾਰੇ ਹੀ ਤਾਂ ਗਏ। ਸਿਫਰ ਫਸਟ ਫਲੋਰ ਦੇ ਦੋ ਪਰਿਵਾਰ ਬਚੇ ਸੀ। ਮੇਹਤੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਅਲਰਜੀ ਸੀ ਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਕੁੱਤਾ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮ-ਘੁੰਮ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾ ਦੀ ਬੂ ਸੁੰਘਣ ਵਿਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਕੇ ਪਰਤ ਆਇਆ ਸੀ। ਜਿਊਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਚੀਕਣ ਨਾ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ। ਪਰ ਕੁੱਤਾ ਭੌਂਕਿਆ ਤੱਕ ਨਹੀਂ।
ਤਰੁਣ ਹਵਾ ਵਿਚ ਵੱਸੀ ਠਾਰੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ ਪਾਈ ਹੋਈ ਵਿੰਡਸ਼ੀਟਰ ਦੇ ਬਟਨ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਫ਼ਲਰ ਕੰਨਾਂ ਦੁਆਲੇ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹੇਂ ਚੀਜਾਂ ਹੀ ਬੜੌਦੇ ਤੋਂ ਉਸ ਲਈ ਮਯੰਕ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਤਰੁਣ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ...ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਚ ਵੱਟ ਕੇ ਪੰਜ ਮੰਜ਼ਿਲੇ ਮਕਾਨ ਦੇ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਐਸ਼ ਕਰਦੇ ਸੀ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨਰੇਸ਼ ਪਾਰੀਖ ! ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਰੁਣ। ਮਲਬੇ ਹੇਠ ਦਬੀ ਕਿਸੇ ਘੜੀ ਦੀ ਟਿਕ ਟਿਕ, ਮਲਬੇ ਉੱਪਰ ਘੁੰਮਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਅਸਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਟੈਂਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਸਰੀ ਚੁੱਪ, ਪੇਟ੍ਰੋਮੈਕਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਚਾਰ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਉੱਪਰ ਲੇਟੇ ਬੇਹੋਸ਼ਾਂ ਵਰਗੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ, ਹਿੱਲਦੀ ਹੋਈ ਕਨਾਤ ਤੇ ਕਦੀ ਕਦੀ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੰਬੂ ! ਮਯੰਕ ਪੰਜਵੇਂ ਖਾਲੀ ਬਿਸਤਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਉੱਪਰ ਲੇਟੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਨੂੰ ਮੌਤ, ਦਰਦ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਤਰੁਣ ਮੋਟੀ ਚਾਦਰ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ...'ਬੜੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚਿਤਾਵਾਂ ਸਨ। ਇਕ ਉੱਤੇ ਪੈਂਤਾਲੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਚਾਲ੍ਹੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਚਾਰ ਮੁਰਦੇ ਹੋਰ ਆਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਨੂੰ ਚਿਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਸੀ।' ਸਾਮੂਹਿਕ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਸੁਣੀ ਸੀ ਮਯੰਕ ਨੇ, ਹੁਣ ਸਾਮੂਹਿਕ ਦਾਹ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪੰਡਤ ਸੋਚਦਾ ਹੋਏਗਾ...ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਮਰਦੇ ਤਾਂ ਲੱਖ-ਪਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਧਰਮ ਦੀ ਵੀ ਤਾਂ ਹੁਣ ਦੇਹ ਹੀ ਬਚੀ ਹੈ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ, ਆਤਮਾ ਕਦੇ ਦੀ ਕੂਚ ਕਰ ਗਈ ਹੈ ਕਿਤੇ।
ਦੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਤਰੁਣ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਆਤੰਕ ਜਾਂ ਦਰਦ ਦਾ ਕੋਈ ਆਸਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਦਸ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉੱਥੇ ਖ਼ੂਬ ਗਰਮੀ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਚਮਕ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਤਾ ਤਿਰਛੇ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਡਿਊਟੀ ਉੱਪਰ ਮੌਜੂਦ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਾ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬੈਂਚ ਉੱਤੇ ਉਬਾਸੀਆਂ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਟੀ.ਵੀ. ਉੱਤੇ ਲਹਿਰ ਨਮਕੀਨ ਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ...'ਕੀ ਕਰੀਏ ? ਕੰਟਰੋਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਿਆ'।”
ਮਯੰਕ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਠੰਡ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੱਕ ਮੁਰਦਿਆਂ ਕੋਲ ਚਲੇ ਗਏ ਨੇ। ਫੇਰ ਵੀ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੋਕ ਕਤਰਾਉਂਦੇ ਨੇ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਸੌਣ ਲਈ ਵੀ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਰਾਜੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਜਦਕਿ ਮੁਰਦੇ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਰਦਾ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਜਿਊਂਦਾ...ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਜਾਤਪਾਤ, ਧਰਮ, ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਅਮੀਰੀ ਦੀ ਬੂ ਤੋਂ ਆਦਮੀ ਮਰ ਕੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸ਼ਾਇਦ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਮਯੰਕ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਗਰਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੈਂਪ-ਫਾਇਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਏ ਆਸ-ਪਾਸ। ਫੇਰ ਇਕ ਹਊਕਾ ਜਿਹਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ...ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਹਨੇਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧੂੰਆਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਅਤੀਤ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਲੋਕ।
ਮਯੰਕ ਨੇ ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਦੀ ਸੱਟ ਬਾਰੇ ਡਾਕਟਰ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਲਿਆ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਦਾ ਸਹੀ ਨਾਂ ਨੂਨ ਜਾਂ ਨੂ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਸਿਰਫ ਸੱਟ, ਤੇ ਇਲਾਜ਼ ਨਾਲ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਆਈ ਜਾਪਾਨੀ ਨਰਸ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਦੱਸਦੀ ਰਹੀ...'ਸਿਰ ਦੀ ਸੱਟ ਘਾਤਕ ਨਹੀਂ। ਲੱਕ ਤੇ ਕੁਹਨੀਂ ਦਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ।' ਪਰ ਗੁੱਝੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਵਧੇਰੇ ਦੁਖਦਾਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। 'ਸੱਟਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹਾਦਸੇ ਤੋਂ ਭੈ-ਭੀਤ ਹੈ ਇਹ ਔਰਤ। ਨੀਂਦ ਦਾ ਇੰਜੈਕਸ਼ਨ ਅੱਜ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਸਵੇਰ ਤਕ ਹੋਸ਼ ਆ ਜਾਏਗਾ।'
ਸ਼ਾਇਦ ਮਯੰਕ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਆਉਂਦਾ ਵੀ ਨਾ। ਉਸਨੇ ਤਾਂ ਅੰਜਾਰ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਦੋ ਜੂਨੀਅਰ ਰਿਪੋਰਟਰਾਂ ਨੇ ਭੁਜ ਤੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਆਉਣਾ ਸੀ। ਦੂਸਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਰਿਪੋਰਟਰਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨਾ ਸੀ ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਜ ਤਰੁਣ ਨੇ ਫੌਜੀ ਫੋਨ ਦੀ ਲਿੰਕ ਲਾਈਨ ਰਾਹੀਂ, ਛੱਬੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਬੜੌਦੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਸੰਪਰਕ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਭੁਜ ਜਾਂ ਅੰਜਾਰ ਨਾ ਜਾ ਸਕਣ ਦਾ ਅਫਸੋਸ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਐਡੀਟਰ ਨਾਨੂਭਾਈ ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ, “ਬੜਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਏ ਓਥੇ ਵੀ। ਅੰਜਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚੇ ਗਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਆ ਬੈਠੇ। ਕੋਈ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਧੁਨ ਵਿਚ ਸਕੂਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਘਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਂਦੀਆਂ ਮਾਂਵਾਂ, ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਲੋਕ, ਬੀਮਾਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰੌਅ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬੱਚੇ, ਨੌਜਵਾਨ...ਸਾਰੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਨਿੰਦਰਾ-ਵਣ ਵਿਚ ਸਦੀਵੀਂ ਨੀਂਦਾ ਸੌਂ ਗਏ। ਇਹ ਟ੍ਰੈਜ਼ਡੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਗਈ। ਓਨਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿਚ। ਪਰ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਖਾਸ ਇੰਮਪਾਰਟੈਂਟ ਹੈ। ਓਥੇ ਆਪਣੇ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਸ ਦੇ ਬੋਰਡ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਬਿਜਨੇਸਮੈਨ ਏਂ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਮਾਰਤਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ ਨੇ...ਬਿਲਡਰ, ਮਾਫੀਆ, ਬਿਜਨੇਸ ਤੇ ਪਾਲੀਟੀਕਲ ਸਕੂਪਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਾਰੇਨ ਏਡ ਉੱਥੇ ਹੀ ਲਾਂਚ ਹੋਏਗੀ। ਰੇਸਕਿਊ ਆਪਰੇਸ਼ਨਸ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ। ਨਾਲੇ ਤੁਹਾਡੇ ਰਿਲੇਟਿਵ ਵੀ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਈ ਨੇ। ਤੁਸੀਂ ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਖਬਰਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਭੇਜ ਸਕੋਗੇ।”
ਮਯੰਕ ਸਿਲ-ਪੱਥਰ ਹੋਇਆ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ...ਐਡੀਟਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖਬਰਾਂ ਦੀ ਰੀਲ੍ਹ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਰ ਲਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਟਾਰਚ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਨੇਤਾ, ਬਿਲਡਰ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਢੱਠੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਉੱਪਰ ਸਰਚ-ਲਾਈਟ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਸੀ। ਭੁੱਖ, ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਨਾਟਾ, ਅਨਾਥ ਹੋਏ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕੁਰਲਾਹਟ ਤੇ ਟੁੱਟੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਖਬਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵਾਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਖਬਰਾਂ ਦੀ ਬਿਸਾਤ ਉੱਤੇ ਇਨਸਾਨ ਸਿਰਫ ਇਕ ਮੋਹਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੁਜ ਮਿਟੇ ਜਾਂ ਅੰਜਾਰ, ਲਾਤੂਰ ਟੁੱਟੇ ਜਾਂ ਉਤਰਕਾਂਸ਼ੀ, ਖਬਰ ਤਾਂ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਦਿੱਲੀ ਢਹਿ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਖਬਰ ਬਣਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।
ਕਿੰਨਾਂ ਕੁਝ ਜਾਣ ਗਏ ਨੇ ਲੋਕ, ਐਨਵਾਇਰਮੈਂਟ ਤੇ ਇਕਾਲਾਜਿਕਲ ਬੈਲੇਂਸ ਬਾਰੇ, ਪਰ ਠੇਕੇਦਾਰ, ਦਲਾਲ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ 'ਤੇ ਤੁਲੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਮਯੰਕ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆਈ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਆਏ ਰਾਜੀਵ ਖੁਰਾਣਾ ਦੀ, ਜਿਹੜੇ ਹੁਣ ਬੜੌਦੇ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਬਿਲਡਿੰਗ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਨੇ। ਜਗਮੋਹਨ, ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ 'ਤੇ ਤਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਾਰਮ ਹਾਊਸ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਢੱਠੀ ਸੀ ਤੇ ਕਈ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੀਂਹ ਪੁੱਟਣ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਵਧ ਸਕੀਆਂ...'ਸਾਲਾ ਯਕਦਮ ਤਾੜ ਦਾ ਰੁੱਖ ਏ...ਜਿੰਨਾਂ ਚੜ੍ਹੋ, ਓਨਾਂ ਹੀ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਈ।'
ਮਯੰਕ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਦੇ ਮੂੰਹੋ ਕਰਾਹ ਨਿਕਲੀ ਹੈ। ਝੁਕ ਕੇ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖਿਆ, ਪਰ ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਤਾਂ ਨੀਮ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿਚ ਪਈ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ ਕਿ ਡੋਲਦੀ ਬਾਲਕੋਨੀ ਦੀ ਰੇਲਿੰਗ ਤੋਂ ਕਿੰਜ ਤਿਲ੍ਹਕ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗੀ ਸੀ। ਮਲਬੇ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਸੀ ਅਪ੍ਰਿਤਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੀ ਕੁਝ ਸਬੂਤਾ ਬਚਦਾ? ਕੈਸੀ ਸੁਡੌਲ ਦੇਹ ਹੈ? ਸ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਨਰੇਂਦਰ ਪਾਰੀਖ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ਮ ਦੀ ਲਟੈਣ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮਲਬੇ ਵਿਚ ਦਬੀ ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਕੀ, ਕੁਛ ਸੋਚ ਸਕਦੀ ਹੋਏਗੀ? ਕੀ ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਧਵਾ ਹੈ? ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਮਯੰਕ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਨੇ ਤਾਂ ਕਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਹਾਗਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆਂ ਸੀ। ਪਾਰੀਖ ਭਵਨ ਦੇ ਬਗੀਚੇ ਵਿਚ ਕਿੱਕਰ ਦਾ ਰੁੱਖ ਸੀ ਉਹ।
ਮਯੰਕ ਦਿਮਾਗ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤਰੁਣ ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬਾਲਕੋਨੀ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ ਤੇ ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਡਿੱਗ ਪਈ ਤਾਂ ਕੀ ਤਰੁਣ ਨੇ ਬਾ (ਮਾਂ) ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ ਹੋਏਗਾ? ਨਹੀਂ, ਸ਼ਾਇਦ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਹੀ ਤਰੁਣ ਨੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਫੇਰ ਕਿਆਮਤ ਵੇਲੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਫੋਨ ਕੀਤਾ ਤਰੂਣ ਨੇ? ਸ਼ਾਦੀ ਦੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੀ, ਫੋਨ 'ਤੇ ਪਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮਤਰਏ ਪੁੱਤਰ ਤਰੂਣ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦਸਿਆ ਸੀ ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਨੇ, “ਸੋਲਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਐ। ਸਭ ਸਮਝਦਾ ਐ। ਮੇਰੀ ਗੈਰ-ਮੌਜ਼ੂਦਗੀ ਵਿਚ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਰੰਕ ਦਾ ਜ਼ਿੰਦਰਾ ਖੋਹਲ ਕੇ ਮੇਰੀ ਡਾਇਰੀ ਤੇ ਤੇਰੇ ਖ਼ਤ, ਜਿਹੜੇ ਮੈਂ ਲੁਕਾ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਸਾਂ, ਪੜ੍ਹ ਗਿਆ।”
“ਫੇਰ ਤਾਂ ਪਿਓ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੋਏਗਾ?” ਮਯੰਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।
“ਨਾ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਜਾਏ ਮੇਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਹੋਈ...ਉਹ ਜਿੰਨੀ ਦੂਰੀ ਮੈਥੋਂ ਰੱਖਦੈ, ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਨਾਲ ਕਰਦੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਫ਼ਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਿਰਫ ਸੰਬੰਧ ਤੇ ਸੰਬੋਧਨਹੀਣ ਰਿਸ਼ਤਾ ਐ ਸਾਡਾ। ਮੇਰੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ 'ਤੇ ਭੜਕਿਆ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ...'ਕਦੋਂ ਤਕ ਇੰਜ ਅਬਲਾ ਬਣੀ ਰਹੇਂਗੀ?'”
“ਇੰਜ ਕਿਉਂ?” ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਮਯੰਕ ਨੇ।
“ਅੜਤਾਲੀ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਕੀ-ਬਾਈ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪੁੱਤਰ ਨੇ। ਉਹ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿਤਾ ਸ਼ਾਦੀ ਨਾ ਕਰਨ। ਪੋਰਬੰਦਰ ਤੋਂ ਵਿਧਵਾ ਭੂਆ ਨੂੰ ਲੈ ਆਉਣ, ਘਰ ਸੰਭਾਲਨ ਲਈ।”
“ਫੇਰ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ ਸ਼ਾਦੀ ਪਾਰੀਖ ਨੇ?”
“ਔਰਤ...ਗਰਮ ਔਰਤ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਰਾਤ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਖਰੀਦ ਲਿਆ, ਇਕ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਬਘੇਲਾ ਜਾਤ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਸਮਾਜ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਤੂੰ ਬੁਜਦਿਲ। ਤਰੁਣ ਸਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਰ ਕਹਿੰਦਾ ਐ। ਜਦ ਕਿ ਕਾਇਰਤਾ ਤੂੰ ਵਿਖਾਈ ਸੀ।”
“ਨਹੀਂ ਅਪ੍ਰਿਤਾ। ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਕਹਿ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਨੂੰ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰ ਦਏਗਾ ਜੇ ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ। ਕੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ?”
ਹੱਸ ਪਈ ਸੀ ਅਪ੍ਰਿਤਾ...“ਭੈਣ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਪੈਸੇ ਵੱਟ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਬਲੀ ਚੜ੍ਹਾ ਗਿਆ ਮੇਰੀ। ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਸੇਠ ਐ ਨਰੇਂਦਰ ਪਾਰੀਖ। ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗੀ। ਤੂੰ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਜਹਿਰ ਖਾ ਲਵਾਂਗਾ। ਝੂਠਾ। ਬਲੈਕਮੇਲਰ।”
“ਹੁਣ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਅਪ੍ਰਿਤਾ। ਸੁਗਨ, ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਈ ਹੋਰ ਬਾਂਕਿਆਂ ਨੇ ਸਹੂੰ ਖਾਧੀ ਹੋਈ ਏ। ਬੜੌਦੇ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਰੀਖ, ਮਹਿਤੇ, ਗਾਂਧੀ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵੀ ਸੀ ਸਾਨੂੰ ਜੂਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਜਿਊਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਰਫਦਾਰੀ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਸੁੱਟਦੇ। ਅੱਜ ਜਾਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।”
“ਪਰ ਮੈਂ ਅੱਜ ਵੀ ਤੇਰੀ ਆਂ ਮਯੰਕ।”
“ਮੈਂ ਵੀ। ਤੇਰਾ ਹੱਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹੇਗਾ ਪਰ ਕੀ ਮੇਰਾ ਵੀ ਕੋਈ ਹੱਕ ਹੈ?”
“ਨਹੀਂ ਮਯੰਕ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਬਲੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੁਲਮ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਔਰਤ 'ਤੇ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਐ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਕੋਮਲ ਹੁੰਦਾ ਐ ਉਹਦਾ।”
ਦੋਹੇਂ ਪਾਸੇ ਹਊਕੇ ਗੂੰਜੇ। ਫੇਰ ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਫੁਸਫੁਸਾਈ ਸੀ, “ਬੰਦ ਕਰਦੀ ਆਂ। ਤਰੂਣ ਬਾਰ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੁਣ ਰਿਹੈ।”
“ਕਿਤੇ...”
“ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇਗਾ। ਸਿਰਫ ਵਿਅੰਗ ਕਰੇਗਾ...'ਹੱਡੀਵਹੀਣੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਓ ਤੁਸੀਂ ਦੋਹੇਂ। ਗੁਸਤਾਖੀ ਸਮਝ ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ 'ਬਾ' ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਬੜਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਐ'।”
ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਧ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ। ਕਦੇ-ਕਦਾਰ ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਮਯੰਕ ਨੂੰ ਫੋਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਤਰੁਣ ਦਾ ਫੋਨ ਆਇਆ ਮਯੰਕ ਨੂੰ, “ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਲਈ ਇਕ ਰਖੈਲ ਰੱਖ ਲਈ ਏ।”
“ਜੇ ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਨੂੰ ਲੈਣ ਆਵਾਂ, ਤਾਂ ਕੀ ਨਰੇਂਦਰ ਪਾਰੀਖ ਲਿਜਾਣ ਦੇਣਗੇ?”
ਕੁਝ ਛਿਣ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ। ਫੋਨ ਉੱਤੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਤਰੁਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਭਰੀ ਸੀ, “ਤੁਹਾਡੀ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਏ। ਤੁਸੀਂ ਆਪੁ ਸੁਲਝਾਓ।”
“ਤੂੰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਏਂ?”
“ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਕੀਤੈ...ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਕ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤਾਂ ਘੱਟ ਜਾਏਗਾ।”
“ਤਾਂ ਇਹ ਈ ਤੇਰੀ ਸੋਚ। ਕੀ ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਵਾ ਸਕਦੈਂ?”
ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਨੇ ਫੋਨ ਫੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮਯੰਕ ਉਹ ਕਹਿੰਦੈ 'ਤੂੰ ਔਰਤ ਨਹੀਂ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਸਿਲ ਏਂ,ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਲ ਰੱਖ ਕੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਕਦੀ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ। ਸ਼ੀਸ਼ਮ ਦਾ ਮੁੱਢ ਏਂ ਤੂੰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਟਕਰਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਬਸ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਭੰਨਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦੈ।' ਮੈਂ ਉਸ ਰਖੈਲ ਨਿਰਮਲ ਬੇਨ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿਆਂਗੀ।”
“ਉਸਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ ਹੋਏਗਾ?”
“ਮੇਰਾ ਹੋਏਗਾ ਫਾਇਦਾ। ਮੋਟਾ ਥੁਲਥੁਲ ਵਪਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਂਦੈ।”
“ਕੀ ਬੜੀ ਸੋਹਣੀ ਏਂ ਨਿਰਮਲ ਬੇਨ?”
“ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚਾਲੀ-ਬਿਆਲੀ ਦੀ ਏ। ਸਤਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਇਕ ਕੁੜੀ ਵੀ ਐ ਨਾਲ। ਰਿਲਾਇੰਸ ਕੋਲ ਕੋਠੀ ਦੁਆਈ ਹੋਈ ਐ ਉਸਨੂੰ। ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦੈ...'ਤੂੰ ਕੋਈ ਜ਼ਨਾਨੀ ਏਂ? ਮਰਦ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸੁਖ ਦੇਣਾ ਆਉਂਦਾ ਏ ਤੈਨੂੰ'?”
ਉੱਪਰ ਵਾਲੀ ਤ੍ਰਿਪਾਲ ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੂਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਯੰਕ ਅਤੀਤ 'ਚੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਦੋ ਸੌ ਮੀਟਰ ਦੂਰ ਕਰੇਨ ਸਰਚਲਾਈਟ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਸੜਕ 'ਤੇ ਖਿੱਲਰਿਆ, ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਮਲਬਾ ਹਟਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਯੰਕ ਹੈਲਮੇਟ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਹੇਠਾਂ ਕੋਈ ਹੈ?”
“ਸੱਤ ਜਿਊਂਦੇ ਤੇ ਛੱਤੀ ਮੁਰਦੇ ਕੱਢੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਨੇ। ਕੀ ਹੇਠਾਂ ਕੋਈ ਬਚਿਆ ਹੋਏਗਾ?ਕੱਲ੍ਹ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਗੀਆਂ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਤੇ ਅਮਰੀਕਨ ਟੀਮਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਵਧੀਆ ਕੁੱਤੇ, ਗੇਜੇਟਸ ਸਭ ਹੋਏਗਾ। ਇੰਡੀਆ ਵਿਚ ਕਰਾਇਸਿਸ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸੋਕੇ ਨਾਲ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੋਕੇ ਦਾ ਇਲਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ।”
“ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਪਾਰੀਖ ਭਵਨ ਦਾ ਮਲਬਾ ਚੁੱਕਵਾਉਣਾ ਸੀ ਪਹਿਲਾਂ?” ਮਯੰਕ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ।
“ਨੋ ਸਰ। ਅਜੇ ਫੁਰਸਤ ਕਿੱਥੇ? ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਖਪ ਜਾਏਗੀ ਇਹਨਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ 'ਤੇ। ਇਹ ਕੰਮ ਅਰਜੇਂਟ ਏ, ਮਲਬੇ ਵਿਚ ਮੰਤਰੀ ਜੀ ਦਾ ਸਾਲਾ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਏ।”
ਮਯੰਕ ਘੜੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਵੱਜੇ ਸਨ। ਰਾਤ ਠੰਡ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ, ਪੱਸਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲੋਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਸਮਾਨ ਹੇਠ ਕੰਬਲ, ਚਾਦਰਾਂ ਤਾਣੀ ਸੌਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਜਾਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਤੰਬੂ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨੀਂਦ ਹਰਾਮ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਤਕ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜਿਊਂਦੀਆਂ ਜਾਂ ਮੁਰਦਾ ਦੇਹਾਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੁੱਧ-ਬੁੱਧ ਭੁੱਲੇ ਹੀ ਰਹਿਣਗੇ। ਮੁਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਸ਼ਾਇਦ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੌਂ ਸਕਣ।
ਇਕ ਟੈਂਟ ਵਿਚੋਂ ਟ੍ਰਾਂਜਿਸਟਰ ਉੱਤੇ ਖਬਰਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। 'ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ ਪਰਲੋ ਆਈ ਹੈ', ਖਬਰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਮਯੰਕ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸੁਸਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਟ੍ਰੈਜਡੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਗ ਪਿਆ ਹੋਏਗਾ। ਫੇਰ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸੋਚ ਗਲਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਭੂਪਾਲ ਗੈਸ ਕਾਂਢ ਵਿਚ ਵੀ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਮਰੇ ਸਨ ਤੇ ਬੇਈਮਾਨ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੇ ਮੁਆਵਜੇ ਲਈ ਵਧੇ ਹੱਥ ਹੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ ਮੁਆਵਜੇ ਦੀ ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਉਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕੀ ਹੱਸਦੇ ਨੇ।
ਟ੍ਰਾਂਜਿਸਟਰ ਵਿਚੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ...'ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੰਬੂ ਤੇ ਰਾਹਤ ਸਾਮਗਰੀ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।'
ਮਯੰਕ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅੱਧੀ ਰਾਹਤ ਸਰਕਾਰੀ ਅਮਲਾ ਹਜਮ ਕਰ ਜਾਏਗਾ। ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਰੱਜੇ-ਪੁੱਜੇ, ਤਕੜੇ ਲੋਕ ਲੈ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਖਾਨਾਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਲੈ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ...ਕਾਨੂੰਨ, ਪ੍ਰਬੰਧ, ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਤੋਂ ਗਰੀਬੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਜਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਮੀਰਾਂ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਹੋਰ ਬੁਲੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਪੰਡਾਲ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਵੇਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਹਲਵਾਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਧੀਆਂ ਅਜੇ ਮਲਬੇ ਹੇਠੋਂਨਹੀਂ ਸਨ ਨਿਕਲੇ। ਮਯੰਕ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਭੁੱਖ ਆਦਮੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲਾਚਾਰੀ ਹੈ।
ਪੰਡਾਲ ਵਿਚ ਦੋ ਫੌਜੀ ਚਾਹ ਵਾਲਾ ਡਰੰਮ ਚੁੱਕੀ ਲਈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਦਿਨ ਰਾਤ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਹੈਰਾਨੀ ਤਾਂ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਟੋਲਿਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਆਪਣਾ ਗਿਆਨ ਵਧਾਅ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ-ਅਸ਼ਟਮੀ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਦੇਖਣ ਆਏ ਹੋਣ।
ਮਯੰਕ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਅੱਜ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਟੋਰੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਕੈਂਪ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਫੈਕਸ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਏਗਾ ਐਡੀਟਰ, ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਸਾਲੇ ਦੀ ਦਬੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਖਾਤਰ ਬਦਲੀ ਰੇਸਕਿਊ ਪ੍ਰਾਯਰਟੀ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹ ਕੇ। ਲਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਰੈਸਕਿਊ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਤਾਂ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਨਿਕੇਤ ਤੋਂ ਉਹ ਭਿਜਵਾ ਹੀ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸਾਲੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖੰਡਰ-ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ਾਇਦ ਸੁਰਖੀ ਵਿਚ ਆਉਣ। ਮੀਡੀਏ ਦੀ ਟ੍ਰਾਂਸਪੇਰੇਂਸੀ ਦਾ ਅਰਥ...ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚੇ, ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣਾ ਤੇ ਉਸਦੀ ਹੇਠੀ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਟਹਿਲਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਹਰ ਲਾਨ ਵਿਚ ਭੀੜ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ ਮੌਤ ਦਾ ਭੈ ਬਿਹਾਰੀ ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ-ਚੇਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਹੜ੍ਹ, ਸੋਕਾ ਤੇ ਆਂਤੰਕਵਾਦ ਵਰਗੇ, ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਦੂਤ ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਬੰਦਾ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਛੱਪੜ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਝੀਲ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ...ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਸਾਗ ਲਈ ਤਰਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੀ ਮਿਨਰਲ-ਵਾਟਰ ਦੀ ਬੋਤਲ ਖਰੀਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਚਾਹ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿਚ ਟੀ.ਵੀ. ਉਪਰ ਭਿਨਭਿਨਾਉਂਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਕੁੰਭ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੌੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਮਯੰਕ ਦਾ ਸੰਘ...ਇਹਨਾਂ ਪੰਡੇਆਂ ਨੇ ਖਾਲੀ ਹੋਏ ਤੰਬੂ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਟੂਰ ਭੇਜੇ ਗਏ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਤੰਬੂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਏ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥੁੱਕਦਾ ਹੈ ਮਯੰਕ...ਇਹ ਪੰਡੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਨਹਾਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸਿਰਫ ਲੁਟਣਾ ਜਾਣਦੇ ਨੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕੇ ਛੱਡਣਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਧਾਰਮਿਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਹਾਲੇ ਵੀ ਨੀਂਦ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਤਰੁਣ ਇਕ ਨੁੱਕਰੇ ਪਈ ਦਰੀ ਉੱਤੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚੀ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਕੋਈ ਬਾਲਟੀ ਵਿਚ ਚਾਹ ਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਕੱਪ ਲੈ ਆਇਆ। ਮਯੰਕ ਤਰੁਣ ਨੂੰ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਤਰੁਣ ਝਟ ਉਠ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਾ ਅਜੇ ਵੀ ਮਲਬੇ ਹੇਠ ਨੱਪੇ ਪਏ ਨੇ। ਮਯੰਕ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਯੰਕ ਸਟੂਲ ਤੋਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦਾ ਚਮਚਾ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੀ ਦਰਾਰ ਵਿਚ, ਫੂਕਾਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਠੰਡੀ ਚਾਹ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਖਾਲੀ ਬੈਡ ਉੱਤੇ ਇਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਮਰੀਜ਼ ਆ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਇਕ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਪੱਟੀ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਕੱਟਣਾ ਪਿਆ ਹੋਏਗਾ ਇਸ ਲਈ ਖ਼ੂਨ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੰਮ ਚਲਾਊ ਟਾਏਲੇਟਸ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮਯੰਕ ਬੁਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਪੇਸਟ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਰੂਣ ਵੀ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਦੋਹੇਂ ਜਦੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਨੇ, ਪਹੂ ਫਟ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਗ੍ਹਾ ਜਗ੍ਹਾ ਕਾਗਜ ਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਗਲਾਸ ਤੇ ਪਲੇਟਾਂ ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੀ। ਚਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਬਿਸਕੁਟ ਜਾਂ ਬਰੇਡ-ਪਕੌੜੇ ਕੁਤਰ ਕੁਰਤ ਕੇ ਲੋਕ ਫੇਰ ਸੌਂਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਉਹ ਸੌਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕੇ।
ਮਯੰਕ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਕੈਂਪ ਕਾਟ ਦੇ ਹੇਠੋਂ ਬੈਗ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਮਾਨ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਰੱਖ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਢੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਨਿਕੇਤ, ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਟੈਕਸੀ ਲੈ ਕੇ ਆ ਜਾਏਗਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਮਯੰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਖੰਡਰ, ਲਾਸ਼ਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢੇ ਜਾਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੂਸੀਬਤ-ਮਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਲਈ ਲੰਮੀ ਰਿਪੋਰਟ ਭੇਜੇਗਾ। ਉਹ ਤਰੁਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਰਾਤੀਂ ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਸ਼ਿਫਟ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਮਯੰਕ ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰ ਕੇ ਮੁੜਿਆ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਤਰੁਣ ਬੁੜਬੁੜਾਉਂਦਾ ਹੈ...“ਓਹ! ਨਿਰਮਲਾ ਬੇਨ ਤੇ ਸ਼ੀਤਲ।”
ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਫੱਬਤ ਵਾਲੀ ਨਿਰਮਲਾ ਬੇਨ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਯੰਕ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੈ ਕਿ ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਭੜਕ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਪਤੀ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸਦੀ ਰਖੈਲ ਨੂੰ ਨਹੀ ਜਰ ਸਕਦੀ।
ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਉਦਾਸੀ ਛਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਨਿਰਮਲਾ ਬੇਨ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਤਰੁਣ ਦੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੀਤਲ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਰੁਣ ਸਪਰਸ਼ ਕਾਰਨ ਕਸਮਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਪਹਾੜ ਭਿੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਿਰਮਲਾ ਬੇਨ ਚਾਬੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਗੁੱਛਾ ਤੇ ਇਕ ਲਿਫਾਫਾ ਫੜਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ...“ਕੋਠੀ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਚਾਬੀ!...ਸਭ ਕੁਛ ਹੈ ਉੱਥੇ, ਰਾਸ਼ਨ, ਮੰਜੇ-ਬਿਸਤਰੇ, ਭਾਂਡੇ ਤੇ ਫਰਨੀਚਰ।”
ਤਰੁਣ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿਚੋਂ ਗਰਗਰਾਹਟ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਮਲਾ ਬੇਨ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਤੁਹਾਡਾ ਏ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੋੜ ਏ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਰੱਖੋ।”
ਮਯੰਕ ਹੌਸਲਾ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਤੇ ਤੁਸੀਂ?”
“ਨਿਕੰਦ ਨਗਰ ਤਾਲੁਕਾ ਵਿਚ ਕੱਚੀ-ਪੱਕੀ ਝੌਂਪੜੀ ਬਚੀ ਏ।”
“ਓਥੇ ਕਿੰਜ ਰਹੋਗੇ?” ਤਰੂਣ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕੁਸੈਲ ਧੁਪ ਗਈ ਸੀ।
“ਅਸੀਂ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਆਂ। ਹਰ ਹਾਲ ਵਿਚ ਰਹਿ ਲਵਾਂਗੇ। ਬਸ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਜਦੋਂ ਨਿਕਲੇ, ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦੇਵੀਂ।”
ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਕਹੇ ਨਿਰਮਲਾ ਬੇਨ ਤੇ ਸ਼ੀਤਲ ਮੁੜ ਕੇ ਤੁਰ ਪਈਆਂ ਨੇ। ਮਯੰਕ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਣਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਤਰੁਣ ਦਾ ਹੱਥ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਗਲੇ ਵਿਚ ਅਟਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਮਯੰਕ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਰੁਣ ਨਿਰਮਲਾ ਬੇਨ ਨੂੰ 'ਬਾ' ਕਹਿਕੇ ਬੁਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜੀਪ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਮਯੰਕ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸੇ ਨਿਰਮਲਾ ਬੇਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਪ੍ਰਿਤਾ। ਤੇ ਨਿਰਮਲਾ ਬੇਨ...? ਨਿਰਮਲਾ ਬੇਨ ਤਥਾਗਤ (ਗੋਤਮਬੁੱਧ) ਵਾਂਗ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਸੌਂਪ ਕੇ ਇੰਜ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ੈ ਦੀ ਥੋੜ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਦੁਨੀਆਂ ਜਦੋਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਖੋਹਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਨਿਰਮਲਾ ਬੇਨ ਦਾ ਤਥਾਗਤ ਰੂਪ ਤੇ ਤਰੁਣ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਨਿਕਲਦਾ ਰਹਿ ਜਾਣ ਵਾਲਾ 'ਬਾ' ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਘਟਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਫਸੋਸ ਕਿ ਕੋਈ ਕੀ, ਖ਼ੁਦ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਇਸਨੂੰ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਦਏਗਾ।
ਜੀਪ ਦਾ ਸਫਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਯੰਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਸਿਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ...ਆਦਮੀ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਵਿਅਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਮੌਤ ਸਮੂਹਿਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਦਾ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀ ਕਦੀ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਕਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਰਹਿਣ ਦਏਗਾ? ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਕਾਲਾ ਨਾਗ ਮੌਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਭੈਭੀਤ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਜੀਵਨ ਬਚਿਆ ਹੈ ਬਾਜ਼ਾਰਵਾਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਵੱਡਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਛਲ, ਕਪਟ ਤੇ ਕਰੂਰਤਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣਾ ਹੀ ਪਏਗਾ। ਕੀ ਓਦੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਦਬੇ ਜਾਂ ਲਾਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਨਿਕਲੇ, ਸਕਿਆਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਬੇਤਾਲ ਵਾਂਗਰ ਢੋਏਗਾ ਕੋਈ? ਸ਼ਾਇਦ ਮੌਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਿਰਫ ਇਕ ਘਟਨਾ ਹੈ, ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ। ਕੱਲ੍ਹ ਢੱਠੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਉਸਰ ਕੇ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਕੀ ਕੋਈ ਸੋਚੇਗਾ ਕਿ ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਸਕਿਆਂ ਦੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜਪਾਠ ਜਚਾ ਲਿਆ ਹੈ? ਐਸੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਨਿਰਮਲਾ ਬੇਨ? ਕੀ ਨਿਰਮਲਾ ਬੇਨ ਨੇ ਸਹੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੁਖ, ਭੋਗ ਤਰੁਣ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਬਨਵਾਸ ਲੈ ਲਿਆ? ਕੀ ਇਸਨੂੰ ਹੀ ਨਿਰਵਾਣ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ? ਤਰੁਣ ਬਾ ਕਹਿੰਦਾ ਕਹਿੰਦਾ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਪਰ ਅਪ੍ਰਿਤਾ ਜਦੋਂ ਜਾਗੇਗੀ ਤਾਂ ਕੀ ਕਹੇਗੀ? ਜੇ ਐਡੀਟਰ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜੇ ਤਾਂ ਰੱਦੀ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਏਗਾ...'ਇਹ ਕੋਈ ਨਿਊਜ਼ ਹੈ।'...'ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਿਆ ਏ ਮਯੰਕ'...'ਸਾਹਿਤ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਏ।'...੍ਹਉਸਨੂੰ ਮੈਸੇਜ ਭੇਜੋ ਕਿ ਨੇਤਾ, ਅਭਿਨੇਤਾ, ਬਿਲਡਰ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਸਕੂਪ ਭੇਜੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਟਾਈਟਲ ਸਟੋਰੀ ਛਾਪੀ ਜਾ ਸਕੇ।'
ਹੱਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਮਯੰਕ...ਧਰਮ, ਜਾਤੀ, ਪੈਸਾ, ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਣ ਦੇ ਬਿੱਲਿਆਂ ਬਿਨਾਂ ਜੇ ਕੋਈ ਦਿਲ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਜਿਊਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹੀ ਛਿਣ ਦੁੱਖਾਂ ਭੰਨੀ ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਬੋਧ-ਬਿਰਖ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਕੇਤ ਉਸਨੂੰ ਹੱਸਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਹੋਇਆ ਸਰ?”
“ਕੁਛ ਨਹੀਂ। ਅੱਛਾ ਦੱਸ, ਘਰ-ਬਾਰ ਤੇ ਸੁਖ-ਆਰਾਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੇ ਕੋਈ ਉਜਾੜ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਤਥਾਗਤ ਕਹਾਂਗੇ ਜਾਂ ਪਾਗਲ! ਕੀ ਇਹ ਗੱਲ ਇਕ ਸਕੂਪ ਨਹੀਂ...?”
“ਅਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਾਗਲ ਹੀ ਕਹਾਂਗਾ ਸਰ। ਤੇ ਸਕੂਪ ਕਿਸੇ ਦੇ ਤਿਆਗ-ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ...ਆਦਮੀ ਦੇ ਫਰੇਬ, ਕਮੀਨਪੁਨ ਤੇ ਕਰੂਰਤਾਮਈ ਗੁੱਝੇ ਰਹੱਸਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਸਰ।”
“ਫੇਰ ਤਾਂ ਨਿਰਮਲਾ ਬੇਨ ਦਾ ਗੁੱਝਾ ਰਹੱਸਮਈ ਯਥਾਰਥ ਕਦੀ ਸੁਰਖੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੇਗਾ।”
“ਕੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਓ?” ਨਿਕੇਤ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਲਾਸ਼ਾਂ, ਖੰਡਰ ਤੇ ਧੂੜ-ਮਿੱਟੀ ਨੇ ਮਯੰਕ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
“ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇਂਗਾ ਨਿਕੇਤ। ਤੂੰ ਲੈਂਸ ਫੋਕਸ ਕਰ। ਮਲਬੇ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਉਪਰ ਭੁੜਕ ਰਹੇ ਕਾਂ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮੌਤ ਗਲੋਰੀਫਾਈ ਹੁੰਦੀ ਏ, ਟਾਈਟਲ ਬਣਦੇ ਨੇ।”