ਟੇਪਚੂ...:: ਲੇਖਕ : ਉਦੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼

ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ :
ਟੇਪਚੂ...
ਲੇਖਕ : ਉਦੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ












ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਏ, ਇਹ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ—ਕਦੀ-ਕਦੀ ਸੱਚਾਈ, ਕਹਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈਰਾਨੀ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਏ—ਟੇਪਚੂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਣ ਪਿੱਛੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਇਵੇਂ ਈ ਲੱਗੇਗਾ।
ਟੇਪਚੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜਿਓਂ ਵੇਖਿਆ ਏ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਆਂ। ਸਾਡਾ ਪਿੰਡ ਮਡਰ ਸੋਨ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਕੋਈ ਦੋ ਕੁ ਫਰਲਾਂਗ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਉੱਤੇ, ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਏ। ਦੂਰੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸੁਆਣੀਆਂ ਸਵੇਰੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਮੀਂ ਉੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸੋਨ ਨਦੀ ਤੋਂ ਈ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ-ਧੰਦਿਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਇਹ ਸੁਆਣੀਆਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਦੀ ਥੱਕਿਆਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ—ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ।
ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਸੋਨ ਨਦੀ ਵਿਚ ਟੁੱਭੀਆਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਨਹਾਉਂਦੇ ਨੇ। ਟੁੱਭੀਆਂ ਮਾਰਨ ਜੋਗਾ ਪਾਣੀ ਡੁੰਘਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਦੀ ਵਿਚ ਖੂਹੀਆਂ ਪੁੱਟਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਨਦੀ ਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਧਾਰ ਦੇ ਹੋਠੋਂ ਬਰੇਤੀ ਨੂੰ ਪੰਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਰਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਖੂਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸੋਨ ਨਦੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਏਨਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਏ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਖੂਹੀ ਪੁੱਟਿਆਂ ਆਦਮੀ ਦਾ ਧੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ। ਇਹੀ ਸੋਨ ਨਦੀ ਬਿਹਾਰ ਪਹੁੰਚਦੀ-ਪਹੁੰਚਦੀ ਕੇਡੀ ਵੱਡੀ ਹੋ ਗਈ ਏ—ਇਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਘਾਟ 'ਤੇ ਖਲੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਦਸ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਬੀ ਨਾਂਅ ਦਾ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ-ਵਾਰ ਜਿੱਥੇ ਚਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਏ, ਉਸ ਤੋਂ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਹਟ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਘਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨ, ਮੁਰਗੀਆਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਪਾਲਦੇ ਸੀ। ਲੋਕੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਿਕਵਾ ਜਾਂ ਕਸਾਈ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਬੱਕਰੇ-ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਮੀਟ ਦਾ ਧੰਦਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ।
ਅਬੀ ਆਵਾਰਾ ਤੇ ਫੱਕੜ ਕਿਸਮ ਦਾ ਆਦਮੀ ਸੀ। ਦੋ–ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਉਸਨੇ। ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਔਰਤ ਜਿਹੜੀ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਹੁਸੀਨ ਸੀ, ਕਸਬੇ ਦੇ ਇਕ ਦਰਜੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਬੈਠੀ। ਅਬੀ ਨੇ ਕੋਈ ਗ਼ਮ ਜਾਂ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ ਦਰਜੀ ਨੂੰ ਜਿੰਨੀ ਰਕਮ ਭਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਉਸਨੇ ਭਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਬੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਰੁਪਈਆਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦਿਨ ਐਸ਼ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫੇਰ ਇਕ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆਂਦਾ। ਅਬੀ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੰਡੀ ਜਾਂਦਾ, ਉਸੇ ਦਰਜੀ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰਦਾ। ਖਾਂਦਾ-ਪੀਂਦਾ, ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦਾ; ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮੱਖਣ ਲਾ ਕੇ ਕੁਝ ਰੁਪਈਏ ਮਾਂਠਦਾ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਫੇਰ ਖ਼ਰੀਦਾਰੀ ਕਰਕੇ ਘਰ ਪਰਤ ਆਉਂਦਾ।
ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਅਬੀ ਵੀ ਸੋਹਣਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਲੁਈਂ ਸੀ। ਜੁੱਸਾ ਪਤਲਾ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਬਿਮਾਰ ਰਹਿਣ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਢੰਗ ਸਿਰ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਉਸਦਾ ਰੰਗ ਹਲਕਾ ਹਲਦੀਆ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਂਜ ਉਹ ਗੋਰਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਦੀ ਧੁੱਪ ਨਾ ਸੇਕੀ ਹੋਵੇ। ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ, ਧੁੱਪ ਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਉਗਣ ਵਾਲੇ ਕਣਕ ਦੇ ਪੀਲੇ ਬੂਟੇ ਵਰਗਾ ਸੀ ਉਸਦਾ ਰੰਗ। ਫੇਰ ਵੀ ਉਸ ਵਿਚ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਗੁਣ ਸੀ ਕਿ ਕੁੜੀਆਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਫਿਦਾਅ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸਦਾ ਇਕ ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੋਵੇ ਕਿ ਦੂਰ-ਦੁਰੇਡੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਫੈਸ਼ਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸੇ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਸਨ। ਜੇਬੀ ਕੰਘੀ, ਧੁੱਪ ਵਾਲੀ ਐਨਕ, ਜਿਹੜੀ ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਆਰ-ਪਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਸੀ, ਤੌਲੀਏ ਵਰਗੇ ਕਪੜੇ ਦੀ ਨੰਬਰਾਂ ਵਾਲੀ ਬਨੈਣ, ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਅੱਠਾਂ ਧਾਤਾਂ ਵਾਲਾ ਕੜਾ, ਰਬੜ ਦਾ ਹੰਟਰ ਵਗ਼ੈਰਾ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਬੀ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਪਿੰਡ ਲਿਆਇਆ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਦਾ ਅਬੀ ਨੇ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਦਾ ਉਹ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਚੀਂਪੌਂ–ਚੀਂਪੌਂ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਇਕ-ਇਕ ਆਨੇ ਵਾਲੀਆਂ ਫਿਲਮੀਂ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਉਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਦਿਲੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਵਾਲ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੀਅ ਤੋੜ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ...“ਹਮੇਂ ਤੋ ਲੂਟ ਲੀਆ ਮਿਲਕੇ ਹੁਸਨ ਵਾਲੋਂ ਨੇ” ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੁਰ ਉਸ ਤੋਂ ਸੂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ।
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅਬੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ, ਮੁੱਛਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸਫਾਚੱਟ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਵਾਲ ਵਧਾ ਲਏ। ਚਿਹਰੇ ਉਪਰ ਗੀਆ ਭਾਠਾ ਮਰਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਧੋਬੀ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਜਿਆਵਨ ਉਸਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭੌਂਣ ਲੱਗਿਆ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡੋ-ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਗਾਉਣ-ਵਜਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਅਬੀ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਆਰਟ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, “ਸਹੁਰੇ ਭੰਡ, ਕਰਦੇ ਕੀ ਫਿਰਦੇ ਐ।” ਅਬੀ ਏਨੀ ਕਮਾਈ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖਾ-ਪੀ ਸਕੇ।
ਟੇਪਚੂ ਇਸੇ ਅਬੀ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਸੀ।
ਟੇਪਚੂ ਜਦੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਅਬੀ ਦੀ ਅਚਾਣਕ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਅਬੀ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਬੜੀ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿਚ ਹੋਈ। ਹਾੜ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ। ਸੋਨ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਫ਼ੇਦ ਝੱਗ ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਗਲ਼ੇ-ਸੜੇ ਫੱਟੇ ਤੇ ਟਾਹਣੇ ਧਾਰ ਵਿਚ ਤੈਰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ—ਪਾਣੀ ਮਿਟਮੈਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ; ਚਾਹ-ਰੰਗਾ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਬੇਲੋੜਾ ਘਾਹ ਫੂਸ ਤੇ ਕਾਈ ਤੈਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਅਗਾਊ ਸੂਚਨਾ ਸੀ। ਘੰਟੇ ਦੋ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਅਬੀ ਤੇ ਜਿਆਵਨ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਉਹਨਾਂ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪੈਰ ਧਰਿਆ, ਸੋਨ ਵਿਚ ਲੱਕ-ਲੱਕ ਪਾਣੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਖੂਹੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਸਨ, ਪਾਣੀ ਛਾਤੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ। ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਜਿਆਵਨ ਤੇ ਅਬੀ ਬੜੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉਪਰ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਘੜੇ ਚੁੱਕੀ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ। ਅਬੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੌਜ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਜਿਆਵਨ ਨੇ ਪ੍ਰਦੇਸੀਆ ਦੀ ਲੰਮੀ ਤਾਣ ਛੇੜੀ; ਅਬੀ ਵੀ ਸੁਰ ਮਿਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਗੀਤ ਸੁੱਤੇ-ਸੁਰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਖੁਸ਼ ਸਨ ਤੇ ਖਿੜ-ਖਿੜ ਹੱਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅਬੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਸਤੀ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਜਿਆਵਨ ਦੇ ਗਲ਼ ਵਿਚ ਪਰਨੇ ਨਾਲ ਬੱਧਾ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਝੂਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਬੀ ਨੇ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਉਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗਲ਼ ਵਿਚ ਲਟਕਾਅ ਲਿਆ ਤੇ ਰਸਦਾਰ ਸਾਲਹੋ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਦੂਜੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਔਰਤ ਖਿੜ-ਖਿੜ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਕਈਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਚੀਕ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਜਿਆਵਨ ਮੂੰਹ ਅੱਡੀ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਅਬੀ ਦਾ ਪੈਰ ਕਿਸੇ ਖੂਹੀ ਜਾਂ ਟੋਏ ਵਿਚ ਜਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਧਾਰ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾ ਡਿੱਗਿਆ। ਗਲ਼ ਵਿਚ ਲਟਕੇ ਹੋਏ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਸੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਹੋਇਆ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅਬੀ ਕਿਸੇ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਦੇਖੇ ਹੋਏ ਵੈਜੰਤੀਮਾਲਾ ਦੇ ਡਾਂਸ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦਾ ਪੈਰ ਕਿਸੇ ਖੂਹੀ ਵਿਚ ਜਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਨਦੀ ਵਿਚ 'ਚੋਰ ਬਾਲੂ' ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਉਪਰੋਂ ਦੇਖਣ 'ਤੇ ਰੇਤ ਦੀ ਤਹਿ ਬਰਾਬਰ ਲੱਗਦੀ ਏ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਹੇਠਾਂ ਅਥਾਹ ਗਹਿਰਾਈ ਹੁੰਦੀ ਏ...ਪੈਰ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੀ ਆਦਮੀ ਉਸ ਵਿਚ ਸਮਾਅ ਜਾਂਦਾ ਏ।
ਅਬੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਤੇ ਹਰਮੋਨੀਅਮ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮਲੰਗੂ ਵਰਗਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਲਾਹ ਗੋਤੇ ਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਸਭ ਬੇਕਾਰ। ਕੁਝ ਥਹੁ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਿਆ।
ਅਬੀ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਫਿਰੋਜ਼ਾ ਜਵਾਨ ਸੀ। ਅਬੀ ਦੇ ਮਰ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਫਿਰੋਜ਼ਾ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਉਹ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਦਾਲ, ਚੌਲ ਛੱਟਦੀ, ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੀ, ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ, ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਰੋਟੀ ਨਸੀਬ ਹੁੰਦੀ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਧਾਈਂ ਕੁੱਟਦੀ, ਸੋਨ ਨਦੀ ਤੋਂ ਘੜੇ ਭਰ-ਭਰ ਪਾਣੀ ਢੋਂਦੀ, ਘਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕਾਜ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਖੇਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ। ਘਰੇ ਇਕ ਬੱਕਰੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਕਰਨੀਂ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਵੱਝਿਆ, ਟੇਪਚੂ ਉਸਦੇ ਢਿੱਡ ਉੱਤੇ ਚਮਗਿੱਦੜ ਵਾਂਗ ਝੂਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ।
ਫਿਰੋਜ਼ਾ ਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਸਮਝ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਈ ਖਾਂਦੇ-ਪੀਂਦੇ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਉਸਨੂੰ ਫਾਹੁਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਟੇਪਚੂ ਹਰ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਕਵਚ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ। ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਉਹ ਏਨਾ ਘਿਣਾਉਣਾ ਸੀ ਕਿ ਫਿਰੋਜ਼ਾ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਉੱਤੇ ਗੋਹੇ ਵਾਂਗ ਲਿੱਪਿਆ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਪਤਲੇ-ਪਤਲੇ ਸੁੱਕੜ ਜਿਹੇ ਝੁਰੜੀਆਂ ਭਰੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ, ਕੱਦੂ ਵਾਂਗ ਫੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਢਿੱਡ, ਫੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿੰਡਾ। ਲੋਕ ਟੇਪਚੂ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਕ ਸਾਲ ਬੀਤਦਿਆਂ-ਬੀਤਦਿਆਂ ਹੱਡ-ਭੰਨਵੀਂ ਮਿਹਨਤ ਨੇ ਫਿਰੋਜ਼ਾ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਨਿਚੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਉਲਝੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖੇ ਤੇ ਗੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬੋ ਆਉਂਦੀ। ਸਰੀਰ ਪਸੀਨੇ, ਮੈਲ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਤੈਹਾਂ ਵਿਚ ਲਿਪਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਘਿਣ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਟੇਪਚੂ ਜਦੋਂ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਉਸ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ।
ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ, ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲੇ ਧਾਨ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਪਾਰ ਅੰਬਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਬਗ਼ੀਚਾ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਏ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰੱਜੇ-ਪੁਜੇ ਕਿਸਾਨ ਘਰਾਣਿਆਂ, ਠਾਕੁਰਾਂ–ਬ੍ਰਾਹਮਣਾ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਕੰਨਿਆਵਾਂ ਉਸੇ ਬਗ਼ੀਚੇ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਯਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸੀ। ਹਰ ਤੀਜੇ-ਚੌਥੇ ਸਾਲ ਉਸ ਬਗ਼ੀਚੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਦੀ ਸਵੇਰ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਜੰਮਿਆਂ ਬਾਲ, ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਲਾਵਾਰਿਸ ਪਿਆ, ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਕੇ ਵਧੇਰੇ ਬੱਚੇ ਸਿਹਤਮੰਦ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਗੋਰੇ-ਚਿੱਟੇ ਹੁੰਦੇ। ਪੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਦੀ-ਵਾਸੀਆਂ, ਕੋਲ-ਗੋਂਡਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਹਰ ਵਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਆਉਂਦੀ। ਦਰੋਗਾ, ਠਾਕੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘਰ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਪੂਰੀ ਪੁਲਿਸ ਪਲਟਨ ਦਾ ਖਾਣਾ ਉੱਥੇ ਪੱਕਦਾ। ਮੁਰਗੇ ਪਿੰਡੋਂ ਫੜਵਾ ਲਏ ਜਾਂਦੇ। ਸ਼ਰਾਬ ਆਉਂਦੀ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪਾਨ ਚੰਬਦੇ, ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਕਲੋਲ਼ ਕਰਦੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਮਾਮਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਫ਼ਾ-ਦਫ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।
ਇਸ ਬਗ਼ੀਚੇ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਮੁਖੀਆ ਜੀ ਦਾ ਬਗ਼ੀਚਾ ਸੀ। ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੌਧਰੀ ਬਾਲ ਕਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਹ ਬਗ਼ੀਚਾ ਲਾਇਆ ਸੀ। ਮੰਸ਼ਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਖ਼ਾਲੀ ਪਈ ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਦੋ ਢਾਈ ਸੌ ਰੁਖ ਸਨ, ਪਰ ਇਸ ਬਗ਼ੀਚੇ ਦਾ ਨਾਂ ਹੁਣ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਭੂਤਾਂ ਵਾਲਾ ਬਗ਼ੀਚਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਖੀਏ ਬਾਲ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭੂਤ ਉਸ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਰਾਤ-ਬਰਾਤੇ ਉਧਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਘਿਘਗੀ ਵੱਝ ਜਾਂਦੀ। ਬਾਲ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਚੌਧਰੀ ਕਿਸ਼ਨ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਧਰੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜ਼ਨਾਨੀ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਜਾ ਕੇ ਦੇਖਿਆ...ਝਾਫਿਆਂ-ਸਰਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਧੋਤੀ ਦਾ ਲਾਂਗੜ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ 'ਜੈ-ਹਨੁਮਾਨ—ਜੈ-ਹਨੁਮਾਨ' ਕਰਦੇ ਭੱਜ ਆਏ।
ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਅਕਸਰ ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਜ਼ਨਾਨੀ ਦੇ ਕਰਾਹੁਣ ਜਾਂ ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਦਿਨੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ, ਜਬਾੜੇ ਜਾਂ ਚੂੜੀਆਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਖਿੱਲਰੇ ਲੱਭਦੇ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁਝ ਲਫੰਗਿਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ 'ਉਸ ਬਗ਼ੀਚੇ ਵਿਚ ਭੂਤ-ਵੂਤ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਖੀਆ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਨੇ। ਸਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਬਗ਼ੀਚੇ ਨੂੰ ਐਸ਼-ਗਾਹ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਏ।'
ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਨਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਦੀ ਵਿਚ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਮੁੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਰਾਤ ਪੈ ਗਈ। ਬਾਰਾਂ ਵੱਜੇ ਹੋਣਗੇ। ਨਾਲ ਰਾਧੇ, ਸੰਭਾਰੂ ਤੇ ਬਲਦੇਵ ਸਨ। ਰਸਤਾ ਬਗ਼ੀਚੇ ਵਿਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘਦਾ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸੋਟੀਆਂ ਸਨ। ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਪਾਸਿਓਂ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਖੜਖੜਾਹਟ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਲੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਬੇਫਿਕਰੀ ਨਾਲ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਧਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਆ ਰਿਹਾ ਏ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਖਲੋ ਕੇ ਬਿੜਕ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਰਾਤ ਸੀ। ਜੇਠ ਦਾ ਮਹੀਨਾ। ਅਚਾਨਕ ਆਵਾਜ਼ ਜਿਵੇਂ ਠਿਠਕ ਗਈ। ਚੁੱਪ ਵਾਪਰ ਗਈ। ਅਸੀਂ ਟੋਹ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। ਅੰਦਰੋਂ ਡਰ ਵੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਲਦੇਵ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, “ਕਿਹੜਾ ਐਂ ਓਇ, ਖੜ੍ਹ ਤੇਰੀ ਦੀ।” ਉਸਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੋਟੀ ਮਾਰੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਸਨ; ਜੇ ਕਿਤੇ ਮੁਖੀਏ ਦਾ ਭੂਤ ਹੋਇਆ ਫੇਰ? ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਮਤ ਕੀਤੀ, “ਕਿਹੜੈ, ਬਈ ਓਇ।” ਬਲਦੇਵ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸੰਭਾਰੂ ਵੀ ਤੜ ਫੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ, ਉਪਰ–ਹੇਠਾਂ ਸੋਟੀ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਵਧਿਆ।
ਉਦੋਂ ਹੀ ਇਕ ਬਰੀਕ ਤੇ ਫੁਸਫੁਸੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ, “ਮੈਂ ਆਂ ਜੀ, ਚਾ'ਜੀ।”
“ਮੈਂ ਕਿਹਾੜਾ ਓਇ?” ਬਲਦੇਵ ਕੜਕਿਆ।
ਹਨੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਟੇਪਚੂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ, “ਚਾ'ਜੀ, ਮੈਂ ਐਂ ਟੇਪਚੂ।” ਉਹ ਬਗ਼ੀਚੇ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਲੁਕਦਾ-ਦਿਸਦਾ ਜਿਹਾ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਹੱਥ ਵਿਚ ਥੈਲਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ। “ਏਨੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਏਧਰ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹੈਂ ਓਇ ਕਟੁਏ?”
ਕੁਝ ਚਿਰ ਟੇਪਚੂ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਡਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ, “ਅੰਮਾਂ ਨੂੰ ਲੂ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਦੁਪਹਿਰੇ ਮੁਖੀਏ ਦੇ ਖੇਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਗਈ ਸੀ, ਤਾਅ ਖਾ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੱਚੀਆਂ ਅੰਬੀਆਂ ਦਾ ਛਿੱਛਾ ਮਿਲ ਜਾਏ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਬੜਾ ਤੇਜ਼ ਬੁਖਾਰ ਏ।”
“ਭੂਤਾਂ ਡੈਣਾ ਤੋਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਤੈਨੂੰ ਮੋਇਆ? ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਸਾਲੇ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਮਿਲੂਗੀ ਕਿਸੇ ਝਾੜੀ 'ਚ ਪਈ।” ਰਾਧੇ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਟੇਪਚੂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿੰਡ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗਲੀ ਦਾ ਮੋੜ ਆਇਆ ਤਾਂ ਬੋਲਿਆ, “ਚਾ'ਜੀ, ਮੁਖੀਏ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸਣਾ ਇਹ ਗੱਲ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਭੁੜਥਾ ਬਣਾ ਦਵੇਗਾ ਮੇਰਾ।”
ਟੇਪਚੂ ਦੀ ਉਮਰ ਉਦੋਂ ਮਸੀਂ ਸਤ-ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਇੰਜ ਹੋਇਆ ਕਿ ਟੇਪਚੂ ਆਪਣੀ ਅੰਮਾਂ ਫਿਰੋਜ਼ਾ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਘਰੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਫਿਰੋਜ਼ਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਲਦੀ ਹੋਈ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਦੁਪਹਿਰ, ਤਿੱਖੜ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਟੇਪਚੂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਡੰਗਰਾਂ ਨਾਲ ਭੌਂਦਾ ਫਿਰਿਆ। ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ, ਛਾਂ ਵਿਚ, ਲੇਟ ਗਿਆ। ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੱਖ ਲੱਗ ਗਈ। ਨੀਂਦ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਤਾਂ ਢਿੱਡ ਵਿਚ ਚੂਹੇ ਨੱਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਭੁੱਖ ਦਾ ਭਾਂਬੜ ਮੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬੜੀ ਦੇਰ ਤਕ ਓਵੇਂ ਹੀ ਪਿਆ ਰਿਹਾ, ਬਿਟਬਿਟ ਆਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵਿਹੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਭੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਲੋਲਾਂ ਤਕ ਗਰਮ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ ਤਾਂ ਸੁਸਤ ਜਿਹਾ ਉਠ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਜੁਗਾੜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਸਰਈ ਦੇ ਰੁਖਾਂ ਦੇ ਪਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕ ਮੈਦਾਨ ਏਂ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਪੁਰਨਿਹਾ ਦਾ ਛੱਪੜ।
ਉਹ ਛੱਪੜ 'ਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਸ ਛੱਪੜ ਵਿਚ ਦਿਨੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਟੁੱਭੀਆਂ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪਾਣੀ ਕਾਲਾ-ਹਰਾ ਜਿਹਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਸਤਿਹ ਉਪਰ ਕਮਲ ਤੇ ਪੁਰਈਨ ਦੇ ਬੂਟੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਈ ਦੀ ਮੋਟੀ ਤੈਹ ਸੀ। ਟੇਪਚੂ ਛੱਪੜ ਵਿਚ ਵੜ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਕੁਕੜੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰਈਨ ਦੇ ਟੂਸੇ ਕੱਢ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਤੈਰਨਾ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।
ਛੱਪੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਕੁਕੜੀਆਂ ਤੋੜਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਕ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਸਾਰੀਆਂ ਕਮਲ-ਕੁਕੜੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰਈਨ ਦੇ ਟੂਸੇ ਉਸਨੇ ਫੜ੍ਹ ਲਏ। ਵਾਪਸ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲਈ ਮੁੜਿਆ, ਤਾਂ ਤੈਰਨ ਵਿਚ ਦਿੱਕਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਜਿਸ ਰਸਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਕਮਲ ਤੇ ਪੁਰਈਨ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਨੜੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਪੈਰ ਨੜਿਆਂ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ ਤੇ ਛੱਪੜ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ 'ਘਪ-ਘਪ' ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਪਰਮੇਸਰਾ ਜਦੋਂ ਮੱਝ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਆਉਣ ਛੱਪੜ 'ਤੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਗੜਪ-ਗੜਪ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਮੱਛੀ ਮਸਤੀ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਜਲ-ਮਸਤੀਆਂ ਕਰ ਰਹੀ ਏ। ਜੇਠ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਵੈਸੇ ਵੀ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਗਰਮੀ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਉਸਨੇ ਕੱਪੜੇ ਲਾਹੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਉਤਰ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੱਛੀ ਭੁੜਕ ਰਹੀ ਸੀ ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਗੋਤਾ ਮਾਰ ਕੇ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਗਲਫੜਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜੇ ਵਿਚ ਦਬੋਚ ਲੈਣਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਟੇਪਚੂ ਦੀ ਗਰਦਨ ਆ ਗਈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਡਰਿਆ, ਫੇਰ ਉਸਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆਇਆ। ਟੇਪਚੂ ਹੁਣ ਮਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਢਿੱਡ ਗੁਬਾਰੇ ਵਾਂਗ ਫੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਨੱਕ ਕੰਨ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ। ਟੇਪਚੂ ਨੰਗਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰਮੇਸਰੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਲੱਤਾਂ ਤੋਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਪੁੱਠਾ ਲਮਕਾਇਆ ਤੇ ਢਿੱਡ ਨੱਪ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ 'ਗੜ-ਗੜ' ਕਰਦਾ ਖਾਸਾ ਪਾਣੀ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ।
ਇਕ ਬਾਲ੍ਹਟੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਲਟੀ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਟੇਪਚੂ ਮੁਸਕਰਾਇਆ। ਉਠਿਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਚਾ'ਜੀ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਕੁ ਕਮਲ-ਗੱਟੇ ਈ ਕੱਢ ਦੇ ਛੱਪੜ 'ਚੋਂ...ਮੈਂ ਵਾਹਵਾ ਸਾਰੇ ਤੋੜ ਲਏ ਸੀ, ਸਾਲੇ ਸਾਰੇ ਈ ਛੁੱਟ-ਗੇ। ਬੜੀ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਆ।”
ਪਰਮੇਸਰੇ ਨੇ ਮੱਝ ਹੱਕਣ ਵਾਲੇ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਟੇਪਚੂ ਦੇ ਚਿੱਤੜਾਂ 'ਤੇ ਲਾਈਆਂ ਤੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਦਾ ਹੋਇਆ ਤੁਰ ਗਿਆ।
ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ-ਵਾਰ, ਕਸਬੇ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨਰਸਰੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਪਲਾਂਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਿੜਲਾ ਦੇ ਪੇਪਰ ਮਿੱਲ ਵਿਚ ਬਾਂਸ, ਸਾਗਵਾਨ ਤੇ ਯੂਕਲਿਪਟਸ ਦੇ ਰੁੱਖ ਲਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਉਸੇ ਨਰਸਰੀ ਵਿਚ, ਖਾਸੀ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ, ਤਾੜ ਦੇ ਵੀ ਕਈ ਰੁੱਖ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਤਾੜੀ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਸੀ। ਵਧੇਰੇ ਆਦੀ ਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਜਿਹੜੇ ਪੀ.ਡਬਲਿਊ.ਡੀ ਵਿਚ ਸੜਕ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਰਾਖੜ ਮਿੱਟੀ ਵਿਛਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਦਿਨ ਭਰ ਦੀ ਥਕਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤਾੜੀ ਪੀ ਕੇ ਗੁੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਘੁਸਮੁਸਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਕੁੱਜੇ ਲਿਜਾਅ ਕੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਆਉਂਦੇ। ਤਾੜ ਦਾ ਰੁੱਖ ਬਿਲਕੁਲ ਸਿੱਧਾ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਿਰਲੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਏ ਜਾਂ ਫੇਰ ਮਜ਼ਦੂਰ। ਸਵੇਰ ਤਕ ਮਟਕੇ ਵਿਚ ਤਾੜੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਲਾਹ ਲਿਆਉਂਦੇ।
ਤਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਲੋਕ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਕਿੱਲੀਆਂ ਬਣਾਉਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਧਰ ਕੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਘਟ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਏਨੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਡਿੱਗ ਪਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਖਿੱਲਰ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ।
ਹੁਣ ਤਾੜ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਉਪਰ ਕਿਸ਼ਨ ਪਾਲ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪਟਵਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਸਰਕਾਰੀ ਨਰਸਰੀ ਦੀ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸ਼ਨਪਾਲ ਦੇ ਪਟੇ ਵਿਚ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਤਾੜੀ ਕੱਢਣ ਦਾ ਕੰਮ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਭਵਨ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਟੰਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਤਾੜੀ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ। ਕਮਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਤਾੜੀ-ਖੋਰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਕਿਸ਼ਨ ਪਾਲ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਆਮਦਨ ਹੁੰਦੀ।
ਇਕ ਵਾਰ ਟੇਪਚੂ ਨੇ ਵੀ ਤਾੜੀ ਚੱਖਣੀ ਚਾਹੀ। ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਤਾੜੀ ਪੀਂਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਏ; ਚਿਹਰੇ ਟਹਿਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਮਿੰਨੀ-ਮਿੰਨੀ ਮੁਸਕਾਨ ਕੰਨਾਂ ਤਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਆਨੰਦ ਤੇ ਮਸਤੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਲੋਕ ਸਾਲਹੋ-ਦਾਦਰ ਗਾਉਂਦੇ, ਠਹਾਕੇ ਲਾਉਂਦੇ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮਾਂ-ਭੈਣ ਦੀ ਐਸੀ-ਤੈਸੀ ਕਰਦੇ—ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਨਾ ਮੰਨਦਾ। ਲੱਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪਿਆਰ ਦੇ ਅਥਾਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਤੈਰ ਰਹੇ ਹੋਣ।
ਟੇਪਚੂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਤਾੜੀ ਜ਼ਰੂਰ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਤਾੜੀ ਪੀਤੀ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵੇ। ਚਾਚਿਆਂ ਤਾਊਆਂ ਤੋਂ ਮੰਗਣ ਤਾ ਮਤਲਬ ਸੀ, ਮਾਰ-ਖਾਣੀ। ਮਾਰ-ਖਾਣ ਤੋਂ ਟੇਪਚੂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਨਫ਼ਰਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਜੁਗਤ ਲੜਾਈ ਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਤੜਕੇ, ਮੂੰਹ ਹਨੇਰੇ, ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਸਵੇਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ, ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਤਾਰੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਟੱਟੀ ਫਿਰਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।
ਤਾੜ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਉਸ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਟੰਗੇ ਹੋਏ ਪੱਕੇ ਨਿੰਬੂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਮਟਕੇ ਉਸਨੂੰ ਡਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾਅ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਾੜ ਦੇ ਝੂੰਮਦੇ ਹੋਏ ਟਾਹਣੇ ਤਾੜੀ ਦੇ ਸਵਾਦ ਬਾਰੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਅ-ਹਿਲਾਅ ਕੇ ਦਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਟੇਪਚੂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਛਪਰਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਲਠੈਤ ਮਦਨਾ ਸਿੰਘ ਤਾੜੀ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮਦਨਾ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਤਾੜੀ ਦੀ ਖੁਮਾਰੀ ਵਿਚ ਪਿਆ ਘੁਰਾੜੇ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਟੇਪਚੂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਡਰ ਦਾ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਅਹਿਸਾਸ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਉਹ ਕਾਟੋ ਵਾਂਗ ਤਾੜ ਦੇ ਇਕਸਾਰ ਸਿੱਧੇ ਤਣੇ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਗਿਆ ਤੇ ਉਪਰ ਸਰਕਣ ਲੱਗਾ। ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਬਾਂਸ-ਫੱਟੀਆਂ ਬੱਧੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰੱਸੀ ਸੀ। ਪੰਜਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਰੇ ਉਹ ਉਪਰ ਸਰਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਮਦਨਾ ਸਿੰਘ ਦੂਰ ਇਕ ਅੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ, ਹੇਠਾਂ ਮੂਕਾ ਵਿਛਾਈ, ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਏ। ਟੇਪਚੂ ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਸੀ। ਅੰਬ, ਮਹੂਏ, ਬਹੇੜੇ ਤੇ ਸਾਗਵਾਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉਸਨੂੰ ਬੌਣੇ-ਜਿਹੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। 'ਕਾਸ਼ ਮੈਂ ਇੱਲ੍ਹ ਵਾਂਗਰ ਉੱਡ ਸਕਦਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕਿੰਨਾਂ ਮਜ਼ਾ ਆਉਂਦਾ!' ਟੇਪਚੂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ। ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਉਸਦੀ ਕੁਹਣੀ ਕੋਲ ਇਕ ਲਾਲ ਸੁੰਡੀ ਰੀਂਘ ਰਹੀ ਰਹੀ ਸੀ, “ਸਹੁਰੀ” ਉਸਨੇ ਇਕ ਗੰਦੀ ਗਾਲ੍ਹ ਬਕੀ ਤੇ ਕੁੱਜੇ ਵੱਲ ਸਰਕਣ ਲੱਗਾ।
ਮਦਨਾ ਸਿੰਘ ਪਾਸੇ ਪਰਤਦਾ, ਅੰਗੜਾਈਆਂ ਭੰਨਣ ਲੱਗਾ। ਉਸਦੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈ ਸੀ। ਹਨੇਰਾ ਵੀ ਹੁਣ ਓਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਟੇਪਚੂ ਨੇ ਕੁੱਜੇ ਨੂੰ ਹਿਲਾਇਆ। ਤਾੜੀ ਇਕ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਭਰੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕੁੱਜੇ ਵਿਚ ਹੱਥ ਪਾ ਕੇ ਤਾੜੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ...
ਤੇ ਬਸ, ਇੱਥੇ ਸਾਰੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਗਈ।
ਕੁੱਜੇ ਵਿਚ ਫਨੀਅਰ ਕਰੈਤ ਸੱਪ ਵੜਿਆ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਅਸਲ ਨਾਗ। ਤਾੜੀ ਪੀ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਧੁੱਤ ਸੀ। ਟੇਪਚੂ ਦਾ ਹੱਥ ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਲਿਪਟ ਗਿਆ। ਟੇਪਚੂ ਦਾ ਰੰਗ ਉੱਡ ਗਿਆ, ਚਿਹਰਾ ਬੱਗਾ ਫੂਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਲ੍ਹ ਵਾਂਗ ਉਡਨ ਵਰਗੀ ਹਰਕਤ ਉਸਨੇ ਕੀਤੀ। ਫੇਰ ਕੀ ਸੀ-ਤਾੜ ਦਾ ਰੁੱਖ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਾਨਅੰਤਰ ਟੇਪਚੂ ਕਿਸੇ ਭਾਰੀ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁੱਜਾ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੀ।
ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਟੇਪਚੂ ਡਿੱਗਿਆ ਤਾਂ ਘੜਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਮਰਦੇ ਹੋਏ ਆਦਮੀ ਦੀ ਅੰਤਮ ਚੀਕ ਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਕੁੱਜਾ ਡਿੱਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਠੀਕਰੀ-ਠੀਕਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਾਲਾ ਸੱਪ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪਿਆ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਟੁੱਟ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ।
ਮਦਨਾ ਸਿੰਘ ਦੌੜਿਆ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਤਰਾਹ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਤਾੜੀ ਦੇ ਕੁੱਜੇ ਸਮੇਤ ਟੇਪਚੂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਡਿੱਗਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਕ ਦੋ ਵਾਰੀ ਟੇਪਚੂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਇਆ। ਫੇਰ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਾਦਸੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦੌੜ ਗਿਆ।
ਧਾਹਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਰੋਂਦੀ, ਛਾਤੀ ਪਿੱਟਦੀ ਫਿਰੋਜ਼ਾ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ। ਮਦਨਾ ਸਿੰਘ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਾਦਸੇ ਵਾਲੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਲੈ ਗਿਆ; ਪਰ ਉਹ ਹੱਕਾ ਬੱਕਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਇਹੀ ਤਾੜ ਦਾ ਰੁੱਖ ਸੀ, ਇਸੇ ਹੇਠ ਟੇਪਚੂ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਪਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਤਾੜੀ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਸੁਪਨਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ? ਪਰ ਫੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕੁੱਜਾ ਹੁਣ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਿਆ ਸੀ। ਸੱਪ ਦਾ ਸਿਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਟੇਪਚੂ ਦਾ ਕਿਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਟੇਪਚੂ ਮੀਆਂ ਗਾਇਬ ਸਨ।
ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ 'ਹੋਏ ਨਾ ਹੋਏ ਟੇਪਚੂ ਸਾਲਾ ਜਿੰਨ ਏਂ, ਉਹ ਕਦੀ ਮਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।'
ਫਿਰੋਜ਼ਾ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਵਿਗੜ ਰਹੀ ਸੀ। ਗਲ਼ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਹੱਡੀਆਂ ਉਭਰ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਛਾਤੀਆਂ ਸੁੱਕ ਕੇ ਖ਼ਾਲੀ ਪੋਟਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲਟਕ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪਸਲੀਆਂ ਗਿਣੀਆ ਜਾਂ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਟੇਪਚੂ ਨੂੰ ਉਹ ਬੜਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਦੂਜਾ ਨਿਕਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਵਾਇਆ।
ਟੇਪਚੂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਤੋਂ ਫਿਰੋਜ਼ਾ ਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਤੇ ਆਵਾਰਾ ਤੇ ਵੈਲੀ ਨਾ ਬਣ ਜਾਏ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਇਕ ਦਿਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੰਡਤ ਭਗਵਾਨਦੀਨ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ੍ਹ ਲਏ। ਪੰਡਤ ਭਗਵਾਨਦੀਨ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਮੱਝਾਂ ਸਨ ਤੇ ਖੇਤੀ-ਪਾਣੀ ਵੇਚਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਦੁੱਧ-ਪਾਣੀ ਵੇਚਣ ਦਾ ਧੰਦਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਉਹ। ਉਸਨੂੰ ਚਰਵਾਹੇ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਪੰਦਰਾਂ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਤੇ ਰੋਟੀ 'ਤੇ ਟੋਪਚੂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਭਗਵਾਨਦੀਨ ਅਸਲੀ ਕੰਜੂਸ ਸੀ। ਖਾਣੇ ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਬਚਿਆ ਖੁਚਿਆ ਖਾਣਾ ਜਾਂ ਮੱਕੀ ਦੀ ਮੱਚੀ-ਸੜੀ ਰੋਟੀ ਟੋਪਚੂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ। ਕਰਾਰ ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਟੇਪਚੂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਮੱਝਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨੀ ਪਏਗੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਟੇਪਚੂ ਨੂੰ ਪੰਡਤ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖੇਤ-ਖਾਲੇ ਤਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ। ਸਵੇਰੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਉਸਨੂੰ ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਰਾਤੀਂ ਸੌਂਦਿਆਂ-ਸੌਂਦਿਆਂ ਬਾਰਾਂ ਵੱਜ ਜਾਂਦੇ। ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਹੀ ਟੇਪਚੂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਫਿਰੋਜ਼ਾ ਪਿਘਲ ਗਈ। ਅੰਦਰੇ-ਅੰਦਰ ਹੁਭਕੀਂ-ਹੌਂਕੀ ਰੋਈ। ਉਸਨੇ ਟੇਪਚੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਵੀ ਕਿ 'ਪੁੱਤ ਇਸ ਪੰਡਤ ਦਾ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡ ਦੇ। ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਦੇਖ ਲਵਾਂਗੇ। ਇਹ ਤਾਂ ਮੋਇਆ ਕਸਾਈ ਏ ਪੂਰਾ।' ਪਰ ਟੇਪਚੂ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਟੇਪਚੂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਜੁਗਾੜ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਚਰਾਂਦ ਵਿਚ ਲਿਜਾਅ ਕੇ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਤੇ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਰਾਤ ਦੀ ਨੀਂਦ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਉਠਦਾ। ਸੋਨ ਨਦੀ ਵਿਚ ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਨੁਹਾਉਂਦਾ, ਕੁਰਲੀ ਵਗ਼ੈਰਾ ਕਰਦਾ। ਫੇਰ ਇਧਰ ਉਧਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਡਾਲਡੇ ਦੇ ਖ਼ਾਲੀ ਡੱਬੇ ਵਿਚ ਮੱਝ ਦਾ ਕਿੱਲੋ ਕੁ ਤਾਜ਼ਾ ਦੁੱਧ ਚੋਂਦਾ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਸੁਧਰਨ ਲੱਗੀ।
ਇਕ ਵਾਰੀ ਪੰਡਤਾਣੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਪਿੱਛੇ ਉਸਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਤੇ ਖਾਣ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਲੱਗੇ, ਬੇਹੇ, ਚੌਲ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਦਿਨ ਟੇਪਚੂ ਨੂੰ ਪੰਡਤ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿਚੋਂ ਘਾਹ ਵੀ ਕੱਢਣੀ ਪਈ ਸੀ ਤੇ ਥਕਾਣ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਸੀ। ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗਰਾਹੀ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਖਟਾਸ ਦਾ ਸਵਾਦ ਆਇਆ ਫੇਰ ਉਲਟੀ ਆ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਸਾਰਾ ਖਾਣਾ ਮੱਝਾਂ ਦੀ ਖੁਰਲੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਕ ਕੇ ਚਰਾਂਦ ਵੱਲ ਲੈ ਤੁਰਿਆ।
ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮੱਝਾਂ ਚੋਈਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ ਤਾਂ ਹੇਠੋਂ ਇਕ ਛਟਾਂਕ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਿਕਲਿਆ। ਪੰਡਤ ਭਗਵਾਨਦੀਨ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਟੇਪਚੂ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਨਾਲ ਝੰਡ ਸੰਵਾਰੀ। ਦੇਰ ਤਕ ਮੁਰਗਾ ਬਣਾਇਆ, ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਉਕੜੂ ਬਿਠਾਈ ਰੱਖਿਆ, ਥੱਪੜ ਮਾਰੇ ਤੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਹਟਾਅ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਟੇਪਚੂ ਪੀ.ਡਬਲਿਊ.ਡੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਵੱਟੇ, ਰੋੜੀ ਤੇ ਬੱਜਰੀ ਵਿਛਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ। ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੀਮੈਕਸ ਵਿਛਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ। ਵੱਡੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕੰਮ। ਤਿੱਖੜ ਧੁੱਪ ਵਿਚ। ਫਿਰੋਜ਼ਾ ਮੱਕੀ ਦੇ ਆਟੇ ਵਿਚ ਲੂਣ ਪਾ ਕੇ ਰੋਟੀਆਂ ਲਾਹ ਦੇਂਦੀ। ਟੇਪਚੂ ਕੰਮ ਦੌਰਾਨ, ਦੁਪਹਿਰੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਦੋ ਡੱਬੇ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲੈਂਦਾ।
ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ ਏਨੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਟੇਪਚੂ ਸਿਝ-ਪੱਕ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਾਠੀ-ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਵੀਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਹੋਣ ਲਗੀਆਂ, ਮਾਸ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਕੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਖੜਪਨ, ਰੋਅਬ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਝਲਕਣ ਲੱਗਾ। ਪੰਜੇ ਦੀ ਪਕੜ ਲੋਹੇ ਵਾਂਗਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ।
ਇਕ ਦਿਨ ਟੇਪਚੂ ਭਰਪੂਰ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਪਸੀਨੇ, ਮਿਹਨਤ, ਭੁੱਖ, ਨਿਰਾਦਰ, ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਮਾਰ ਝੱਲਦਾ ਹੋਇਆ ਪੂਰਾ ਆਦਮੀ ਬਣ ਗਿਆ—ਕਦੀ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹਾਰੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਦੀ ਨਮੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਉਭਰੀ।
ਉਸਦੇ ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ—ਉਹ ਸੀ ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਲਕੀਰ।
ਮੈਂ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਬੈਲਾਡਿਲਾ ਦੀ ਆਇਰਨ ਮਿੱਲ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਫਿਰੋਜ਼ਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਬਲਦੇਵ, ਸੰਭਾਰੂ ਤੇ ਰਾਧੇ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਬੈਲਾਡਿਲਾ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਪੰਡਤ ਭਗਵਾਨਦੀਨ ਨੂੰ ਹੈਜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਮਰ ਗਏ। ਹਾਂ, ਕਿਸ਼ਨ ਪਾਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾੜੀ ਦਾ ਧੰਦਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਕਈ ਸਾਲ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸਰਪੰਚ ਬਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਹਵੇਲੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਹ ਐਮ.ਐਲ.ਏ. ਬਣ ਗਏ।
ਲੰਮਾਂ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ। ਬੜੇ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਮੈਨੂੰ ਟੇਪਚੂ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਇਹ ਪੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹਨਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਟੇਪਚੂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਖ਼ੂਨ-ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਅ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਨਸਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਇੱਟਾਂ ਵੱਟਿਆਂ ਵਿਚ ਡਾਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਹਾਲਤਾਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਜਾਨ ਲੈਣੀਆਂ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਸੀ।
ਟੇਪਚੂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਉਦੋਂ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੈਲਾਡਿਲਾ ਆਇਆ। ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸ਼ਨ ਪਾਲ ਨੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਉਸਦੀ ਡਾਢੀ ਖੜਕਾਈ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੋਇਆ ਸਮਝ ਕੇ ਸੋਨ ਨਦੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਬਚ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸੇ ਰਾਤ ਕਿਸ਼ਨ ਪਾਲ ਦੀ ਪੁਆਲ ਵਿਚ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਬੈਲਾਡਿਲਾ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਉਹ ਸਨ ਅੱਠਤਰ ਦਾ ਸਾਲ ਸੀ।
ਸਾਡਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਜਿੰਨਾਂ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ, ਉਸਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਪਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿਨ ਰਾਤ ਖਦਾਨ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ।
ਟੇਪਚੂ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁਲਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ। ਮੈਂ ਉਸ ਵਰਗਾ ਨਿਧੜਕ, ਨਿੱਡਰ ਤੇ ਮੂੰਹ-ਫੱਟ ਬੰਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਚਾ'ਜੀ, ਮੈਂ 'ਕੱਲਿਆਂ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨੇ। ਹਰ ਵਾਰੀ ਮਾਰ ਖਾਧੀ ਏ। ਹਰ ਵਾਰੀ ਹਾਰਿਆ ਆਂ। ਹੁਣ 'ਕੱਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦੇਖਾਂਗਾ ਕਿ ਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾਂ ਕੁ ਦਮ ਐਂ।”
ਇਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਇਕ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ। ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਸਾਡੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਲੋਹਾ ਖ਼ਰੀਦਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹੁਕਮ ਮਿਲਿਆ ਕਿ 'ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਕੱਚੇ ਲੋਹੇ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਘੱਟ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।' ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਛਾਂਟੀ ਕਰ ਦੇਣ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਫੁਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਛਾਂਟੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਮੰਗ ਉਪਰ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਿਆਂ ਮੈਨੇਜ਼ਮੈਂਟ ਨੇ ਫੌਰਨ ਛਾਂਟੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਪਣੀਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਏ; ਕੋਈ ਕੰਮ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।
ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪੁਲਸ ਤੈਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਕੁਝ ਗਸ਼ਤੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਵੀ ਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਘੁੰਮ ਘੁੰਮ ਕੇ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸੁੰਘਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਟੇਪਚੂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਢਾਬੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਈ ਲੱਕੜ ਦੀ ਬੈਂਚ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆਂ ਹੋਈ। ਉਹ ਬੀੜੀ ਪੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਨਿੱਕਰ ਉੱਤੇ ਖ਼ੱਦਰ ਦਾ ਕੁੜਤਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸਨੇ।
ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਇਆ, “ਸਲਾਮ ਚਾ'ਜੀ, ਲਾਲ ਸਲਾਮ।” ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਕੱਥੇ-ਚੂਨੇ ਰੰਗੇ ਮੈਲੇ ਦੰਦ ਕੱਢ ਕੇ ਹੱਸ ਪਿਆ, “ਮਨੇਜਮੈਂਟ ਦੀ ਗਾਂੜ 'ਚ ਅਸੀਂ ਮੋਟਾ ਡੰਡਾ ਘੁਸੇੜ ਦਿੱਤੈ। ਸਾਲੇ ਚਾਂਘਾਂ ਮਰ ਰਹੇ ਐ ਹੁਣ, ਪਰ ਕੱਢਿਆਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ ਚਾ'ਜੀ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਫੱਕੜ ਬਣਾ ਕੇ ਡੰਗਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੱਕ ਦੇਣਾ ਕੋਈ ਹਾਸਾ-ਠੱਠਾ ਐ। ਛਾਂਟੀ ਉਪਰੋਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਆ। ਜਿਹੜਾ ਪੰਜਾਹ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਜਿੰਨੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਕੱਢੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ, ਛਾਂਟੋ ਅਜਮਾਨੀ ਸਾ'ਬ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ।”
ਟੇਪਚੂ ਬੜਾ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਗੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਉਸਦੇ ਹਾਸੇ ਵਿਚ ਕੁਸੈਲ, ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਛਾਤੀ ਤਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੁੜਤੇ ਦੇ ਬਟਨ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਫਾਟਕ ਵਾਂਗ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਗਲ਼ਮੇਂ ਵਿਚੋਂ ਛਾਤੀ ਦੇ ਵਾਲ ਹਿੱਲਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ—ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਮੇਨ ਗੇਟ 'ਤੇ ਬੈਠੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਾਂਗ। ਟੇਪਚੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਲਟਕ ਰਹੇ ਝੋਲੇ ਵਿਚੋਂ ਪਰਚੇ ਕੱਢੇ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਫੜਾ ਕੇ ਤੁਰ ਗਿਆ।
ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਤੀਜੀ ਰਾਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦਫ਼ਤਰ ਉੱਤੇ ਪੁਲਸ ਨੇ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ। ਟੇਪਚੂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਨ। ਯੂਨੀਅਨ ਦਫ਼ਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਐਨ ਬਾਹਰ-ਵਾਰ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਕੋਈ ਆਬਾਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜੰਗਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜੰਗਲ ਲਗਭਗ ਦਸ ਮੀਲ ਦੇ ਰਕਬੇ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਪਰ ਦਰੋਗਾ ਕਰੀਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਕਾਂਸਟੇਬਲਾਂ ਨਾਲ ਜਬਰਦਸਤੀ ਅੰਦਰ ਘੁਸ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਫਾਇਲਾਂ, ਰਜਿਸਟਰ, ਪਰਚੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਟੇਪਚੂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰੀਕਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਦਰ ਵੜਿਆ ਤੇ ਚੀਕਿਆ, “ਕਾਗਜ਼ਾਂ–ਪਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾਉਣਾ ਦਰੋਗਾ ਜੀ, ਸਾਡੀ ਡਿਊਟੀ ਅੱਜ ਯੂਨੀਅਨ ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀ ਐ। ਮੈਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾਂ, ਅੱਗਾ ਪਿੱਛਾ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਣਾ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਸੋਚ ਲਓ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ।”
ਦਰੋਗਾ ਹੈਰਾਨੀ ਵੱਸ ਥਾਵੇਂ ਗੱਡਿਆ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੋਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਨੱਕ ਸਾਨ੍ਹ ਵਾਂਗ ਫੁਕਾਰੇ ਛਡਣ ਲੱਗ ਪਈ, “ਕਿਹੜੈ ਓਇ ਮਾਦਰ...ਤੁਫ਼ਾਨੀ ਸਿੰਘ, ਲਾਓ ਸਾਲੇ ਦੇ ਦਸ ਡੰਡੇ।”
ਤੁਫਾਨੀ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਤਾਂ ਟੇਪਚੂ ਨੇ ਲੰਗੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅੱਧਾ ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੱਧਾ ਅੰਦਰ ਮੁਰਦਾ ਕਿਰਲੀ ਵਾਂਗ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਸਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਦਰੋਗੇ ਕਰੀਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਇਧਰ ਉਧਰ ਦੇਖਿਆ। ਸਿਪਾਹੀ ਮੁਸ਼ਤੈਦ ਸਨ, ਪਰ ਝਿੱਜਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧੌਣਾ ਟੇਪਚੂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸੀ।
ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਜੱਥਾ ਅੰਦਰ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਤਾੜ–ਤਾੜ ਡਾਂਗਾਂ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਕਈ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਪਾਟ ਗਏ। ਉਹ ਚੀਕ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਬਹੂੜੀਆਂ ਘੱਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਟੇਪਚੂ ਨੇ ਦਰੋਗੇ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਪੁਲਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਜਲੂਸ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਦਰੋਗਾਜੀ, ਫੇਰ ਤੁਫਾਨੀ ਸਿੰਘ, ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਪੰਜ ਸਿਪਾਹੀ...ਤੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਠਹਾਕੇ ਲਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਭੀੜ। ਪੁਲਸ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬੁਰੀ ਗਤ ਬਣੀ ਸੀ। ਯੂਨੀਅਨ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਜਲੂਸ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਗੇਟ ਤਕ ਗਿਆ, ਫੇਰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਸਤੀ ਤੇ ਹੌਸਲੇ ਵਿਚ ਮਸਤ ਲੋਕ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਗਏ। ਟੇਪਚੂ ਦੀ ਧੌਣ ਆਕੜੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਸਾਲਹੋ-ਦਾਦਰ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਟੇਪਚੂ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਟੱਟੀ ਫਿਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪੁਲਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੋਰ ਵੀ ਬੜੇ ਲੋਕ ਫੜ੍ਹੇ ਗਏ ਸਨ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਟੇਪਚੂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਫੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਟੱਟੀ ਵਾਲੀ ਗੜਵੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਤੁਫਾਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਰੀ। ਗੜਵੀ ਮੱਥੇ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਜੀ ਤੇ ਗਾੜ੍ਹਾ ਗੰਦਾ ਖ਼ੂਨ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਟੇਪਚੂ ਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਪਾਗਲ ਹੋਏ ਤੁਫਾਨੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤੜਾ-ਤੜ ਡੰਡੇ ਵਰ੍ਹਾਏ। ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਫੁੱਟ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੂਟਾਂ ਦੇ ਠੁੱਡ ਮਾਰੇ। ਲੱਤਾਂ ਮੁੱਕੀਆਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ। ਦਰੋਗਾ ਕਰੀਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਵੀ ਜੀਪ ਵਿਚੋਂ ਉਤਰ ਆਇਆ। ਯੂਨੀਅਨ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਆਪਣੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਉਸਨੂੰ ਭੁੱਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਦਰੋਗੇ ਕਰੀਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਤੁਫਾਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਟੇਪਚੂ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤੇ ਗਾਂਡ ਵਿਚ ਡੰਡਾ ਤੁੰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।' ਤੁਫਾਨੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਸਿਪਾਹੀ ਗਜਾਧਰ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਗਜਾਧਰ ਸ਼ਰਮੇ ਨੇ ਟੇਪਚੂ ਦਾ ਕੱਛਾ ਖਿੱਚਿਆ ਤਾਂ ਦਰੋਗੇ ਕਰੀਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਫੱਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰੋਜ਼ਾ ਨੇ ਟੇਪਚੂ ਦੀ ਬਾਕਾਇਦਾ ਖ਼ਤਨੀ ਕਰਵਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਟੇਪਚੂ ਦਰੋਗੇ ਦਾ ਨਾਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਜਾਤ ਜ਼ਰੂਰ ਬੁੱਝ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਰੋਗੇ ਕਰੀਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਟੇਪਚੂ ਦੀ ਪੁੜਪੁੜੀ ਉੱਤੇ ਡੰਡਾ ਮਾਰਿਆ, “ਮਾਦਰ...ਨਾਂਅ ਕੀ ਏ ਤੇਰਾ?”
ਟੇਪਚੂ ਨੇ ਕੁੜਤਾ ਵੀ ਲਾਹ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਅਲਫ਼ਨੰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ, “ਅੱਲਾ ਬਖ਼ਸ਼, ਵਲਦ ਅਬਦੁੱਲਾ ਬਖ਼ਸ਼, ਸਾਕਿਨ ਮਡਰ ਮੌਜਾ ਪੌਂਡੀ, ਤਹਿਸੀਲ ਸੋਹਾਗਪੁਰ, ਥਾਨਾ ਜੈਤਹਰੀ, ਪੇਸ਼ਾ ਮਜ਼ਦੂਰੀ—” ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਨੇ ਲੱਤਾਂ ਚੌੜੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਘੁੰਮਿਆਂ ਤੇ ਗਜਾਧਰ ਸ਼ਰਮਾ, ਜਿਹੜਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਧਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, “ਜਿਲਾ ਸ਼ਹਿਡੋਲ, ਹਾਲ ਬਾਸਿੰਦਾ ਬੇਲਾਡਿਲਾ...”
ਟੇਪਚੂ ਨੂੰ ਜੀਪ ਪਿੱਛੇ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਡੇਢ ਮੀਲ ਤਕ ਘਸੀਟਿਆ ਗਿਆ। ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਵਿਛੀ ਬੱਜਰੀ ਤੇ ਕੰਕਰੀਟ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪਿੱਠ ਦੀਆਂ ਤੈਹਾਂ ਛਿੱਲ ਸੁੱਟੀਆਂ। ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਉਚੜਿਆ ਮਾਸ ਲਾਲ ਟਮਾਟਰ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਜੀਪ ਕਸਬੇ ਦੇ ਪਾਰ ਆਖ਼ਰੀ ਚੁੰਗੀ ਨਾਕੇ 'ਤੇ ਰੁਕੀ। ਪੁਲਸ ਪਲਟਨ ਦੇ ਚਿਹਰੇ, ਖ਼ੂੰਖਾਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਗ ਰਹੇ ਸੀ। ਚੁੰਗੀ ਨਾਕੇ 'ਤੇ ਇਕ ਢਾਬਾ ਸੀ। ਪੁਲਸ ਵਾਲੇ ਉੱਥੇ ਚਾਹ ਪੀਣ ਬੈਠ ਗਏ।
ਟੇਪਚੂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਹ ਦੀ ਤਲਬ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ, “ਇਕ ਚਾਹ ਏਧਰ ਮੁੰਡਿਆ, ਕੜਕ।” ਉਹ ਕੂਕਿਆ। ਪੁਲਸ ਵਾਲੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਚੋਰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਏ। ਟੇਪਚੂ ਨੂੰ ਚਾਹ ਪਿਆਈ ਗਈ। ਉਸਦੀ ਪੁੜਪੁੜੀ ਉੱਤੇ ਗਮੋੜਾ ਨਜ਼ਰ  ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਪੂਰਾ ਸਰੀਰ ਆਲੂ ਵਾਂਗ ਝਿਰੜਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਗ੍ਹਾ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਲਹੂ ਸਿਮ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਜੀਪ ਲਗਭਗ ਦਸ ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਰੁਕੀ। ਚੁਫੇਰੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨਸਾਨ ਸੀ। ਟੇਪਚੂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਾਹਿਆ ਗਿਆ। ਗਜਾਧਰ ਸ਼ਰਮੇ ਨੇ ਇਕ ਦੋ ਡੰਡੇ ਹੋਰ ਚਲਾਏ। ਦਰੋਗਾ ਕਰੀਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਹੁਰੀਂ ਵੀ ਜੀਪ ਵਿਚੋਂ ਉਤਰੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਟੇਪਚੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਅੱਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਉਰਫ਼ ਟੇਪਚੂ, ਤੈਨੂੰ ਦਸ ਸੈਕਿੰਟ ਦਾ ਟਾਈਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਸਰਕਾਰੀ ਹੁਕਮ ਮਿਲਿਆ ਏ ਕਿ ਤੇਰਾ ਜ਼ਿਲਾ ਬਦਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਲ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ, ਜਿੰਨੀ ਦੂਰ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਭੱਜ ਸਕਦਾ ਏਂ, ਭੱਜ ਜਾਹ। ਅਸੀਂ ਦਸ ਤਕ ਗਿਣਤੀ ਗਿਣਾਗੇ।”
ਟੇਪਚੂ ਲੜਖੜਾਉਂਦਾ ਡੋਲਦਾ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਕਰੀਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਖ਼ੁਦ ਗਿਣਤੀ ਗਿਣ ਰਹੇ ਸਨ—'ਇਕ-ਦੋ-ਤਿੰਨ-ਚਾਰ-ਪੰਜ…'
ਲੰਗੜੇ, ਬੁੱਢੇ, ਬਿਮਾਰ ਬਲ੍ਹਦ ਵਾਂਗ ਖ਼ੂਨ ਵਿਚ ਨਹਾਤਾ ਹੋਇਆ ਟੇਪਚੂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਖਲੋਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਤੁਰਨ ਤੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਸੀ।
ਅਚਾਨਕ ਦਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਤੁਫਾਨੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਿੰਨ੍ਹਿਆਂ, ਪਹਿਲਾ ਫਾਇਰ ਕੀਤਾ—'ਠਾਹ…'
ਗੋਲੀ ਟੇਪਚੂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਿਚ ਵੱਜੀ ਤੇ ਉਹ ਰੇਤ ਦੇ ਬੋਰੇ ਵਾਂਗ ਥਾਵੇਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਕੁਝ ਸਿਪਾਈ ਉਸ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਿਰ ਵਿਚ ਬੂਟਾਂ ਦੇ ਠੁੱਡ ਮਾਰੇ। ਟੇਪਚੂ ਕਰਾਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਹਰਾਮਜਾਦਿਓ।”
ਗਜਾਧਰ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਦਰੋਗੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸਾ'ਬ, ਅਜੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਬਾਕੀ ਆ।” ਦਰੋਗੇ ਕਰੀਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਤੁਫਾਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਤੁਫਾਨੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਟੋਪਚੂ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਮੋਢਿਆਂ ਕੋਲ, ਦੋ-ਦੋ ਇੰਚ ਹੇਠਾਂ, ਦੋ-ਦੋ ਗੋਲੀਆਂ ਹੋਰ ਠੋਕ ਦਿੱਤੀਆਂ—ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਨਾਲੀ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ—ਹੇਠਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤਕ ਉੱਧੜ ਗਈ।
ਟੇਪਚੂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਫੜਫੜਾਇਆ। ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਖ਼ੂਨ ਤੇ ਝੱਗ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਨਿਕਲੇ। ਜੀਭ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਈ। ਅੱਖਾਂ ਪਥਰਾਅ ਗਈਆਂ। ਫੇਰ ਉਹ ਠੰਡਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮਹੂਏ ਦੇ ਇਕ ਟਾਹਣ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲਮਕਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੌਕੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਲਈ ਗਈ। ਪੁਲਸ ਨੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਕਿ 'ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਦੋ ਗੁੱਟਾਂ ਵਿਚ ਹਥਿਆਰ ਬੰਦ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਟੇਪਚੂ ਉਰਫ਼ ਅੱਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਲਟਕਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੁਲਸ ਨੇ ਲਾਸ਼ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੀ। ਮੁਜਰਮਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਜਾਰੀ ਹੈ।'
ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਟੇਪਚੂ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਚਿੱਟੀ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਢਕ ਕੇ ਸੰਦੂਕ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਜੀਪ ਵਿਚ ਲੱਦ ਕੇ ਪੁਲਸ ਚੌਕੀ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।
ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਬਸਤਰ, ਭੋਪਾਲ ਸਭ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਪੁਲਸ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ. ਵਾਲੇ ਗਸ਼ਤ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਧੁੰਆਂ ਉਠ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਝੁੱਗੀਆਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪੰਜਾਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਜ਼ਦੂਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਟੇਪਚੂ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਲਈ ਜ਼ਿਲਾ ਹਸਪਤਾਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਡਾਕਟਰ ਐਡਵਿਨ ਵਰਗਿਸ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਥਿਏਟਰ ਵਿਚ ਸਨ। ਉਹ ਬੜੇ ਧਾਰਮਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਈਸਾਈ ਸਨ। ਟ੍ਰਾਲੀ ਸਟਰੇਚਰ ਉੱਤੇ ਟੇਪਚੂ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਅੰਦਰ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ। ਡਾ. ਵਰਗਿਸ ਨੇ ਲਾਸ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖੀ। ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਥਰੀ-ਨਾਟ-ਥਰੀ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਧਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਪੂਰੀ ਲਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਇਕ ਸੂਤ ਜਗ੍ਹਾ ਅਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸੱਟ-ਫੇਟ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਉਹਨਾਂ ਆਪਣਾ ਮਾਸਕ ਠੀਕ ਕੀਤਾ, ਫੇਰ ਉਸਤਰਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਝੁਕੇ ਤੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਟੇਪਚੂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਹਲ ਲਈਆਂ। ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਕਰਾਹਿਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਬ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਕੱਢ ਦਿਓ। ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਅ ਲਓ। ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਐ।”
ਡਾਕਟਰ ਵਰਗਿਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਉਸਤਰਾ ਛੁੱਟ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਇਕ ਭਿਚੀ ਜਿਹੀ ਚੀਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਲ਼ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਤੇ ਉਹ ਓਪਰੇਸ਼ਨ-ਰੂਮ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਦੌੜੇ।

ਤੁਸੀਂ ਕਹੋਗੇ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਣਹੋਣੀਆਂ ਤੇ ਅਸੰਭਵ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਓ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਕੋਰੇ-ਝੂਠ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ...
ਮੈਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸੱਚਾਈ ਏ। ਤੁਸੀਂ ਸਵਿਕਾਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਲਪਿਤ ਸਾਹਿਤਕ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਅਸਲੀਅਤ ਜਿਹੜੀ ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ।
ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਮਡਰ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਲੋਕ ਟੇਪਚੂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੰਨਦੇ ਨੇ ਕਿ 'ਟੇਪਚੂ ਕਦੀ ਮਰੇਗਾ ਨਹੀਂ—ਸਾਲਾ ਜਿੰਨ ਏਂ।'
ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੁਣ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ, ਜਦੋਂ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਟੇਪਚੂ ਨਾਲ ਮਿਲਵਾ ਸਕਦਾ ਆਂ।
      ੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦
     ਬੇਦੀ ਡੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ, ਬਾਜਾ ਰੋਡ, ਜੈਤੋ-151202. ( ਪੰਜਾਬ )
     ਮੋਬਾਇਲ ਨੰ : 94177-30600.

ਪਰਲੋ…:: ਲੇਖਕ : ਪੁਨਤਿੱਲ ਕੁੰਜਬਦੁੱਲਾ

ਮਲਿਆਲੀ ਕਹਾਣੀ :
ਪਰਲੋ…:: ਲੇਖਕ : ਪੁਨਤਿੱਲ ਕੁੰਜਬਦੁੱਲਾ
ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ

(ਪੁਨਤਿੱਲ ਕੁੰਜਬਦੁੱਲਾ 1942 ਵਿਚ ਮਾਲਾਬਾਰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਬੀ.ਐੱਸ.ਸੀ. ਪਾਸ ਕਰ ਲੈਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇਕ ਈਸਾਈ ਕੁੜੀ ਮਰਿਯੱਮਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਸਮਾਜ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। 1971 ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਐਮ.ਪੀ. ਮੁਹੰਮਦ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕੁੰਜਬਦੁੱਲਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੁਸਲਿਮ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਪੱਖ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਬੜੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਨੁ.)

ਪਰਲੋ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆਂ ਅਜੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਓਸ ਇਕੋ ਛਿਣ ਵਿਚ ਉਹਦੇ ਦੋ ਜਨਮ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਤੀਜੇ ਜਨਮ ਦਾ ਵੀ ਆਖ਼ਰੀ ਵੇਲਾ ਆਣ ਪਹੁੰਚਿਆ।'
—ਇਕ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋਤੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਟਾਹਣ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਵਿਚਾਰੇ ਬਾਂਦਰ ਨੇ ਸੋਚਿਆ।
ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਉਹਨੇ ਪਿੱਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਭ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਹ।
ਪੁਲਾੜ ਵਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਗੋਪੁਰ ਤੇ ਉਸਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਥਣ ਵਰਗੀ ਗੋਲ ਗੰਢ ਜਿਹੀ ਉੱਤੇ ਉਹਦੀ ਨਿਗਾਹ ਪਈ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਜਦੋਂ ਗਰਭ ਵਿਚ ਪਏ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਕੁਰਬਲ-ਕੁਰਬਲ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂ ਆ ਗਏ। ਅੱਖਾਂ ਸਿੱਜਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਧੁੰਦਲੇ ਪੈ ਗਏ। ਗੋਪੁਰ ਧੁੰਦਲਾ ਜਿਹਾ ਦਿਸਣ ਲੱਗਾ; ਘੜੀ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ; ਮੰਦਰ ਵੀ ਧੁੰਦਲਾ ਜਿਹਾ ਦਿਸਣ ਲੱਗਿਆ।
ਧੁੰਦਲਾਪਣ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਤੇ ਵਧਦਿਆਂ ਵਧਦਿਆਂ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਪਸਰ ਗਿਆ। ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਮਨ-ਅੰਤਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚਮਕ ਪਈਆਂ। ਉਹਨੂੰ ਚਮਕ ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਨਜ਼ਰ ਆਏ—
ਪਹਿਲਾ ਜਨਮ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਆਦਮੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਕ ਰੱਜੀ-ਪੁੱਜੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਕੁਲ ਦੇ ਕੁਲ-ਨਾਇਕ ਦੀ ਚੌਥੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਜਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਊਠ ਦੌੜਾਂਦਿਆਂ, ਖਜੂਰਾਂ ਖਾਂਦਿਆਂ ਤੇ ਕਸਰਤ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਦੇ ਦਿਨ ਬੀਤਦੇ। ਉਹਨੇ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ। ਸੱਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪਿਓ ਵੀ ਬਣਿਆ।
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਇਕ ਧਰਮ-ਗੁਰੂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਉਹ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਅੰਦੋਲਨ ਛਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਧਰਮ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਧਰਮ-ਗੁਰੂ ਹਿਰਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਭਗਵਾਨ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਧਿਆਏ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਤਾਈਵੇਂ ਦਿਨ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਧਰਮ-ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ, ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਆਉਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਭੇਜਿਆ। ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਧਰਮ-ਗੁਰੂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—
“ਮੈਂ ਓਥੇ ਆਵਾਂ? ਆਕਾਸ਼, ਇਕ-ਦੋ ਨਹੀਂ ਸੱਤ ਹੈਨ। ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਸੱਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ਾਂ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਧੰਦੂਕਾਰ ਨੂੰ ਉਲਾਂਘਦਿਆਂ ਅਨੇਕਾ ਯੁੱਗ ਬਿਤਾਏ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਲਈ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਏਂ! ਕੀ ਮੈਂ ਇਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਵਾਂ? ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਕੀ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?”
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—
“ਧਰਮ-ਗੁਰੂ ਤੂੰ ਇਕ ਗੱਲ ਚੇਤੇ ਰੱਖ। ਮੈਂ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਏਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਔਖਾ ਨਹੀਂ। ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਭੁੱਲ ਗਈ ਕਿ ਤੇਰੇ ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਛੇ ਅੰਗ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈਨ?”
ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਮੁਲਾਕਤਾ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਕਦੀ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
ਆਸਾਧਾਰਨ ਤੇ ਗੁੱਝੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ।
ਧਰਮ-ਗੁਰੂ ਮੁੜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਆਜਾਨ ਗੂੰਜੀ। ਧਰਮ-ਗੁਰੂ ਗਦ-ਗਦ ਹੋ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। "ਇਕ ਰਾਤ ਵਿਚ, ਇਕੋ ਰਾਤ ਵਿਚ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ...ਧੰਨ ਹੈ ਤੇਰੀ ਲੀਲ੍ਹਾ ਤੇ ਧੰਨ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ।”
ਧਰਮ-ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਦੋਂ ਦੇ ਉਹਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਨੇ।
ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਖਿੜ-ਖਿੜ ਹੱਸਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚੁਰਸਤੇ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਬੇਅਰਥ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਧਰਮ-ਗੁਰੂ ਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਉਡਾਇਆ। ਉਹ ਵੀ ਹੱਸ ਪਿਆ।
ਹੱਸਦਾ ਹੱਸਦਾ ਉਹ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਹਦੀ ਪਤਨੀ ਉਦੋਂ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਰੋਟੀਆਂ ਪਕਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਬੱਚੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਖਜੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਿਟਕਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨੂੰ ਹੱਸਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪਤਨੀ ਦਾ ਮੱਥਾ ਵਟਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਉਹਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਐਵੇਂ ਵਕਤ ਖ਼ਰਾਬ ਨਾ ਕਰੇ...ਛੇਤੀ ਦੇਣੇ ਨਹਾਅ ਆਵੇ।
ਡੋਲ ਤੇ ਸਾਬਨ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਤਲਾਅ ਵੱਲ ਨਹਾਉਣ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੜ ਕੇ ਇਕ ਡੂੰਘੀ ਟੁੱਭੀ ਲਾਈ। ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ 'ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ! ਉਹ ਇਕ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਨਹਾਅ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਬੜੀ ਅਚਰਜ ਗੱਲ ਸੀ। ਉਹ ਏਨੀਆਂ, ਅੱਧ-ਨਗੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ! ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਮਕਦੇ ਲੰਮੇ ਵਾਲਾਂ ਤੇ ਭਰਵੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪਈ।
ਇਸ ਵਾਰ ਫੇਰ ਉਹ ਮੁੜ੍ਹਕੋ-ਮੁੜ੍ਹਕੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਮੁਇਆਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲੇ ਤੇ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉੱਪਰ ਆ ਗਿਆ।
ਫੇਰ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ...ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ। ਪੰਜ ਬੱਚੇ ਵੀ ਜੰਮੇ। ਵਾਲ ਵੀ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਗਏ।
ਕੋਈ ਖਾਸ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰੀ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਇਕ ਦਿਨ ਆਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨਦੀ 'ਤੇ ਨਹਾਉਣ ਗਈ…
ਜਦੋਂ ਉਹ ਟੁੱਭੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮੁੜ ਸਿੱਧੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਤਲਾਅ...ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਖ਼ਰੀ ਵੇਰ ਨਹਾਤੀ ਸੀ।
ਹੁਣ ਉਹ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਪੌੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਧਰੇ ਕੱਪੜੇ ਓਵੇਂ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਪਏ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ। ਓਹੋ ਹੀ ਰਾਹ ਸਨ। ਉਹ ਘਰ ਵੱਲ ਭੱਜ ਤੁਰਿਆ। ਘਰ ਅੱਪੜਿਆ ਤਾਂ ਪਤਨੀ ਅਜੇ ਰੋਟੀਆਂ ਪਕਾਅ ਰਹੀ ਸੀ। ਬੱਚੇ ਹੁਣ ਵੀ ਖਜੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਿਟਕਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ।
ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਗਿਆ। ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਾਹ ਉੱਖੜਨ ਲੱਗਾ। ਪਤਨੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਏਨੀ ਛੇਤੀ ਨਹਾਅ ਵੀ ਆਏ। ਕਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਖੰਭ ਭਿਓਣੀ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਆਏ ਲੱਗਦੇ ਓ।”
ਉਸਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਲੋਕਾਰ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਕਈ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਪਲ ਹੀ ਬੀਤੇ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ-ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਬਿਤਾਇਆ ਅੱਧਾ ਦਿਨ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੋ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਰਾਬਰ ਹੋਏਗਾ। ਉਹਨੂੰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਫੇਰ ਉਹਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਮਾਪ-ਤੋਲ ਬਦਲ ਗਏ।
ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਰਥ ਕੀ ਹਨ?
ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਿਰਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਿਆਂ ਉਹ ਇਕ ਨਵੇਂ ਸਿੱਟੇ 'ਤੇ ਅੱਪੜਿਆ। ਸਿੱਟਾ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ।
ਸਮਾਂ ਸੀ।
ਸਮਾਂ ਹੋਵੇਗਾ।
ਪਰ ਸਮਾਂ ਹੈ...ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਸਥਿਤੀ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ। ਪਲ ਬੀਤਦੇ ਨੇ ਤੇ ਅਗਾਂਹ ਲੰਘਦੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਸੂਰਜ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਦਿਨ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ।
ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਖਜੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤਾਂ ਗਿਟਕਾਂ ਨਾਲ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾਏ। ਗੁੰਜੇ ਦੇ ਚਾਰ ਬੀਆਂ ਨਾਲ ਮਹੀਨਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਧੁੰਧਚੀ ਦੇ ਬੀਅ ਸਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਏ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਸ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦਹਾਕਾ ਮਿਥ ਦਿੱਤਾ।
ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰਛਾਵੇਂ ਮਿਣੇ ਗਏ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਵਿਚ ਰੇਤਾ ਭਰਿਆ ਗਿਆ। ਰੇਤ ਦੇ ਕਣ ਅੱਖ-ਪਲਕਾਰੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇਕ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਹੇਠ ਕਿਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਹਿਰ ਬਣਾਏ ਗਏ।
ਅੰਕ ਬਣਾਏ ਗਏ।
ਕਲੰਡਰ (ਪਚਾਂਗ) ਦੀ ਕਾਢ ਨਿਕਲੀ।
ਇਸ ਗੇੜ-ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਘੜੀ ਆਖ਼ਰੀ ਅਲੋਕਾਰ ਸ਼ੈ ਸੀ।
ਆਕਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਸੋਚਣ ਹੀ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ।

ਭਾਰਤ ਨਾਂਅ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਉਹਨੇ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਸਿਰਫ ਕਾਲ ਦੀ ਯਾਦ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਸੀ। ਕੁੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹੀ ਯਾਦ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਈ ਰਹੀ ਸੀ।
ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨਾਲ, ਸ਼ੰਕਾ ਨਾਲ, ਜੁਗਿਆਸਾ ਨਾਲ, ਕਾਠ ਨਾਲ, ਤਾਊੜੀ ਨਾਲ, ਘੜੀ ਨਾਲ, ਛਿਣ ਨਾਲ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨਾਲ, ਮਹੀਨਿਆਂ ਨਾਲ, ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ...ਉਹਦਾ ਵਿਕਾਸ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ।
ਦੁਬਾਰਾ ਨਦੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਪੀ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮਾ ਮੂਹਰੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ—
“ਕਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?”
ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹਨੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਜਤਨ ਕੀਤੇ। ਕੋਈ ਸਿੱਟਾ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ। ਪਰ ਇਕ ਗੱਲ ਦੀ ਸੋਝੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਈ ਕਿ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਉਹਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮੱਰਥਾ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ।
ਅੱਠੇ-ਪਹਿਰ ਉਹਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਯਾਦ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਜਟਾਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਲਪੇਟ ਲਈਆਂ, ਦਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਾਲ ਵਧਦੇ ਵਧਦੇ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਜਾ ਲੱਗੇ।
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਧੁੱਨੀਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ, ਕਮਲ ਉੱਪਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਯਾਦ ਹੀ ਉਹਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਵਿਚ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।
ਵਰ੍ਹੇ ਤਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਯੁੱਗ ਵੀ ਬੀਤ ਗਏ।
ਇਕ ਵਾਰੀ ਦੁਮੇਲ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਵਰਗਾ ਇਕ ਹੰਸ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਣ ਖਲੋਤੇ।
ਉਸਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵਾਣੀ ਸੁਣੀ।
ਅੱਖਾਂ ਖੋਹਲੀਆਂ।
ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨੇਤਰ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹੇ।
“ਬੇਟਾ, ਇਹ ਵਿਅਰਥ ਯਤਨ ਕਾਹਦੇ ਲਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਿਸਾਬ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਹੈ।”
“ਮਹਾਰਾਜ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿਓ।”
“ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਗੱਲ, ਤੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਕੀ ਕਰਨੈਂ?”
“ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰੀ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਅਟੱਲ ਹੈ।”
“ਤਾਂ ਫੇਰ ਸੁਣ...” ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਮਹੀਨਿਆਂ-ਰੁੱਤਾਂ, ਜੋਤਸ਼ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ, ਮਹਾਯੁੱਗ ਤੇ ਪਰਲੋ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਮੇਰੇ ਇਕ ਦਿਨ ਤੇ ਇਕ ਰਾਤ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਇਕ ਦਿਨ ਤੇਰੇ 864,00,00,000 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।”
“ਮਹਾਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਖਿਮਾ ਕਰੋ।”
ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਹੰਸ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ।
ਉਹਨੇ ਵੀ ਆਸਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਉਦੋਂ ਤੀਕ ਉਹਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਬਣਾਈਆਂ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹ-ਅਕਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਟੁੱਟੀ-ਫੁੱਟੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ।
ਏਨੇ ਨੂੰ ਹਿਮਵਾਨ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਵਡੱਤਣ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਰਾਪ ਵਾਂਗ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਦੋ ਫਾਟਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਮੌਨਸੂਨ ਪੌਣਾ ਅੰਦਰ ਲੰਘ ਆਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕਈ ਵਿਹੁਲੇ ਜੀਆ-ਜੰਤ ਵੀ ਇਸ ਧਰਮ-ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਅਛੋਪਲੇ ਹੀ ਆਣ ਵੜੇ।
ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇੱਥੇ ਵਰਣ ਸ਼ੰਕਰ ਜਾਤੀਆਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਾਵਟ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਬਹੁਤ ਅਸਹਿ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨੂੰ ਇਕ ਤੱਥ ਦੀ ਸਮਝ ਪੈ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਪਿਆਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਹੇ ਨੇ। ਉਹਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਵੀ ਮਲੀਨ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਫੇਰ ਉਹ ਵੀ ਨੀਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ, ਖ਼ਲਾਅ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।
ਰਾਈਟ ਤੇ ਲੈਫ਼ਟ?
ਟਾਈਮ ਸ਼ੇਅਰਸ ਦਾ ਫੇਟ ਆਵ ਸਪੇਸ।
ਆਰ ਆਲ ਪਾਂਇਟਸ ਆਵ ਵਯੂ ਇਕਵੀਵੇਲੇਂਟ?
ਦਾ ਰਿਲੇਟਿਵ ਏਪਿਯਰਸ ਐਬਸੋਲਿਊਟ,
ਦਾ ਐਬਸੋਲਿਊਟ ਟਰਨਸ ਆਊਟ ਟੂ ਬੀ ਰਿਲੇਟਿਵ।
ਵੇਲੋਸਿਟੀ ਹੈਜ਼ ਇਟਸ ਲਿਮਿਟ।
ਏਨੇ ਦੈਵੀ ਵਾਕ ਸਿੱਖ ਲੈਣ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਪੰਜ ਗਏ ਨੇ।”
ਉਸ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿੱਥੇ? ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ?” ਇੰਜ ਉਹ ਆਇਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਨਿਰਪੇਖਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਜੇ ਅੱਧਾ ਹੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹਦੇ ਦੂਜੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ।
ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਉਹਦੀ ਆਤਮਾ ਭਟਕਦੀ ਰਹੀ।

ਉਸ ਅਭਾਗੇ ਦਾ ਤੀਜਾ ਜਨਮ ਇਕ ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਬਾਂਦਰ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਂ ਸੱਜਣ-ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਜਨਮ ਅਜਿਹੇ ਵਰਗ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜਿੱਥੇ ਤੀਵੀਆਂ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀ ਸੰਪਤੀ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਾਂ ਦੇ ਮਗਰ-ਮਗਰ ਤੁਰਿਆ ਫਿਰਦਾ। ਭੁੱਖ ਲੱਗਦੀ। ਉਸਦਾ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘ ਲੈਂਦਾ। ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਵਿਚੋਂ ਜੂੰਆਂ ਕੱਢ-ਕੱਢ ਮਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਹਨੂੰ ਚੇਤੇ ਨੇ। ਦੂਜੀ ਵੇਰ ਗਰਭ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਫੇਰ ਉਹ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਉਛਲਦਾ-ਕੁੱਦਦਾ, ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਉਤਲੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਨੱਚਦਾ-ਟੱਪਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹਦੇ ਦਿਨ ਬੜੇ ਚੰਗੇ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਅਮਰੂਦਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿਚੋਂ ਚੋਰੀਓਂ ਅਮਰੂਦ ਤੋੜ ਕੇ ਖਾਣ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਮਾਲੀ ਨੇ ਗਲੇਲ ਸੇਧ ਕੇ ਵੱਟਾ ਮਾਰਿਆ। ਵੱਟਾ ਉਹਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਏਨੀ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਵੱਜਿਆ ਕਿ ਉਹਦਾ ਰੋਣ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਦੋ ਦਿਨ ਬੜੀ ਹੀ ਪੀੜ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਫੇਰ ਉਹ ਥਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਕੇ ਸੁੱਜ ਗਿਆ। ਇਕ ਹਫ਼ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਉੱਥੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੁਆਲਿਓਂ ਵਾਲ ਝੜ ਗਏ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਿਚ ਪਾਕ ਪੈ ਗਈ ਤੇ ਕਚ-ਲਹੂ ਰਿਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਾਕ ਨਾਲ ਵਾਲ ਗਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ: ਫੇਰ ਪਾਕ ਸੁੱਕ ਗਈ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੱਖੀਆਂ ਭਿਣਕਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਉਸ ਵਿਚ ਕੀੜੇ ਵੀ ਪੈ ਗਏ। ਬਦਬੂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਅੱਜ ਉਹ ਬਾਂਦਰ ਬੇ ਸਹਾਰਾ ਹੈ। ਇਕੱਲਾ ਹੈ। ਨਾ ਮਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਪਿਓ। ਸਾਂਝਾ, ਪਰਵਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਬੇਲੀ ਨਹੀਂ। ਬੁੱਢੀ ਪਿੱਠ ਉਤਲੇ ਨਾਸੂਰ ਨਾਲ ਕਸ਼ਟ ਭੋਗਦਾ ਉਹ ਸੰਢੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਦਿਨ ਕੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਬੋਹੜ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਲੋਕ-ਪਰਲੋਕ ਹੈ। ਉਹ ਬੋਹੜ ਦਾ ਰੁੱਖ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਚੁਰਾਹੇ ਵਿਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੰਦਰ, ਸ਼ਹਿਰ, ਥਾਣੇ ਤੇ ਨਦੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਚੁਰਸਤਾ ਹੈ।
ਅਣਗਿਣਤ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਟਾਹਣਾ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ, ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੁੱਢ ਤੇ ਨਰੋਈਆਂ ਜੜਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਬੁੱਢਾ ਬੋਹੜ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸੰਗ ਵਿਹੰਦਾ ਹੋਇਆ ਏਥੇ ਸ਼ਥਿਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਥੋਥੀਆਂ ਖੋਡਾਂ ਵਿਚ ਸੱਪ ਆਣ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਨੇ। ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚਿੱੜੀਆਂ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਨੇ। ਸੰਘਣੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹਵਾ ਸ਼ੂਕਦੀ ਹੈ। ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੀੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਤੁਰੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਨੇ। ਤਨ ਉੱਤੇ ਪਸਰੇ ਨਿੱਕੇ ਵੱਡੇ ਪੱਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਤੇ ਹਿੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।
ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਇਹ ਬਾਂਦਰ ਏਸੇ ਬੋਹੜ ਦੀ ਕਿਸੇ ਟਾਹਣੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਵਿਚਰਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ...ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੀਆਂ ਨੂੰ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਉਡੇ ਫਿਰਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਤਰਸਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੂੰਹੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ। ...ਉਹਨੇ ਪਰਛਾਵਾਂ ਨਾਪ ਕੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰੇਤੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ੀਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਮਿਣਿਆ ਸੀ ਤੇ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ ਸੀ। ਕਲੰਡਰ (ਪੰਚਾਂਗ) ਵੀ ਉਹਦੀ ਆਪਣੀ ਦੇਣ ਸੀ। ਤਪ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ ਉਹਨੇ...ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਛਾਪ, ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹਦੇ ਮਨ, ਮਸਤਕ ਵਿਚ ਪਈ ਸੀ।
ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਹੀ-ਪਾਂਧੀ ਉਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੰਦਾ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਡਾਉਂਦੇ। ਖਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਦਾ। ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਥਾਲੀਆਂ ਵੇਖ-ਵੇਖ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਆਉਂਦਾ। ਢਿੱਡ ਵਿਚ ਭੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਮੱਚ ਉਠਦੀ। ਜਦੋਂ ਮੰਦਰ ਦਾ ਫਾਟਕ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਪੁਜਾਰੀ ਖੀਰ ਪੀਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਅੱਖ ਝਪਕਾਇਆਂ ਉਸਨੂੰ ਵਿਹੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਭੁਲਾਉਂਦਾ।
ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਭੰਨੇ ਹੋਏ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਟੋਟੇ, ਸੜੇ ਹੋਏ ਫਲ, ਰੇਤੇ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜੀ ਮਠਿਆਈ ਦੇ ਭੋਰੇ, ਜਾਂ ਕਦੀ ਅੰਬ ਦੀਆਂ ਗੁਠਲੀਆਂ ਲੱਭ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਲੱਭਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਦਰ ਦੇ ਤਲਾਅ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲੈਂਦਾ। ਜੇ ਪੁਜਾਰੀ ਉੱਥੇ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੰਦਰ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਘੰਟੀ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗਦਾ। ਫੇਰ ਅੱਖ-ਪਲਕਾਰੇ ਵਿਚ ਨੱਸ ਕੇ ਬੋਹੜ ਉੱਤੇ ਜਾ ਬੈਠਦਾ।
ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦੀ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ, ਸਮੇਂ, ਆਕਾਸ਼, ਪਿੱਠ ਦਾ ਅੱਲਾ ਜ਼ਖ਼ਮ, ਆਦੀ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਕੇ ਉਹਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਪਹੁ ਫੁਟਾਲੇ ਸਮੇਂ ਉਹਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ।
ਘੁੱਗੂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਰੋਜ਼ ਉਹਨੂੰ ਜਾਗ ਆਉਂਦੀ। ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਫਾਟਕ ਉੱਤੇ ਘੁੱਗੂ ਵੱਜਦਾ...ਉਦੋਂ ਘੜੀ ਉੱਤੇ ਛੇ ਵੱਜੇ ਹੁੰਦੇ।
ਗੋਪੁਰ ਵਿਚ, ਗੋਪੁਰ ਦੇ ਥਣ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਘੜੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਦਾ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਆਇਆ ਹੈ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕ ਇੱਛਾ ਉਹਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਗੋਪੁਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਘੜੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜੇ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਚੰਦ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਧੁੰਈਂ ਵਾਂਗ ਉਹਦੇ ਉਸੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਧੁਖਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਏਨੀ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸਦਾ ਨਿਖੇੜਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਘੜੀ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ ਸੀ। ਨਿਰਪੇਖਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ...ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਸਨ।
ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਗੋਪੁਰ ਵੱਲ ਵੀ ਗਿਆ ਸੀ...ਪਰ ਓਦੋਂ ਤਕ ਗੋਰਖਾ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਗੋਪੁਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਫਾਟਕ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਰਾ ਮਾਰ ਕੇ ਸੌਂ ਚੁੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਅਖ਼ੀਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਿਨ ਆਇਆ। ਸੋਹਣੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ...ਗੋਪੁਰ ਦੀ ਛਾਤੀ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਸਿੱਧੀ ਆਸਮਾਨ ਵੱਲ ਤਣੀ ਹੋਈ; ਚੌਕੀਦਾਰ ਗੋਪੁਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਘੁਰਾੜੇ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਬੁੱਢੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੀ ਪੀੜ ਸਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਉਹ ਗੋਪੁਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਿਆ...
ਉਹਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਵਿਚ ਉਤਾਂਹ ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਸੈਂਕੜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੌੜੀਆਂ। ਪਿੰਡਾ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ। ਚੱਕਰ ਆਉਂਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਪੈਰ ਥਕਾਵਟ ਸਦਕਾ ਨਾਲੋਂ ਲੱਥ ਗਏ ਜਾਪਦੇ ਸੀ। ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਵਧ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਹ ਹਨੇਰੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ੂਕ ਰਹੇ ਸਨ।
ਆਖ਼ਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚ ਹੀ ਗਿਆ। ਉਹ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਘੜੀ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵੇਗ ਵਿਚ ਪਲੋਸਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਸਦੀਆਂ ਸੂਈਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨੇ ਚੁੰਮ ਲਿਆ। ਫੇਰ ਸਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਪੁਰ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜ ਲਿਆ।
ਗੋਪੁਰ ਦਾ ਥਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਰੂਪਨਖਾ ਦੀ ਪੀੜ। ਉਹਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਘੜੀ ਦੇ ਖੋਜੀ ਦੇ ਹੱਥ, ਘੜੀ ਆ ਗਈ ਸੀ।
ਘੜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ਗੋਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਚਾਨਣ ਧੋਤਾ ਆਕਾਸ਼। ਚੰਦ ਉਸ ਨੋਕ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੀ ਸੀ...ਉਹ ਚਾਹਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਛੂਹ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ ਨੂੰ ਛੋਹ ਕੇ ਉਹ ਜਿਸ ਰਾਹ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਰਾਹੇ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਚੰਨ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲਈ ਉਹਨੇ ਇਕ ਹੱਥ ਵਿਚ ਘੜੀ ਫੜ੍ਹ ਲਈ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖਲੋ ਕੇ ਦੂਜਾ ਹੱਥ ਚੰਦ ਵੱਲ ਵਧਾਇਆ। ਪੈਰ ਤਿਲ੍ਹਕ ਗਏ...ਬਸ, ਏਨੀ ਕੁ ਗੱਲ ਹੀ ਯਾਦ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਮੰਦਰ ਵਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਗੋਪੁਰ ਦੇ ਥੱਲੇ ਖ਼ੂਨ ਵਿਚ ਲੱਥਪੱਥ ਇਕ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਤੇ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਘੜੀ ਦੇ ਪੁਰਜੇ ਖਿੱਲਰੇ ਪਏ ਨੇ।
ਪਰਲੋ ਦਾ ਅਜੇ ਮੁੱਢ ਵੱਝਿਆ ਹੈ।
੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦
ਬੇਦੀ ਡੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ, ਬਾਜਾ ਰੋਡ, ਜੈਤੋ-151202. ( ਪੰਜਾਬ )
ਮੋਬਾਇਲ ਨੰ : 94177-30600.
--- --- ---

ਇਕ ਸਵੀਕਾਰ...:: ਲੇਖਕ : ਸ਼ਬੀਰ ਅਹਿਮਦ

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ :
    ਇਕ ਸਵੀਕਾਰ...
       ਲੇਖਕ : ਸ਼ਬੀਰ ਅਹਿਮਦ
       ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ
ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਘਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ-ਧੰਦਾ ਨਬੇੜ ਕੇ ਦਸ ਵਜਦੇ ਤਕ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ। ਉਸਦੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਸੋਮਾਨ ਤੇ ਕੌਸੀਆ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦੇ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਕੂਲ ਬੱਸ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਆ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਸਰਹਾਨ ਦੀ ਬੱਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਘਰ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ-ਮੂੰਹ ਧੁਆਉਂਦੀ, ਕੱਪੜੇ ਬਦਲਦੀ, ਦੁੱਧ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਪਿਆਉਂਦੀ...ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸੋਮਾਨ ਤੇ ਕੋਸੀਆ ਵੀ ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਚਾਹ-ਸ਼ਾਹ ਬਣਾਉਂਦੀ ਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਖਾਣਾ ਬਣਾ ਕੇ ਫੇਰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਸੋਮਾਨ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਆਏ ਸਨ...ਕੋਸੀਆ ਹਾਲੇ ਤਕ ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ।
ਓਬੇਦਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਬਾਜੀ (ਦੀਦੀ) ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਤਕ ਆਈ ਨਹੀਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਚਾਹ ਬਣਾ ਦਿਆਂ?”
ਸੋਮਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਹਾਂ, ਬਣਾਅ ਦੇਅ, ਉਹ ਅੱਜ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਏਗੀ। ਉਸਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਏ।”
ਉਸ ਦਿਨ ਕੌਸੀਆ ਰਾਤ ਦੇ ਨੌ ਵਜੇ ਆਈ ਸੀ...ਥੱਕੀ-ਥੱਕੀ ਤੇ ਨਿਢਾਲ ਜਿਹੀ!! ਬਾਹਰ ਹਲਕੀ-ਹਲਕੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਛਤਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਹੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਹਾਨ ਅੰਦਰ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸੋਮਾਨ ਉਸਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਬੈਠੇ, ਇਕ ਹੱਥ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਫੇਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਫੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਓਬੇਦਾ ਡਰਾਇੰਗ ਰੂਮ ਵਿਚ ਸੋਫੇ ਨਾਲ ਢੋਅ ਲਾਈ, ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ, ਬੈਠੀ ਕੋਸੀਆ ਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਸੰਭਲ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਕੋਸੀਆ ਨੇ ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਅਜੇ ਤੀਕ ਗਈ ਨਹੀਂ?”
ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਦੇਂਦੀ, ਕੋਸੀਆ ਅੰਦਰ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਓਬੇਦਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬਾਜੀ, ਮੈਂ ਜਾ ਰਹੀ ਆਂ, ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਓ।”
ਕੋਸੀਆ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤਕ ਗਈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਹੀ ਚੱਪਲਾਂ ਵਾਲਾ ਰੈਕ ਸੀ। ਓਬੇਦਾ ਚੱਪਲਾਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਝੁਕੀ ਤੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੁਕੀ ਰਹੀ।...ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਚੱਪਲਾਂ ਮਿਲ ਗਈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਚੁੱਕੀ ਬਾਹਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਕੋਸੀਆ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਮੁੜੀ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਦਸਤਕ ਹੋਈ। ਉਸਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਸਾਹਮਣੇ ਓਬੇਦਾ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਛਤਰੀ ਕੌਸੀਆ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਕੋਲ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਪਈ ਸੀ। ਓਬੇਦਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬਾਜੀ, ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਏ, ਤੁਹਾਡੀ ਛਤਰੀ ਲੈ ਜਾਵਾਂ? ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰੇ ਲੈਂਦੀ ਆਵਾਂਗੀ।”
ਕੌਸੀਆ ਦੇ ਹਾਮੀ ਭਰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਝੁਕ ਕੇ ਛਤਰੀ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਬੰਦ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਛਤਰੀ ਉਸਦੇ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਕੌਸੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਡਿੱਗੀ। ਕੌਸੀਆ ਦੇ ਐਨ ਸਾਹਮਣੇ ਝੁਕ ਕੇ ਓਬੇਦਾ ਨੇ ਛਤਰੀ ਚੁੱਕ ਲਈ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ ਬਾਜੀ, ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟ ਗਈ ਸੀ!”
ਕੌਸੀਆ ਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ। ਤੇ ਜਦੋਂ ਓਬੇਦਾ ਛਤਰੀ ਲੈ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਗੌਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਲਵਾਰ ਦੇ ਪਹੁੰਚਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਤ੍ਰਬਕ ਗਈ। ਨਮੋਸ਼ੀ ਜਿਹੀ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ, 'ਕਿਤੇ ਉਸਨੇ ਦੇਖ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ? ਹਾਂ, ਦੇਖ ਤਾਂ ਲਿਆ ਏ...ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਏ!! ਤਦੇ ਤਾਂ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਝੁਕ ਰਹੀ ਸੀ!!' ਉਹ ਅੰਦਰੇ-ਅੰਦਰ ਬੜਬੜਾਈ ਸੀ, 'ਅੱਛਾ ਜੇ ਦੇਖ ਵੀ ਲਿਐ ਤਾਂ ਫੇਰ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਉਸਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਉੱਥੋਂ ਤੀਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ। ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ ਉਸ ਸਮਝ ਜਾਏਗੀ। ਏਨੀ ਭੋਲੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਹ!! ਘਾਟ-ਘਾਟ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੀ ਏ!! ਸੱਤੀਂ ਘਰੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਏ...ਸਭ ਜਾਣੀ ਏ। ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਿੰਜ ਬਹਾਨੇ ਲੱਭ-ਲੱਭ ਪੈਰਾਂ ਕੋਲ ਮੰਡਲਾ ਰਹੀ ਸੀ! ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਝੁਕ ਰਹੀ ਸੀ!!'
ਕੌਸੀਆ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਭੈ ਪਸਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਸਲਵਾਰ ਸਿੱਧੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਬਾਥਰੂਮ ਵਿਚ ਵੜ ਗਈ।
ਕੌਸੀਆ ਇਕ ਸੈਲਫ ਮੇਡ ਔਰਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਉਤਾਰ-ਝੜਾਅ ਦੇਖੇ ਸਨ। ਬੜੀ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ। ਸੋਮਾਨ ਤੇ ਉਹ ਇਕੋ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਸੋਮਾਨ ਇਕ ਸੂਬਾਈ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿਚ ਕਲਰਕ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਵਰ੍ਹੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਨੰਨ੍ਹੀ ਪਰੀ ਨੇ ਪੈਰ ਪਾਏ ਸਨ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਬੀਤ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੇਖਦਿਆਂ-ਦੇਖਦਿਆਂ ਆਫ਼ੀ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਬੜੇ ਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮੀਡੀਅਮ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਹ ਚਾਅ ਮੱਠੇ ਪੈਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤਾਂ ਕੌਸੀਆ ਨੇ ਵੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਸੋਮਾਨ ਨੂੰ ਭਲਾ ਇਸ ਵਿਚ ਕੀ ਇਤਰਾਜ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਘਰ ਤੇ ਬੱਚੀ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਇਕ ਆਇਆ (ਖਿਡਾਵੀ-ਖੁਆਵੀ) ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਇਕ ਕਾਲ ਸੈਂਟਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ। ਓਦੋਂ ਦੀ ਓਬੇਦਾ ਇਸ ਘਰ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੋਲੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਸੁਧਰਦੀ ਗਈ। ਫੇਰ ਸਰਹਾਨ ਦੇ ਜੰਮਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ-ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੂਗਣੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।
ਦੇਖਦੇ-ਦੇਖਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕੌਸੀਆ ਨੂੰ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਕਈ ਤਰੱਕੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਪਰ ਇਸ ਵਾਰੀ ਡਿਪਟੀ ਸੇਲਜ਼ ਮੈਨੇਜਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਸੀ। ਇਸ ਅਹੂਦੇ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੇ ਕੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਜਣੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਸਨ ਪਰ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਐਮ.ਡੀ. ਕੌਸੀਆ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਛਿਛੋਪੰਜ ਵਿਚ ਪੈ ਗਈ ਸੀ...ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਪਾਲਿਸੀ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਸਨੂੰ ਘੱਟੋਘੱਟ ਦੋ ਸਾਲ ਦੱਖਦੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਲਾਉਣੇ ਪੈਣੇ ਸਨ। ਸ਼ੌਹਰ (ਪਤੀ) ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਉਸ ਲਈ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਜੰਜ਼ੀਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਪਣੀ ਮਾਇਕ ਹਾਲਤ ਸੁਧਾਰਣ ਦੀ ਫਿਕਰ ਸੀ।
ਆਫ਼ੀ ਬੰਗਲੌਰ ਦੇ ਇਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਸਰਹਾਨ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਇਕ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਮੀਡੀਅਮ ਸਕੂਲ ਵਿਚ। ਆਫ਼ੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੈਂਕ ਤੋਂ ਲੋਨ ਲੈਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਵੀ ਭੇਜਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਸਰਹਾਨ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਖਰਚ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਟਿਊਸ਼ਨ ਫੀਸ, ਗੱਡੀ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ, ਕਿਤਾਬਾਂ-ਕਾਪੀਆਂ, ਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਨਿੱਤ-ਨਿੱਤ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਫਰਮਾਇਸ਼ਾਂ! ਪਰ ਆਮਦਨ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਖ਼ਰੀਦੇ ਹੋਏ ਫਲੈਟ ਦੀ ਮਾਸਿਕ ਕਿਸ਼ਤ ਵਿਚ ਚੱਲਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਵ ਇਹ ਉਲਦ-ਪੁਲਦ ਕਰਕੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਘਰ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕੌਸੀਆ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ ਲੈਣ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜਾਇਜ਼, ਨਾ-ਜਾਇਜ਼ ਦੇ ਹੱਦ-ਬੰਨੇ ਵੀ ਟੱਪ ਗਈ ਸੀ ਉਹ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸੱਚ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ੌਹਰ (ਪਤੀ) ਨੂੰ ਬੜਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣਾ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਮਨ-ਮਸੋਸ ਕੇ ਬੋਲੀ, “ਜੇ ਮੈਂ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਂ ਖਾਸਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਏਗਾ ਨਾ?”
ਸੋਮਾਨ ਨੇ ਸ਼ਰਾਰਤ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਔਖਾ! ਹਾਂ, ਉਹ ਤਾਂ ਹੋ ਈ ਜਾਏਗਾ! ਪਰ ਮੋਹਤਰਮਾ (ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਜੀ), ਸਬਰ ਨਾਂਅ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਏ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ!! ਮੈਂ ਸਬਰ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ! ਬਸ ਤੁਸੀਂ ਵਿਚ-ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਂਦੇ ਰਹੀਓ; ਸਾਡੀਆਂ ਮੁਰਾਦਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਰਹੀਓ; ਸਾਡੀ ਗੱਡੀ ਚਲਦੀ ਰਹੇਗੀ!!”
ਕੌਸੀਆ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ 'ਚ ਹੱਸੀ, “ਫੇਰ ਉਹੀ ਸ਼ਰਾਰਤ! ਠੀਕ ਏ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਬਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ!! ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲੋ...ਅਸੀਂ ਸਰਹਾਨ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਈ ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾ ਦਿਆਂਗੇ।”
ਸਰਹਾਨ ਨੇ ਦੋਹੇਂ ਮੋਢੇ ਸਿਕੋੜ ਕੇ ਦੋਹੇਂ ਹੱਥ ਘੁਮਾਏ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਵੈੱਲ, ਆਈਡੀਆ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ!”
ਕੌਸੀਆ ਨੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਤਾਂ ਚੱਲੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਵੀ ਸਾਮਾਨ ਪੈਕ ਕਰ ਦੇਨੇਂ ਆਂ!”
ਸੋਮਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਰ ਮੋਹਸ਼ਰਮਾ, ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਭੁੱਲ ਰਹੇ ਓ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਰਕਾਰੀ ਨੋਕਰ ਆਂ। ਬੀਵੀ ਦੀ ਜੱਚਗੀ (ਜਾਪੇ) ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਨੂੰ ਮੈਟਰਨਟੀ ਲੀਵ ਮਿਲ ਜਾਏ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਤਰੱਕੀ 'ਤੇ ਲੀਵ ਮਿਲਣ ਦੀ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇੰਜ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਯਕੀਨਨ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਅਟੈਚੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ...ਹਾਂ, ਇਕ ਰੱਸਤਾ ਹੈ!!”
“ਬਈ ਵਾਹ! ਕਿਆ ਬਾਤ ਐ!!” ਉਸਨੇ ਪਤੀ ਦੇ ਗਲ਼ ਵਿਚ ਬਾਹਾਂ ਪਾ ਕੇ ਝੂਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਕ ਅੱਖ ਦੱਬ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਫੇਰ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮੁਰਾਦ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਪੂਰੀ ਹੋਇਆ ਕਰੇਗੀ, ਵਾਅਦਾ ਰਿਹਾ! ਪਰ ਦੱਸੋ ਤਾਂ ਸਹੀ ਉਹ ਰੱਸਤਾ ਕਿਹੜਾ ਏ?”
ਸੋਮਾਨ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੋਹੇਂ ਹੱਥ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਉਹ ਰੱਸਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿਆਂ!!”
ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਕੌਸੀਆ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਬੁਝੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਇੰਜ ਐ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ! ਮੈਂ ਇਕੱਲੀ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ...ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਤੇ ਸਰਹਾਨ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਬਸ!!”
ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਕੌਸੀਆ ਚਾਲਾਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਬੈਠੀ ਓਬੇਦਾ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਰਮਲ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੋਲ ਬੁਲਾਅ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਦੋ ਸਾਲ ਲਈ ਕੋਮਬੇਟੋਰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ...ਉਹ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਘਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲ ਲਏ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਘਰ ਵਿਚ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਇਸ ਬਦਲੇ ਉਸਨੂੰ ਏਨੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਦਿਆ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਘਾਟੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ।...ਤੇ ਇਹ ਤੈਅ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਦਸ ਵਜੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲੀ ਜਾਇਆ ਕਰੇਗੀ ਤੇ ਸ਼ਾਮੀਂ ਚਾਰ ਵਜੇ ਕੰਮ 'ਤੇ ਆ ਜਾਇਆ ਕਰੇਗੀ।
ਤੇ ਜਦੋਂ ਕੌਸੀਆ ਦੱਖਣੀ-ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਓਬੇਦਾ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਵਿਦਾਅ ਕਰਨ ਲਈ ਏਅਰ ਪੋਰਟ ਗਈ ਸੀ। ਕੌਸੀਆ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਉਸ ਵੱਲ ਚੋਰ ਅੱਖ ਨਾਲ ਦੇਖ ਲੈਂਦੀ, ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ, ਉਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੱਢ ਸਕੀ...ਜਦੋਂ ਵੀ ਓਬੇਦਾ ਹੇਠਾਂ ਦੇਖਦੀ, ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, 'ਕਿਤੇ ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਲਵਾਰ ਦੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਰਹੀ?'
ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਉਸਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਭਰਮ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਓਬੇਦਾ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਕੋਲ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਕਿ 'ਦੇਖ ਓਬੇਦਾ, ਤੇਰੇ ਭਰੋਸੇ ਜਾ ਰਹੀ ਆਂ। ਘਰ ਦੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰੀਂ। ਸਰਹਾਨ ਤੇ ਉਸਦੇ ਅੱਬੂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖੀਂ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਰਹਾਨ ਕੋਲ ਈ ਸੰਵੀਂ। ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਉਸਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ, ਉਸਨੂੰ ਨੀਂਦ 'ਚ ਤੁਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਏ...ਤੇ ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਨਾ ਜਾਵੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਕਤਾਹਟ ਹੁੰਦੀ ਏ...'
ਕੌਸੀਆ, ਕੋਮਬੇਟੋਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਓਬੇਦਾ ਸਰਹਾਨ ਤੇ ਸੋਹਾਨ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਜਾਂਦੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨ-ਪਸੰਦ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਰੀਦ ਲਿਆਉਂਦੀ। ਸਰਹਾਨ ਨੂੰ ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਆਂਡੇ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦੇ...ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਕਦੀ ਚਾਵਮਿੰਨ ਬਣਾਉਂਦੀ, ਕਦੀ ਸੈਂਡਵਿਚ ਤੇ ਕਦੀ ਟਮਾਟਰ ਤੇ ਆਂਡੇ ਦੀ ਭੁਰਜੀ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖੁਆਉਂਦੀ। ਸਰਹਾਨ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਨੱਕ-ਬੁੱਲ੍ਹ ਵਟਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਕਦੀ ਕੈਂਪਲਾਨ, ਕਦੀ ਬੌਰਨਵੀਟਾ ਤੇ ਕਦੀ ਮਾਈਲੋ ਮਿਕਸ ਬਣਾ ਦੇਂਦੀ। ਸੋਮਾਨ ਨੂੰ ਮੋੜ੍ਹੀ (ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਚਿੜਬੇ) ਪਸੰਦ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਨਾਸ਼ਤੇ ਲਈ ਮੋੜ੍ਹੀ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਵਿਚ ਪਿਆਜ ਤੇ ਮਿਰਚ ਲਾਲ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਮੋੜ੍ਹੀ ਤੇ ਮੂੰਗਫਲੀ ਭੁੰਨ ਦੇਂਦੀ। ਸੋਮਾਨ ਦੇ ਟਿਫ਼ਨ ਕੇਰੀਅਰ ਵਿਚ ਇਕ ਅੱਧਾ ਸੁਨੇਹਾ ਰੱਖਣਾ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੀ। ਰਾਤ ਦਾ ਖਾਣਾ ਦੇਂਦੀ ਹੋਈ ਗਰਮਾ-ਗਰਮ ਚੌਲਾਂ ਉੱਤੇ ਕਦੀ ਮੱਛੀ ਦਾ ਤਲਿਆ ਹੋਇਆ ਟੁਕੜਾ ਤੇ ਕਦੀ ਮੱਛੀ ਦੇ ਤਲੇ ਹੋਏ ਆਂਡੇ ਰੱਖ ਦੇਂਦੀ।
ਦਿਨ ਬੀਤਦੇ ਰਹੇ। ਸੋਮਾਨ ਤੇ ਓਬੇਦਾ ਵਿਚਕਾਰ ਫਾਸਲਾ ਘਟਦਾ ਰਿਹਾ। ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਓਬੇਦਾ ਦਾ ਸਿਰ ਪੱਲੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਕਿਆ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੱਲਾ ਸਰਕਦਾ ਗਿਆ...ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਸਪਨੀ ਵਾਂਗ ਬਲ ਖਾਂਦੀ ਗੁੱਤ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਬਲਾਊਜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪਿੱਠ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ-ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਕੱਪੜੇ ਧੋਂਦਿਆਂ, ਸਬਜ਼ੀ ਕੱਟਦਿਆਂ ਤੇ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਬੁੜਕ-ਬੁੜਕ ਬਾਹਰ ਆਉਣਾ ਲੋਚਦੀਆਂ।
ਫੇਰ ਇਕ ਰਾਤ ਇੰਜ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸੋਮਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਿੱਛੋਂ ਦੀ ਜਾ ਦਬੋਚਿਆ। ਓਬੇਦਾ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਜਕੜ ਵਿਚੋਂ ਛੁਡਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦੁੱਖ ਸਮਝਦੀ ਆਂ ਸਾ'ਬ...ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਤੁਹਾਡੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਵੇਖ ਰਹੀ ਆਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਮਜ਼ਬੂਰ ਆਂ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਓ ਕਿ ਮੈਥੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀਮਤ ਦੇਣੀ ਪਏਗੀ!!”
ਸੋਮਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਤੇ ਬੜਬੜਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਜਦ ਤਕ ਕੌਸੀਆ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦੀ, ਤਦ ਤਕ ਕੀ ਅਸੀਂ ਦੋਸਤਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ?”
ਓਬੇਦਾ ਨੇ ਫਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਹੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਸਾ'ਬ, ਮਾਲਕ ਤੇ ਨੌਕਰ ਵਿਚ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸੌਦਾ ਹੁੰਦੈ! ਇਸ ਲਈ ਦੋਸਤੀ-ਦੂਸਤੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਰਹਿਣ ਦਿਓ...ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੰਜ਼ੂਰ ਹੋਏ ਤਾਂ ਰੱਖੋ ਕੀਮਤ ਹਥੇਲੀ ਉੱਪਰ!!” ਓਬੇਦਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਦੀ ਸੋਮਾਨ ਨਾਲ ਡਾਈਨਿੰਗ ਟੇਬਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਾਧੀ। ਨਾ ਹੀ ਉਸਦੀ ਕਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਕਦੀ ਆਪਣਾ ਕੱਪੜਾ ਟੰਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਮਾਨ ਦੇ ਬੈੱਡ ਉੱਤੇ ਓਦੋਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੈਠਦੀ ਜਦੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਹਿੰਦਾ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ। ਉਸਨੇ ਕਦੀ ਸੋਮਾਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਉਸਤੋਂ ਇਕ ਗ਼ਲਤੀ ਹੋ ਗਈ...
ਕੌਸੀਆ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀਆਂ ਦੋ ਛੁੱਟੀਆਂ ਧੀ ਨਾਲ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿਚ ਬਿਤਾਉਂਦੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀਆਂ ਦੋਹੇਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਘਰਵਾਲੇ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ। ਉਹ ਜਦ ਵੀ ਕਲਕੱਤੇ ਆਉਂਦੀ ਬੜੀ ਡੂੰਘੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਓਬੇਦਾ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪਰਖ ਕਰਦੀ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਰੜੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਦੀ। ਉਸਦੇ ਪਰਤਿਆਵੇ ਲੈਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ।...ਪਰ ਕਦੀ ਵੀ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸੁਰਾਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਧੜਕੂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ।...ਤੇ ਉਹ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਕੋਮਬੇਟੋਰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ। ਡੇਢ ਸਾਲ ਤਕ ਇਹੋ ਸਿਲਸਿਲਾ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਇਸ ਵਾਰੀ ਕੌਸੀਆ ਕਲਕੱਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਸਕੀ, ਉਸਦੇ ਆਫ਼ਿਸ ਵਿਚ ਆਡਿੱਟ ਦਾ ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੇਂਦਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ ਐਮ.ਡੀ. ਸਾਹਬ ਵੀ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ—ਉਸਨੂੰ ਦਿਨੇ ਆਡਿੱਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣੇ ਪੈਂਦੇ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਐਮ.ਡੀ. ਸਾਹਬ ਦੇ ਆਰਾਮ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ!! ਖ਼ੈਰ, ਕਾਰਨ ਕੁਛ ਵੀ ਹੋਏ, ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਵਾਰੀ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਸਕੀ।
ਹਾਂ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਦਿਨ ਓਬੇਦਾ ਤੋਂ ਇਕ ਗ਼ਲਤੀ ਹੋ ਗਈ—ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੋਮਾਨ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਵੜ ਗਈ, “ਉਫ਼, ਅੱਜ ਤਾਂ ਸਰਹਾਨ ਸੌਣ ਦਾ ਨਾਂ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈ ਰਿਹਾ! ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਸੰਵਾਇਐ!!”
ਸੋਮਾਨ ਨੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਉਂਗਲ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਸੋਮਾਨ ਦੇ ਕੰਨ ਨਾਲ ਮੁਬਾਇਲ ਲੱਗਿਆ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਵੀ ਬੌਂਦਲ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਡੋਲ ਗਈ।
ਰਾਤ ਦੇ ਸਾਢੇ ਬਾਰਾਂ ਵੱਜੇ ਸਨ। ਸੋਮਾਨ ਮੁਬਾਇਲ ਉੱਤੇ ਕੌਸੀਆ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੌਸੀਆ ਨੇ ਮੁਬਾਇਲ ਉੱਤੇ ਓਬੇਦਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਛੇਵੀਂ ਹਿਸ ਜਾਗ ਪਈ। ਉਸਨੇ ਹਿਰਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਏਨੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਇਹ ਓਬੇਦਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਕੀ ਕਰਨ ਆਈ ਏ?”
ਸੋਮਾਨ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵਾਜਬ ਜੁਆਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ 'ਉਹ-ਉਹ, ਇਹ-ਇਹ' ਨਾਲ ਕੌਸੀਆ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਨਾ ਹੋਈ...ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੀ ਕਲਕੱਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ, ਉਹ। ਸਾਮਾਨ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਦੈਂ-ਦੈਂ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਸਿੱਧੀ ਅੰਦਰ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆ ਵੜੀ। ਤੇ...
...ਤੇ ਹਥਨੀਂ ਵਾਂਗ ਚਿੰਘਾੜਨ ਲੱਗੀ, “ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਵਫ਼ਾਦਰੀ ਦਾ ਇਹ ਸਿਲਾ ਦਿੱਤੈ...ਇਕ ਨੌਕਰਾਣੀ ਨਾਲ...ਥੂਹ!!”
ਤੇ ਫੇਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸ਼ੇਰਨੀ ਵਾਂਗ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਦੇਖਦੀ ਹੋਈ ਦਹਾੜਨ ਲੱਗੀ, “ਕਿੱਥੇ ਗਈ, ਉਹ ਹਰਾਮਜ਼ਾਦੀ...!!”
ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਹਾੜਦੀ ਹੋਈ ਕਮਰੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਈ, ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਓਬੇਦਾ ਡਰਾਇੰਗ ਰੂਮ ਦੇ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕੌਸੀਆ ਨੇ ਕਿੱਲ੍ਹ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੀ ਗ਼ੈਰ ਮੌਜ਼ੂਦਗੀ ਵਿਚ ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਗੁਲ ਖਿਲਾਇਆ! ਜਿਸ ਥਾਲੀ ਵਿਚ ਖਾਧਾ, ਉਸੇ ਵਿਚ ਛੇਕ ਕੀਤਾ!! ਤੈਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਲਾਜ ਨਹੀਂ ਆਈ!! ਥੂਹ-ਥੂਹ-ਥੂਹ...ਚੂਲੀ ਭਰ ਪਾਣੀ 'ਚ ਡੁੱਬ ਮਰ।”
ਓਬੇਦਾ ਨੀਵੀਂ ਪਾਈ, ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਗੱਡੀ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠੀ ਰਹੀ...ਟਸ ਤੋਂ ਮਸ ਨਾ ਹੋਈ।
“ਕਿਓਂ ਹੁਣ ਬੋਲਦੀ ਕਿਓਂ ਨ੍ਹੀਂ?” ਕੌਸੀਆ ਸ਼ਬਦ ਵਾਣ ਛੱਡਦੀ ਰਹੀ, “ਕਰਮਾਂ ਮਾਰੀਏ!! ਮੈਂ ਤੇਰੇ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਹੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਪਲੱਥਾ ਮਾਰ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ...ਮੇਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਏਂ!! ਥੂਹ-ਥੂਹ!!”
ਓਬੇਦਾ ਦਾ ਸਬਰ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਉਸਨੇ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕਿੰਜ ਲੈ ਸਕਦੀ ਆਂ? ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਔਕਾਤ ਦਾ ਪਤੈ ਬਾਜੀ!!”
“ਚੁੱਪ ਮੁਰਦਾਰ, ਅੱਗੋਂ ਜ਼ੁਬਾਨ ਲੜਾਉਂਦੀ ਐਂ!” ਕੌਸੀਆ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਕੱਢਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ, “ਨਮਕ-ਹਰਾਮ ਕਿਤੋਂ ਦੀ!!”
ਸ਼ਬਦ ਨਮਕ-ਹਰਾਮ ਸੁਣ ਕੇ ਓਬੇਦਾ ਭੁੜਕ ਕੇ ਉਠ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਸਾੜ੍ਹੀ ਦਾ ਪੱਲਾ ਪਿੱਛੋਂ ਘੁਮਾਅ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਟ ਕੋਲ ਟੁੰਗ ਲਿਆ ਤੇ ਕੌਸੀਆ ਦੇ ਐਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ।...ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਗੱਡ ਕੇ ਬੋਲੀ, “ਮੈਂ ਨਮਕ-ਹਰਾਮ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਭਰੋਸਾ ਤੋੜਿਐ ਮੈਂ। ਹਾਂ, ਇਕ ਗ਼ਲਤੀ ਕੀਤੀ ਐ ਮੈਂ—ਇਕ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਮਰਦ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣੋ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ!! ਬਸ ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਕਸੂਰ ਏ!! ਪਰ ਯਕੀਨ ਕਰਨਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਕੰਮ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ! ਪੈਸੇ ਲਏ ਨੇ!! ਮੈਂ ਵੀ ਮਾਂ ਆਂ...ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੇ...ਖਾਣਾ, ਕੱਪੜਾ, ਪੜ੍ਹਾਈ-ਲਿਖਾਈ। ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਖਰਚੇ ਵਧਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਐ—ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਤਾਂ ਸਮਝਦੇ ਓ ਨਾ!!”
ਅਚਾਨਕ ਕੌਸੀਆ ਦੇ ਕੰਨਾਂ 'ਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਬਦ 'ਵੀ' ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਲੱਥ ਗਿਆ। ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਓਬੇਦਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕੰਬਨੀ ਛਿੜ ਪਈ!!

ਉਸਨੂੰ ਓਬੇਦਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਅਕਸ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ ਸੀ!! ਤੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਓਬੇਦਾ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਉਸਦੇ ਪਹੁੰਚਿਆਂ ਉੱਪਰ ਅਟਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ!!!
    ੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦
   ਬੇਦੀ ਡੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ, ਬਾਜਾ ਰੋਡ, ਜੈਤੋ-151202. ( ਪੰਜਾਬ )
   ਮੋਬਾਇਲ ਨੰ : 94177-30600.

ਥਕਾਵਟ...:: ਲੇਖਕ : ਰਾਮ ਪਾਲ

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ :
ਥਕਾਵਟ
ਲੇਖਕ : ਰਾਮ ਪਾਲ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ

ਫੱਤੂ ਜੱਲਾਦ ਨੇ ਜੇਲ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
ਹਰ ਥਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੌੜੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਮਤਲਬ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਇਕ ਬੰਦੇ ਨੇ ਫਾਹੇ ਲੱਗਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੱਲਾਦ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦਾ, ਯਮਰਾਜ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਿਸੇ 'ਜੀ ਆਇਆਂ' ਆਖਿਆ ਹੈ? ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਲੱਥੀ ਚੜ੍ਹੀ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਚਾਲੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇੰਜ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕਦਮ ਮਨਹੂਸ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਨਹੂਸੀਅਤ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਫਾਹੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਾਂਸੀ ਘਰ ਦੇ ਫੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਸੀ—ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਉਸ ਦਾ ਰਿਜ਼ਕ...।
ਜੇਲ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤਕ ਵੀ ਅੱਪੜੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਇੰਜ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਹਾਯੋਗੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਟਉਂਦਾ, ਉਹ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਫਲਸਫਾ ਪੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਹ ਬੰਦਾ ਤਾਂ ਬੜਾ ਛੋਟਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਛੋਟਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਨੇਰੇ ਜਿਹੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪਿੱਠ ਸਿੱਧੀ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾ ਬੈਠਾ। ਅੱਧ ਬੁਝੇ ਲੈਂਪ ਦੀ ਬੱਤੀ ਉੱਚੀ ਕਰਕੇ ਬੀੜੀ ਲੈਂਪ ਦੀ ਲਾਟ ਨਾਲ ਸੁਲਗਾਈ। ਖੰਘਿਆ, ਥੁੱਕਿਆ ਤੇ ਖੂਹ ਵਰਗੀ ਮੰਜੀ 'ਤੇ ਲੰਮਾਂ ਪੈ ਗਿਆ। ਲੈਂਪ ਦੀ ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬੀਤੇ ਦਿਨ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗੇ।
ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਯਮਦੂਤ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਭਿਆਨਕ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹਰਕਾਰਾ, ਪਰ ਕੀ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਯਕਦੂਤ ਸੀ? ਲੋਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਪਏ ਕਹਿਣ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪੇਟ ਕਾਰਨ ਜੱਲਾਦ ਹੈ, ਮਨ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਹਊਕਾ ਜਿਹਾ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਜ ਜਨਮ-ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਉਹ ਅਠਵੰਜਾ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਹ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣਾ ਉਸ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤੀ।
ਉਹ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਕੇ ਘਬਰਾ ਜਿਹਾ ਗਿਆ। ਜੇ ਇਹ ਨੌਕਰੀ ਨਾ ਰਹੀ ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਏਗਾ ਕਿੱਥੇ? ਸਿਵਾਏ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤਨ ਦੇ ਇਸ ਰੰਗੀਂ ਵੱਸਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਘਰ ਨਾ ਬਾਰ, ਨਾ ਬਾਲ ਨਾ ਬੱਚੇ, ਨਾ ਭੈਣ ਨਾ ਭਰਾ, ਨਾ ਮਾਂ ਨਾ ਪਿਓ—ਬਸ, ਦਮ ਦਾ ਦਮ। ਉਸ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਬੀੜੀ ਦਾ ਇਸ ਸੂਟਾ ਖਿੱਚਿਆ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜੀਹਨੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਏ ਉਹੀਓ ਵੇਖੂ! ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਬੜਾ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਅਨਪੜ੍ਹ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਿਤਾਬ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਪੜ੍ਹਨੀ ਸੀ, ਜੱਲਾਦ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਦਰ, ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੜਣ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਸ, ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਹ ਰਾਮ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੇ ਅੱਲਾ ਦਾ ਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਅੱਧਾ ਨਾਂ ਜਪਦੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਰੱਸਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਸਦਾ ਲਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, ਕੀ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਪਾਪੀ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਰੱਬ ਬਖਸ਼ ਦਵੇਗਾ! ਉਸ ਨੇ ਬੀੜੀ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸੂਟਾ ਲਾ ਕੇ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਥੁੱਕਿਆ, ਅੱਧ ਬੁਝਿਆ ਲੈਂਪ ਫੜਫੜਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਮੈਲੀ ਜਿਹੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਛਾਵਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਹ-ਪਚਵੰਜਾ ਵਰ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਜੇਲ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਬ ਦੇ ਘਰ ਝਾੜੂ ਦੇਣ 'ਤੇ ਨੌਕਰ ਸੀ। ਸਾਹਬ ਅੰਗਰੇਜ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਜੱਲਾਦ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਕੋਈ ਵੀ ਆਦਮੀ ਇਸ ਕੰਮ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਹਬ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮਾਨਵ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਹਬ ਨੇ ਕੁਝ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ, ਕੁਝ ਡਰਾ-ਧਮਕਾ ਕੇ ਤੇ ਕੁਝ ਪਿਆਰ-ਪੁਚਕਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਹੀ ਲਿਆ। ਫੱਤੂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਦੋਂ ਪੰਜ ਕੁ ਵਰ੍ਹੇ ਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪਿਓ, ਪਹਿਲੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਜੇਲੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਬੂਹਾ ਸਦਾ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਾਤਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਤਲ ਸਰਕਾਰੀ ਹੀ ਸੀ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਪਾਪੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਉਸ ਜ਼ਨਾਨੀ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ...ਸੋ ਫੱਤੂ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਜਿਉਂਦੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦਾ ਯਤੀਮ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਦੋਨਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, 'ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕੋਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਸੀ।'
ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੋਚ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਂਬਾ ਛਿੜ ਪਿਆ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੱਲਾਦ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਜਨਮ ਦੇ ਕਰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਜੂਨ ਵਿਚ ਸੁੱਟਣਗੇ? ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਜ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਹਨੇਰੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਸੈਂਕੜ ਰੂਹਾਂ ਫੜਫੜਾਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੜ ਆਈਆਂ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, 'ਫੱਤੂ! ਸਾਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਏਂ?'
ਲੈਂਪ ਦੀ ਬੱਤੀ ਆਖ਼ਰੀ ਦਮਾਂ 'ਤੇ ਸੀ। ਚਿਮਨੀ ਕਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬੱਤੀ ਉੱਚੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ ਪਰ ਉਹ ਭੱਕ-ਭੱਕ ਕਰਕੇ ਬੁਝ ਗਈ। ਫੱਤੂ ਪਸੀਨੋ-ਪਸੀਨੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਫੇਰ ਤੀਲੀ ਬਾਲੀ। ਬੱਤੀ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਬੀੜੀ ਲਾਈ ਤੇ ਛੇਤੀ ਛੇਤੀ ਨੱਕ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਧੂੰਆਂ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੂੰ ਧੂਣੀ ਦੇ ਕੇ ਨਸਾ ਦੇਦਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ।
ਉਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਖੰਘ ਛਿੜ ਪਈ। ਅੱਖਾਂ ਤਾੜੇ ਲੱਗ ਗਈਆਂ। ਖੰਘਾਰ ਕੰਧ 'ਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਤੇ ਨਿੰਮੋਝੂਣਾ ਹੋ ਕੇ ਫੇਰ ਮੰਜੀ 'ਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ।
ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਫਾਸੀ ਲਾਉਣੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਦੀ ਸੰਘੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠ ਹੀ ਘੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਰੋਪ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਇਕ ਮਾਸੂਮ ਪਰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਅਬਲਾ ਉੱਤੇ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਵੇ।
ਪਰ ਉਸ ਪੰਡਤ ਨੇ ਇਨਸਾਫ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਜੁਰਮ ਮੰਨਿਆਂ ਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ਉਪਰ ਬੜੇ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਖਲੋ ਗਿਆ। ਫੱਤੂ ਦਾ ਹੱਥ ਰੱਸੇ ਉੱਤੇ ਕੰਬਿਆ ਪਰ ਉਸ ਜਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਫੱਤੂ, ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਮੌਤ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇਕ ਤੁੱਛ ਜਿਹਾ ਦੂਤ ਏਂ। ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਦੇ। ਮੈਂ ਉਸ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਮਿਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਪਰ ਮੇਰਾ ਕਰਮ ਇਹੋ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜਿਸਮ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਵਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਰੋਏਂ ਰੋਏਂ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰਨ ਹੋਏ ਪਾਪ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ।' ਫੱਤੂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਜੱਲਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਮ-ਯੋਗੀ ਹੈ।
ਲੈਂਪ ਦੀ ਬੱਤੀ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਲੋਅ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਫੱਤੂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਲਈ ਹਿਲਜੁਲ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਫੇਰ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—
ਇਸ ਸਾਰੇ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਹਿੱਸਾ ਏ...ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਰੱਸਾ ਖਿੱਚਣਾ?! ਉਸ ਨੇ ਕਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕਤਲ ਕਰੋ, ਮੇਰਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ? ਲੋਕੀ ਖ਼ੂਨ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਪੁਲਸ ਫੜਦੀ ਏ। ਅਦਾਲਤ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਏ ਤੇ ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਨਾਟਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਪਰਦਾ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਸੱਦ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਤਾਂ ਲੋਕ ਇਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਨੇ ਪਰ ਘਿਰਣਾ ਸਿਰਫ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿਚ ਕਿਉਂ...? ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਝਿਆ।
ਫੱਤੂ ਆਦਮੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ। ਲੋਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦਾ ਕੀੜਾ ਕਿਉਂ ਸਮਝਦੇ ਨੇ? ਉਹ ਵੀ ਆਮ ਆਦਮੀਆਂ ਵਰਗਾ ਇਕ ਤੁੱਛ ਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਏ। ਸ਼ਾਇਦ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਕਦੀ ਫਾਂਸੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਏ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸ਼ੌਕ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਏ ਤੇ ਉਹ ਕੰਮ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਏ ਕਿ ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਰਹਿਮ ਵੀ ਆਵੇ ਤਾਂ ਰਹਿਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਦੇ ਪਰਦੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉੱਭਰੀ...ਉਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਉਸ ਕਾਤਲ ਤੇ ਬਦਮਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੱਲ੍ਹ ਉਸ ਨੇ ਫਾਹਾ ਦੇਣਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਤੀਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਈ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਤਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਮੂਰਤ ਬਣੀ ਖਲੋਤੀ ਰਹੀ ਸੀ।
ਕਾਤਲ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਰੱਬਾ, ਮੇਰਾ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਏ।' ਤੇ ਫੇਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, 'ਜੇ ਤੂੰ ਰੱਸਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁ ਢਿੱਲਾ ਕਰ ਦੇਵੇਂ ਤਾਂ ਉਹ ਬਚ ਜਾਵੇ।' ਉਹ ਬਿਟ-ਬਿਟ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਇਕ ਸ਼ਰਾਬੀ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਤੇ ਕਾਤਲ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਇਸ ਨਿਕੰਮੇ ਤੇ ਭੈੜੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ...ਉਹ ਆਪਣੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ, ਜਿਹੜਾ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਵੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਰੱਸਾ ਤਾਂ ਢਿੱਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਤੇਰਾ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤਰ ਏ...ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾ ਲੈ।' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਬਿੱਛੂ ਨੇ ਡੰਗ ਮਾਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਦਮ ਦੋ ਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈਆਂ।
ਫੱਤੂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਖੋਲ੍ਹੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਥਣ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, 'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਜੱਲਾਦ ਏ।' ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕਹਿਰ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਦੇ ਉਹਨੀਂ ਪੈਰੀਂ ਵਾਪਸ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਉੱਭਰੀਆਂ ਤੇ ਉਹ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਵਕਤ ਕਿੰਨਾਂ ਬਦਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ—ਦਸ ਰੁਪਏ ਇਕ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਕਮੀਸ਼ਨ, ਤਨਖ਼ਾਹ ਵੱਖਰੀ, ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਟੈਰਾਲੀਨ ਦੀ ਕਮੀਜ਼ ਤੇ ਫਾਹਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੋਤਲ ਵਾਧੂ ਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬੜੀ ਹੀ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੱਦਰ ਦੀ ਪਾਟੀ ਹੋਈ ਕਮੀਜ਼ 'ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ ਤੇ ਆਪੂੰ ਹੀ ਬੁੜਬੁੜਾਇਆ—
"ਪੈਸਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਐ।'' ਤੇ ਆਪੇ ਹੀ ਸੋਚ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਨਹੀਂ।'
ਫੱਤੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੱਸਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਹੱਸਦਾ ਖੇਡਦਾ ਮੁੰਡਾ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਜਾਨ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਵੀਹ ਇੱਕੀ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਤਖ਼ਤੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਇਨਕਲਾਬ, ਜਿੰਦਾਬਾਦ!' ਰੱਸਾ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਫੱਤੂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਇਹ ਘਟਨਾ ਅੱਜ ਵੀ ਫੱਤੂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਭੰਡਾਰ ਸੀ। ਲੋਕੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਿਓ ਅਮੀਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਇਦਾਦ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਸਭ ਕਾਸੇ ਨੂੰ ਠੋਕਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਫੱਤੂ ਫਾਂਸੀ ਵਾਲੇ ਟੋਏ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਮੁਰਦਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ 'ਠੀਕ-ਠਾਕ' ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਤਰਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਲਟਕਦੇ ਪੈਰ, ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਧੋਤੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਸੀ...ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਪਿਛਾਂਹ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚੇ ਸਨ; ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਫੱਤੂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਫ਼ਰਤ ਸੀ।
ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ। ਕਈ ਦਿਨ ਫੱਤੂ ਆਪਣੀ ਕੋਠੜੀ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਿਕਲਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਡਰ ਸੀ। ਨਹੀਂ! ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਫੱਤੂ ਤੂੰ ਸੱਚੀਂ ਹੀ ਜੱਲਾਦ ਹੈਂ।
ਫੱਤੂ ਨੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਬੀੜੀ ਸੁਲਗਾਈ।
ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੱਤੂ ਉਸ ਦੀ ਸਮਾਧ 'ਤੇ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਜ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪੱਥਰਾਂ 'ਚੋਂ ਹੱਸਦਾ ਖੇਡਦਾ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਿਆ, 'ਫੱਤੂ ਤੇਰਾ ਕੀ ਹਾਲ ਐ? ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਾ ਸਮਝ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਅਮਰ ਆਂ। ਮੈਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਮਰ ਸਕਦਾ ਤੇ ਏਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਭੁੱਲੀਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਉਣ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਏ, ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਏ ਨਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਆਖ਼ਰੀ ਪੈੜੀ ਤੂੰ ਹੀ ਪਾਰ ਕਰਾਈ ਸੀ...'
ਫੱਤੂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤ੍ਰਿਪ-ਤ੍ਰਿਪ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਤੁਰੇ।
ਉਹ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਤਰੁਟੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ  ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਅਥਾਹ ਸਮੁੰਦਰ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਕਰਮ-ਯੋਗੀ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਂਦਾ ਸੀ।
ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਉਡਾਨ, ਉਸ ਦੇ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਪਿਆ ਸੀ।
ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਫਾਹੇ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਤਿੰਨ ਖ਼ੂਨ ਕੀਤੇ ਸਨ ਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ 'ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਲਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਬੋਤਲ ਉਲਟਾ ਦੇਣਾ। ਪੁੱਠੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਪੁੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਕਰਦੇ ਨੇ।

ਪਰ ਫੱਤੂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀ ਸੀ।
ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਕੋਨੇ ਫਰੋਲਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਏ। ਫੇਰ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਲੋਕੀ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਡਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਇਕ ਬਾਊ ਨੇ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, 'ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਫਾਹੇ ਦੇ ਕੇ ਆਇਆ ਏਂ ਉਸ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਇੱਛਾ ਕੀ ਸੀ?' ਫੱਤੂ ਨੂੰ ਇਸ ਫਜ਼ੂਲ ਸਵਾਲ 'ਤੇ ਬੜਾ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਊ ਨੂੰ ਕੌੜੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, 'ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੈਨੂੰ ਫਾਹੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਕਿਉਂ, ਤਿਆਰ ਏਂ?' ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਾਊ ਬੜੀ ਦੇਰ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾਅ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਫੇਰ ਚੁੱਪ ਕਰਕੇ ਖਿਸਕ ਗਿਆ ਸੀ।
ਫੱਤੂ ਸੋਚਣ ਲੱਗ, 'ਆਖ਼ਰੀ ਇੱਛਾ...'
ਫਾਂਸੀ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਇੱਛਾ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਹੋ ਸਕੇ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਸ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਫੱਤੂ ਜੱਲਾਦ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਫਾਂਸੀ ਕੋਠੜੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ਤਕ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਕਦਮ ਕੋਹਾਂ 'ਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਮਿੰਟ ਸਦੀਆਂ ਵਿਚ...।
ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ ਰੱਬ ਦਾ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਅੱਗੋਂ ਕੋਈ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਬੇਹੂਦਾ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛੇਗਾ। ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਇਹ ਪੁੱਛੇਗਾ ਕਿ ਜੇ ਵਕਤ ਤੋਂ ਇਕ ਮਿੰਟ ਉਪਰ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਫਾਂਸੀ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਏ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਜਿਵੇਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਾਲੇ ਤੁਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਘੰਟਾਘਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਣ।
ਤੇ ਨਾਲ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ ਡੋਰੀ ਵਾਲੀ ਕਹਾਵਤ।
ਫੱਤੂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਲੋਕੀਂ ਮਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਨਰਮਾਈ ਲੱਭਦੇ ਨੇ। ਸਖ਼ਤ ਖੁਰਦਰਾ ਰੱਸਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਖ਼ੀਨਖਾਬ ਦੀਆਂ ਨਰਮ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੱਸੀਆਂ ਲੱਭਦੇ ਨੇ। ਜਿਵੇਂ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਤਖ਼ਤਾ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਬੱਚੇ ਦਾ ਝੂਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੰਗ ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਡੋਰੀਆਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ।...ਤੇ ਜੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਫੱਤੂ ਪੁੱਛੇ, 'ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਮੇਰੀ ਫਾਹਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਰੱਸੀ ਪਸੰਦ ਐ ਨਾ? ਇਹ ਇਮਪੋਰਟਡ ਐ,  ਮੈਂ ਬਲੈਕ ਵਿਚ ਲਈ ਸੀ।' ਫੱਤੂ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮਜ਼ਾਕ ਉੱਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਪਿਆ।
ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਵਹਿਮਮਈ ਤੇ ਪੁੱਠੀਆਂ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਏ ਕਿ ਜੇ ਤਖ਼ਤੇ ਦੀ ਚਿੱਪਰ ਤਾਵੀਜ਼ ਵਿਚ ਮੜ੍ਹਾ ਕੇ ਬਾਂਝ ਔਰਤ ਦੇ ਗਲ਼ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦੈ। ਪਰ ਫੱਤੂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੋਰ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਤਖ਼ਤੇ ਨੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਰਗੇ ਜਵਾਨਾ ਦਾ (ਜਿਹੜੇ ਹਾਲੇ ਦਰਜਨਾ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ) ਜੀਵਨ ਖੋਹ ਲਿਆ, ਬਾਂਝ ਔਰਤ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦਾਤ ਕਿੰਜ ਦੇ ਸਕਦਾ ਐ !
ਰਾਤ ਅੱਧੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਬੀਤ ਗਈ ਸੀ। ਜੇਲ ਦੇ ਘੜਿਆਲ ਨੇ ਦੋ ਵਜਾਏ। ਫੱਤੂ ਨੇ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਬੜੇ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਘਰ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਪਰਖਣਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਉਸ ਮਦਾਰੀ ਵਰਗਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਤੱਬ ਯਾਦ ਸਨ। ਰਾਤ ਦੇ ਜਗਰਤੇ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦਾ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਬਸ ਇਹੀ ਕਿ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਬਣੇਗਾ...?
ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਫਿਲਮ ਵੇਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਇਕ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਜਿਹੜਾ ਬੰਦਾ ਜੱਲਾਦ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫੱਤੂ ਨੂੰ ਹਾਸਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੜਾ ਉੱਚਾ-ਲੰਮਾਂ, ਮੋਟਾ-ਚੌੜਾ, ਕਾਲਾ, ਲਾਲ-ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਸੀ ਉਹ। ਫੱਤੂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਕੋਠੜੀਆਂ ਦੇ ਅੱਗੋਂ ਲੰਘਾ ਦੇਣ ਤਾਂ ਅੱਧੇ ਬੰਦੇ ਉਂਜ ਹੀ ਮਰ ਜਾਣ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਹਾਸੋਹੀਣਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਸੀ? ਫਿਲਮਾਂ ਵਾਲੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਰੰਗੀਨੀ ਭਾਲਦੇ ਨੇ।
ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਮੋਟੇ ਬਾਣੀਏਂ ਦਾ ਚੇਤਾ ਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਰ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਜੇਲ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਬੜਾ ਸਖ਼ਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਫੱਤੂ ਇਸ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਲਟਕਾ ਦੇਅ। ਉਹ ਤਾਂ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰੋ ਦੂਜੇ ਅੰਗਰੇਜ ਸਰਜਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮੁਰਦਾ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਮਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਫਰੰਗੀ ਸਨ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਗਏ—ਦੇਸੀ ਦੀ ਕਿੱਥੇ ਮੰਨਦੇ। ਤੇ ਤੀਜਾ ਸੀ ਇਕ ਪਠਾਨ ਜਿਸ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਕ ਤੂਫ਼ਾਨ ਖੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਲਾਲੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਕਿੰਨੀ ਬਦਸੂਰਤ ਸੀ ਤੇ ਪਠਾਨ ਕਿੰਨਾ ਸੋਹਣਾ। ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਸਨ, ਮਿੱਟੀ 'ਚ ਮਿਲ ਗਏ; ਮੌਤ ਨਾ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਵੇਖਦੀ ਏ, ਨਾ ਬਦਸੂਰਤੀ।
ਫੱਤੂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ?
ਉਸ ਨੇ ਅੱਧ ਬੁਝੀ ਬੀੜੀ ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਲਾਈ, ਸੁਲਗਾਈ ਤੇ ਇਕ ਲੰਮਾ ਸੂਟਾ ਖਿੱਚਿਆ। ਖੰਘ ਕੇ ਖੰਘਾਰ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਇਹ ਵੀ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਓ ਆ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਛੂਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।'
ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਫਾਹਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵਾਰਸ ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਗੱਡੇ 'ਤੇ ਲੱਦ ਕੇ ਲਿਜਾਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦਾ ਚੁੱਪਚਾਪ ਲੰਮਾਂ ਪੈਣਾ ਸਮਝ ਨਾ ਆਇਆ। ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਖੇਡ ਉਸ ਦੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਬੜੀ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਦਾਦੀ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਿਓ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਕੋਲੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹਟਾ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, 'ਪੁੱਤ ਇਹ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਐ।' ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, 'ਨਹੀਂ ਬੇਬੇ, ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਥੋੜਾ ਈ ਐ, ਇਹ ਤਾਂ ਬਾਪੂ ਦੇ ਵਾਲ ਐ।' ਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਬਾਕੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਹੇਠ ਦਬ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ।
ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਘੜਿਆਲ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਜਾ ਦਿੱਤੇ। ਬੱਤੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਫੱਤੂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਹੁਣ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵੇਲਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਮੰਜੀ ਤੋਂ ਉਠਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਮਨ 'ਤੇ ਬੋਝ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ ਹਨੇਰਾ ਸੀ। ਫੱਤੂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾ ਰਿਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਮੰਜੀ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਜਿਹਾ ਆ ਗਿਆ। ਕੋਠੜੀ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਫਰੋਲ-ਫਰਾਲ ਕੇ ਬੀੜੀ ਕੱਢੀ ਤੇ ਮਾਚਸ ਲੱਭਣ ਲੱਗਾ। ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀੜੀ ਲਾ ਲਈ। ਖੰਘਣ ਲਈ ਝੁਕਿਆ ਤਾਂ ਝੁਕਿਆ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ।
ਲੈਂਪ ਵੀ ਫੜਫੜਾ ਕੇ ਬੁਝ ਗਿਆ।
ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਤੜਕੇ ਇਕ ਵਾਰਡਰ ਨੇ ਜੇਲਰ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ, 'ਹਜ਼ੂਰ, ਫੱਤੂ ਮਰ ਗਿਆ।' ਜੇਲਰ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਕਿਹਾ, 'ਐਂ ਕਿਵੇਂ ਮਰ ਗਿਆ? ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ?' ਬੁੱਢੇ ਵਾਰਡਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜਨਾਬ ਮੌਤ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਨਹੀਂ।' ਜੇਲਰ ਨੂੰ ਇਕਦਮ ਜਾਗ ਆ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂਰਖਪੁਣੇ 'ਤੇ ਪਛਤਾਇਆ। ਪਰ ਆਕੜ ਨਾ ਛੱਡੀ। ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, 'ਖ਼ੈਰ, ਉਸ ਦਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ। ਫਾਂਸੀ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਆ ਕੇ ਲਾਸ਼ ਲੈ ਜਾਣਗੇ ਪਰ ਛੋਟੇ ਸਾਹਬ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਮਿਊਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰ ਦੇਣ, ਇਕ ਲਾਵਾਰਿਸ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਟਿਕਾਣੇ ਲਾਉਣਾ ਏਂ।'
     ੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦

ਯਮਲਾ…:: ਲੇਖਕ : ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ : ਯਮਲਾ…:: ਲੇਖਕ : ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ

ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਨਾਲ ਸੱਤ ਸਾਲ ਮੁੱਕਦਮਾਂ ਝਗੜ ਕੇ ਵੀ ਜਦੋਂ ਯਮਲਾ ਮੁੱਕਦਮਾਂ ਹਾਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬੜਾ ਹੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ''ਭਲੀਏ ਲੋਕੇ! ਹੁਣ ਤਾਂ ਅਹਿ ਘਰ ਖਾਲੀ ਕਰਨਾ ਈ ਪਏਗਾ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਹੱਥੋਂ ਜਾਏਗੀ।''
ਸੁਣਨ ਸਾਰ ਉਸਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਚੀਕਾਟੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਫੇਰ ਉਤਾਂਹ ਵੱਲ ਝਕਦੀ ਹੋਈ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, ''ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਲਕ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਬਚਾਅ ਸਕਦੈ।''
ਯਮਲਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਕ ਮਿਹਨਤੀ ਜੱਟ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਸਨੇ ਬਲਦਾਂ ਵਾਂਗ ਜੁਟ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਈਸ਼ਟ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਵਗਾਰ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਸਾਹੂਕਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਫੇਰ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮਕਾਨ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕੁਰਕੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹਿਰਖ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰੀ। ਘਰਵਾਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰ ਲਿਆ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਟਵਾਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਸੁਣਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਧਰਤੀ ਤਾਂ ਪਟਵਾਰੀ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਧਰ ਚਾਹੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਰੀਬ ਖਿਸਕਾ ਦਏ ।
''ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਘੁੱਟ, ਫੇਰ ਦਸਾਂਗਾ।'' ਪਟਵਾਰੀ ਹੁਰੀਂ ਬੋਲੇ।
ਯਮਲਾ ਆਪ ਵੀ ਖਾਸਾ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ  ਉਸਨੇ ਉਪਰ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪਤਾ ਪੁੱਛਣਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬੜੀ ਲਗਣ ਨਾਲ, ਪੂਰੇ ਦੋ ਘੰਟੇ, ਪਟਵਾਰੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਘੁੱਟਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਂਘਣ ਲੱਗ ਪਏ,  ਉਸ ਫੇਰ ਪੁੱਛਿਆ :
'ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਲਿਓ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਦੱਸ ਦਿਓ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਏ ?''
'ਉਂਘਦਾ ਹੋਇਆ ਪਟਵਾਰੀ ਬੋਲਿਆ, ''ਇੱਥੋਂ ਚੋਖੀ ਦੂਰ। ਉਤਾਂਹ...ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਟਾਪੂ ਏ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕਿਨਾਰੇ ਗੁਲਾਬੀ ਮੋਤੀ ਟੰਗੇ ਹੋਏ ਨੇ, ਉੱਥੇ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ, ਜਿਹੜਾ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਏ।''
ਏਨੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ ਪਟਵਾਰੀ ਜੀ ਸੌਂ ਗਏ। ਯਮਲੇ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਦੋਏ ਹੱਥ ਜੋੜੇ, ਸਿਰ ਝੁਕਾਇਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਨੂੰ ਬੋਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਟਵਾਰੀ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।
ਤੇ ਫੇਰ ਯਮਲਾ ਇਕ ਤਾੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਜਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਉਸਦੀ ਟੀਸੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾ—ਉਤਾਂਹ, ਹੋਰ ਉਤਾਂਹ! ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਬੱਦਲ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿ ਗਏ, ਹਵਾ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿ ਗਈ, ਰੁੱਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ, ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਚਾਨਣ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿ ਗਏ ਪਰ ਉਹ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੀ ਗਿਆ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ—ਉਪਰ, ਹੋਰ ਉਪਰ; ਉਤਾਂਹ ਹੀ ਉਤਾਂਹ!
ਤੁਰਦਿਆਂ ਤੁਰਦਿਆਂ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਟਾਪੂ ਦਿਸਿਆ, ਚਿੱਟੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚਾਲੇ ਇਕ ਕਾਲਾ ਟਾਪੂ ਜਿਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਗੁਲਾਬੀ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਲਰਾਂ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਯਮਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੁੱਤੀ ਲਾਹ ਕੇ ਝਾੜੀ ਤੇ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਪਿਛਾਂਹ ਵੱਲ ਸੁੱਟ ਲਈ ਤੇ ਫੇਰ ਉਸ ਚਿੱਟੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਾਨ ਦੀ ਬਾਜੀ ਲਾ ਕੇ ਤੈਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦੂਜੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਏਥੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਦੋਏ ਬਾਰ ਬੰਦ ਸਨ ਪਰ ਹਜ਼ਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੋਕ ਉਸ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚੋਂ ਇੰਜ ਅੰਦਰ ਲੰਘੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕੱਚ ਦੀ ਸਲੇਬ ਵਿਚੋਂ ਚਾਨਣ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੇ ਜਦੋਂ ਯਮਲੇ ਨੇ ਲੰਘਣਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਲੰਘ ਨਾ ਸਕਿਆ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਹੀ ਬਾਰ ਖੜਕਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦਾ ਰੌਲਾ-ਰੱਪਾ ਸੁਣ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚਲੀ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਬਾਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਤੇ ਇਕ ਚਿੱਟ-ਦਾੜ੍ਹੀਏ ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੌਣ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ :
''ਕੀ ਗੱਲ ਏ ਬਈ ?''
''ਇਕ ਫਰਿਆਦ ਏ ਜੀ !''
'ਫਰਿਆਦਾਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਉਪਰ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।'' ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ।
''ਉਪਰ ? ਉਪਰ ਕਿੱਥੇ ਜੀ ?''
'ਉਪਰ, ਜਨੱਤ ਅਤੇ ਜਹਨੁੱਮ ਵਿਚ; ਨਰਕ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿਚ; ਹੈਵਨ ਅਤੇ ਹੇਲ ਵਿਚ।'' ਬੁੱਢਾ ਬੋਲਿਆ।
''ਤਾਂ ਕੀ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ?'' ਯਮਲੇ ਨੇ ਬੜੀ ਮਾਯੂਸੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
'ਨਹੀਂ।'' ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਬੜੀ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, ''ਇਹ ਜਜ਼ੀਰਾ ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਦੀ ਸਰਾਂ ਏਂ। ਇੱਥੇ ਥੱਕੀਆਂ-ਹਾਰੀਆਂ, ਭੁੱਖੀਆਂ-ਪਿਆਸੀਆਂ ਮੁਸਾਫਰ ਰੂਹਾਂ ਆਰਾਮ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ। ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਰਾਤ ਕੱਟ ਕੇ ਸਵੇਰੇ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਸਫਰ 'ਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ।''
'ਮੈਂ ਵੀ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆਂ, ਭੁੱਖਾ-ਪਿਆਸਾ ਵੀ ਆਂ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਕੁਝ ਖਾਣ ਲਈ ਦਿਓ।'' ਯਮਲਾ ਬੜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ। ਉਸਦੇ ਹਲਕ ਵਿਚ ਕੰਡੇ ਜਿਹੇ ਚੁਭ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਖ਼ੂਨ ਰਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ...ਤੇ ਬੜੀ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ।
''ਕੀ ਤੂੰ ਕੋਈ ਰੂਹ ਏਂ ?'' ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
''ਨਹੀਂ ਜੀ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਆਂ ।'' ਯਮਲੇ ਨੇ ਬੜੇ ਭੋਲੇਪਨ ਵਿਚ ਕਿਹਾ।
''ਤਾਂ ਤੇ ਉਪਰ ਜਾਹ, ਏਥੇ ਤੇਰੀ ਖਾਤਰ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ।'' ਕਹਿ ਕੇ ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਬਾਰੀ ਭੇੜ ਲਈ।
ਯਮਲੇ ਦੇ ਦੁਖੀ ਦਿਲ 'ਚੋਂ ਇਕ 'ਆਹ' ਨਿਕਲੀ ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਸਫਰ ਉੱਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਕਿੰਨੇ ਦਿਨ, ਕਿੰਨੇ ਮਹੀਨੇ, ਕਿੰਨੇ ਸਾਲ ਉਹ ਸਫਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ—ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਬਸ ਏਨਾ ਯਾਦ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਉਜਾੜ ਜੰਗਲ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਸਫਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਖ਼ੀਰ ਇਕ ਦਿਨ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਕਿਲਾ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾ ਭਖਦੇ ਹੋਏ ਅੰਗਿਆਰ ਜਾਪਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ  ਉਪਰੀ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਟਾਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅੰਦਰੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਕਰਾਹੁਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਕਿਲੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕ ਤਖ਼ਤਪੋਸ਼ ਉੱਤੇ ਇਕ ਬੁੱਢਾ ਆਦਮੀ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬੜੇ ਮੈਲੇ ਤੇ ਲੰਗਾਰ ਹੋਏ-ਹੋਏ ਸਨ। ਸਿਰ ਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਬੱਝ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪਿੰਡੇ ਵਿਚੋਂ ਬੋ ਪਈ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਘੂਕ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ।
ਯਮਲੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਹਲੂਣਿਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਉਠ ਬੈਠਾ।
''ਕੀ ਗੱਲ ਐ, ਓਇ ?'' ਉਹ ਰਤਾ ਹਿਰਖ ਕੇ ਬੋਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਦੋ ਕੁ ਅੰਗਿਆਰ ਝੜੇ।
''ਇਕ ਅਰਜ਼ ਕਰਨੀ ਸੀ ਜੀ, ਤਖ਼ਤਾਂ ਵਾਲਿਓ !''
ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਅਰਜ਼! ਹੂੰ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਜੂੰਆਂ ਕੱਢ, ਫੇਰ ਸੁਣਾਗਾ।''
ਖਾਸੀ ਦੇਰ ਤਕ ਯਮਲਾ ਉਸਦੀਆਂ ਜੂੰਆਂ ਕੱਢਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਬੁੱਢੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਹਿਸੂਸ  ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਸਦੀ ਬਿਪਤਾ ਸੁਣੀ ਤੇ ਆਖਿਆ :
''ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵੇਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਤੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿਵਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।''
'ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।'' ਯਮਲਾ ਬੋਲਿਆ, ''ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਕਾਨ ਕੁਰਕ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਐ, ਮੇਰਾ ਜਿਸਮ ਹਾਕਮਾਂ ਦਾ ਏ, ਆਤਮਾਂ ਮੇਰੇ ਈਸ਼ਟ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਦੀ—ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇ ਸਕਾਂ।''
''ਤਾਂ ਫੇਰ ਤੂੰ ਜਾਹ ਉਪਰ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕੋਲ ਈ।''
''ਤੇ ਤੂੰ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ?'' ਯਮਲੇ ਨੇ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
'ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਸ਼ੈਤਾਨ ਆਂ।'' ਬੁੱਢਾ ਹਿਰਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਪੁੱਟਦਾ ਹੋਇਆ ਆਖਣ ਲੱਗਾ। ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਚੰਗਿਆੜੀਆਂ ਕਿਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ''ਉਪਰ ਵਾਲੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਐ। ਮੈਂ ਕਰੋੜਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਨਹਾਤਾ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਪਿੰਡੇ 'ਚੋਂ ਮੁਸ਼ਕ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਐ ਤੇ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਆਂ।''
ਯਮਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸੁਰਾਹੀ ਵਿਚ ਬਚਿਆ ਆਖ਼ਰੀ ਦੋ ਘੁੱਟ ਪਾਣੀ ਸ਼ੈਤਾਨ ਨੂੰ ਪਿਆ ਦਿੱਤਾ...ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਬੈਕੁੰਠ ਵਿਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਅਗਾਂਹ ਰੱਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, ''ਯਮਲਿਆ, ਮੈਂ ਰੱਬ ਹਾਂ। ਏਸ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰੱਬ, ਪਰ ਤੇਰੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਹੱਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵੀ ਨਹੀਂ...ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।''
ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਯਮਲੇ ਦਾ ਚਿੱਤ ਘਿਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਅਚਾਨਕ ਨਿਕਲਿਆ :
''ਜੇ ਤੂੰ ਵੀ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫੇਰ ਹੋਰ ਕੌਣ ਐਂ, ਉਪਰ ਵਾਲਾ ?''
ਰੱਬ ਨੇ ਯਮਲੇ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾ ਆਖਿਆ, ''ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਤਾਰੇ, ਨਛੱਤਰ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਵਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਚੱਕਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਏਨੀ ਕੁ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਮੱਨੁਖਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾਂ ਹਾਂ...ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।'' ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ।
'ਤਾਂ ਫੇਰ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਐ?'' ਯਮਲਾ ਬੋਲਿਆ, ''ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਲੱਭਣ ਅਇਆਂ ਜੀ। ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਖੁੱਸ ਜਾਏਗੀ ਤੇ ਫੇਰ ਮੇਰੀ ਘਰਵਾਲੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ?...ਜੇ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਈ ਮੇਰੀ ਨਾ ਰਹੀ...''
ਰੱਬ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, ''ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਮਾਚਸ ਤਾਂ ਹੁਊ?''
'ਹਾਂ, ਪਰ ਤੂੰ ਮਾਚਸ ਕੀ ਕਰਨੀ ਐਂ?'' ਯਮਲੇ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਰੱਬ ਨੇ ਯਮਲੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, ''ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਬੀੜੀ ਪੀਣ ਦਾ ਭੁਸ ਏ, ਪਰ ਏਥੇ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਅੱਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਜਦੋਂ ਦਾ ਸ਼ੈਤਾਨ ਇੱਥੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਏ, ਅੱਗ ਵੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਏ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਮੇਰਾ ਜੀ ਬੀੜੀ ਪੀਣ ਨੂੰ ਤਰਸ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਪਰ ਏਥੇ ਅੱਗ ਈ ਨਹੀਂ।''
ਯਮਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਫਰੋਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੀਖ ਵਾਲੀ ਮਾਚਸ ਦੀ ਡੱਬੀ ਕੱਢੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿੱਤੀ।
ਤੇ ਫੇਰ ਰੱਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ''ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਚੋਖੀ ਦੂਰ ਉਤਾਂਹ ਰਹਿੰਦਾ ਏ, ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਵੀ ਖਾਸਾ ਉਪਰ। ਉਥੋਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਸਤੇ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਘੇਰੇ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਤੁਰਨਾ ਪਏਗਾ...ਇਕ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਲੱਖਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਮੁੱਖ ਨਛੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜਪਥ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਪਏਗਾ ਜਿੱਥੇ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਪਰ ਉਹ ਏਸ ਜਨੱਤ ਤੇ ਜਹਨੁੱਮ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ, ਹੈਵਨ ਤੇ ਹੇਲ ਤੋਂ ਬੜੀ ਦੂਰ ਹੈ।''
'ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹੋਏ ਮੈਂ ਉਸ ਕੋਲ ਜ਼ਰੂਰ ਅਪੜਾਂਗਾ। ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਜੀ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਐ!'' ਯਮਲੇ ਨੇ ਬੜੀ ਦਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਤੇ ਅਗਲੇ ਸਫਰ ਉੱਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਉਹ ਤੁਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਨਛੱਤਰ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਬਣ ਗਏ ਤੇ ਘੇਰੇ ਸਿਮਟ ਕੇ ਪੈੜਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ। ਫਾਸਲੇ ਸੁੰਨ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਏ ਤੇ ਸਮਾਂ ਸੱਪ ਦੀ ਤੋਰ ਰੀਂਘਦਾ ਰਿਹਾ...ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦੀ ਟੀਸੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜਪਥ ਸਮਾਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਕ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਖਿਲਾਰੀ ਬੈਠੀ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਯਮਲੇ ਨੂੰ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ''ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋ ਰਹੀ ਐਂ ਬਈ?''
'ਮੈਂ ਉਪਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਭਾਲ ਰਹੀ ਆਂ।'' ਔਰਤ ਨੇ ਹਟਕੋਰੇ ਲੈਂਦਿਆਂ ਤੇ ਰੋਂਦਿਆਂ ਰੋਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ''ਪਰ ਉਹ ਕਿਤੇ ਲੱਭਦਾ ਈ ਨਹੀਂ ਪਿਆ।''
'ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ ਠਿਕਾਣਾ ਤਾਂ ਹੋਊ?'' ਯਮਲੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਪਸੀਨਾ ਪੂੰਝਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
'ਬੜੀ ਦੂਰ ਉਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਏ ਕਿਤੇ। ਮੇਰੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ...ਔਹ ਨਿਬੁਲਾ ਦੇਖ ਰਿਹੈਂ ਨਾ? ਉਸ ਨਿਬੁਲੇ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਇਕ ਹਜਾਰ ਹਿਊਲੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣਗੇ, ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਹਜਾਰ ਨਿਬੁਲੇ ਹੋਰ ਮਿਲਣਗੇ...ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਸ਼ਰਿਸਟੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਹੱਦ 'ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਨਿਬੁਲਾ ਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਪਰ ਤੂੰ ਉਥੋਂ ਤਾਈਂ ਅਪੱੜੇਂਗਾ ਕਿਵੇਂ? ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਤਾਈਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ।''
'ਓਇ, ਭਲੀਏ ਲੋਕੇ,'' ਯਮਲੇ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ, ''ਪੈਂਡਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਔਖਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਏ, ਜੱਟ ਆਖ਼ਰ ਅਪੱੜ ਈ ਜਾਂਦਾ ਐ।''
'ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕੀ ਕਰੇਂਗਾ? '' ਔਰਤ ਨੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ''ਦੇਖ ਮੇਰਾ ਘਰ ਕਿੰਨਾ ਸੁੰਦਰ ਏ...ਅਹਿ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦੀ ਟੀਸੀ, ਇਹ ਹੀਰੇ ਮੋਤੀ ਜੜਿਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜਪਥ...ਇਸਦੀ ਇਕ ਇਕ ਕਣੀ, ਕੋਹੇਨੂਰ ਨਾਲੋਂ ਵਧ  ਕੀਮਤੀ ਹੈ।'' ਉਹ ਮੁਸਕਰਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਯਮਲੇ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਬੜੀ ਭਲੀ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਉਸ ਕਿਹਾ :
'ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਚਾਹੀਦੀ ਐ, ਭਲੀਏ ਲੋਕੇ! ਤੂੰ ਉਹ ਮਸਾਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ—'ਢਿੱਡ ਨਾ ਪਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਤਾਂ ਸਭੇ ਗੱਲਾਂ ਖੋਟੀਆਂ'। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ-ਦੇ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਰਾਹੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇਰਾ ਲੱਖ ਲੱਖ ਸ਼ੁਕਰੀਆ।''
ਤੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦੀ ਟੀਸੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੇ ਨਿਬੁਲੇ ਵਿਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਨਿਬੁਲੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਗੈਸ ਦੇ ਵਰੋਲਿਆਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਸਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਨਿਬੁਲਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰਦਾਰ ਰਸਤਿਆਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਖ਼ਰੀ ਨਿਬੁਲੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸੱਤ ਰੰਗੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਮਿਨਾਰ ਵਿਚ, ਇਕ ਛੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦਾ ਬੱਚਾ ਬੈਠਾ ਦੇਖਿਆ ਜਿਹੜਾ ਗੈਸਾਂ ਤੇ ਮਹਿਲ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
'ਹੂੰ! ਤਾਂ ਤੂੰ ਐਂ ਉਪਰ ਵਾਲਾ...'' ਯਮਲੇ ਨੇ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਡਾਢੇ ਪਿਆਰ ਬੱਚੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ''ਓਇ ਨਿੱਕਿਆ! ਉਪਰ ਵਾਲਿਆ!! ਧਰਤੀ ਦਿਆ ਮਾਲਕਾ!!!''
ਬੱਚਾ ਖਿੜ ਖਿੜ ਕਰਕੇ ਹੱਸ ਪਿਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ, ''ਮੈਂ ਕੋਈ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਕ ਬੱਚਾ ਆਂ। ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲ ਬਣਾ ਰਿਹਾਂ...''
'ਤਾਂ ਫੇਰ ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਐ?'' ਯਮਲੇ ਨੂੰ ਬੜੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਕਿਹਾ, ''ਉਪਰ ਵਾਲਾ ਜਿਹੜਾ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਐ?''
'ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ!'' ਬੱਚੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਆਪੇ ਹੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ''ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤਾਂ ਏਥੋਂ ਬੜੀ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।''
'ਏਥੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਐ? ਉਪਰ? ਦੂਰ? ਅਗਾਂਹ?...ਤੇ ਦੂਰ, ਉਪਰ, ਅਗਾਂਹ...ਪਰ ਕਿੱਥੇ?'' ਕਈ ਸਵਾਲ ਯਮਲੇ ਇਕੋ ਸਾਹ ਪੁੱਛ ਲਏ ਸਨ।
ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮੂਰਖਤਾ ਉੱਤੇ ਹਾਸੀ ਆ ਗਈ। ਹੱਸਦਾ-ਹੱਸਦਾ ਉਹ ਲੋਟ-ਪੋਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਹਾਸਾ ਰੋਕ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, ''ਉਹ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਬੜੀ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਏ ਤੇ ਉਸ ਤਾਈਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਤਕ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਅੱਪੜ ਸਕਿਆ।''
'ਮੈਂ ਅੱਪੜਾਂਗਾ, ਮੈਂ!...ਤੇ ਅੱਪੜਾਂਗਾ ਵੀ ਲਾਜਮੀਂ।'' ਯਮਲੇ ਦੰਦ ਕਰੀਚ ਕੇ ਕਿਹਾ, ''ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦਾ ਪਤਾ-ਠਿਕਾਣਾ ਦਸ...ਬੱਸ।''
ਬੱਚੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਤਾਂ ਫੇਰ ਏਥੋਂ ਸਿੱਧਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿ। ਏਸ ਨਿਬੁਲੇ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਨਿਬੁਲੇ ਆਉਣਗੇ, ਫੇਰ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਰਿਸ਼ਟੀ ਚੱਕਰ, ਫੇਰ ਇਕ ਹੋਰ ਨਿਬੁਲਾ, ਅਗਾਂਹ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਤੇ ਫੇਰ ਇਕ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੋਲਾ। ਉਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਉਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਕ ਘਰ ਹੈ, ਉਸ ਘਰ ਵਿਚ ਇਕ ਆਦਮੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ...ਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਯਮਲਾ।''
'ਪਰ ਯਮਲਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਈ-ਆਂ।'' ਯਮਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਿੱਕ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਹਿੱਕ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ, ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਨਿਬੁਲਾ ਖਿਸਕ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਨਿਬੁਲਿਆਂ-ਹਿਉਲਿਆਂ, ਸਰਿਸ਼ਟੀ ਚੱਕਰਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾਵਾਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ, ਨਛੱਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਹੇਠਾ ਵੱਲ ਡਿਗਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੂਧੜੇ-ਮੂੰਹ ਆਪਣੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਆ ਡਿੱਗਾ। ਖੜਾਕ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹਲੂਣ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ :
'ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਜੀ, ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਤੇਰੀ ਕੁਰਕੀ ਕਰਾਉਣ ਆ ਰਿਹਾ ਐ ਤੇ ਤੂੰ ਅਜੇ ਭੁੰਜੇ ਈ ਸੁੱਤਾ ਪਿਐਂ ਜੀ।''
ਸੁਣਨ ਸਾਰ ਯਮਲਾ ਝੱਟ ਉਠ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਹਿਰਖ ਕੇ ਬੋਲਿਆ :
'ਮੈਂ ਵੇਖੂੰ ਕਿਹੜਾ ਮਾਂ ਦਾ ਲਾਲ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕੁਰਕ ਕਰੌਣ ਆਉਂਦੈ? ਇਹ ਧਰਤੀ ਮੇਰੀ ਐ, ਮੈਂ ਇਸਦਾ ਮਾਲਕ ਆਂ।''
ਏਨਾ ਆਖ ਕੇ ਯਮਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਂਗ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।
        ੦੦੦

   ਇਹ ਕਹਾਣੀ 27 ਜੁਲਾਈ 1985 ਨੂੰ ਜੱਗਬਾਣੀ ਵਿਚ ਛਪੀ…  

ਸ਼ਾਹ ਦੌਲੇ ਦਾ ਚੂਹਾ…::ਲੇਖਕ : ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ :
    ਸ਼ਾਹ ਦੌਲੇ ਦਾ ਚੂਹਾ…
          ਲੇਖਕ : ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ
          ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ
 ਸਲੀਮਾ ਦਾ ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਕੀ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਕੋਈ ਬਾਲ-ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਸੱਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਬੜੀ ਚਿੰਤਾ ਲੱਗੀ। ਮਾਂ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਸਲੀਮਾ ਦਾ ਪਤੀ ਨਜ਼ੀਬ ਕਿਤੇ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਹੀ ਨਾ ਕਰਵਾ ਲਏ। ਕਈ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਬਣੀ।
ਸਲੀਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਫਿਕਰ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੜੀਆਂ ਘੱਟ ਕੁੜੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਏਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਗੱਲ ਤੋਰੀ, ਉਸਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਅਮਲ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸਿੱਟਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ।
ਇਕ ਦਿਨ ਉਸਦੀ ਇਕ ਸਹੇਲੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਬਾਂਝ ਆਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਆਈ। ਉਸਦੀ ਕੁੱਛੜ ਇਕ ਗੋਲ-ਮਟੋਲ ਜਿਹਾ ਮੁੰਡਾ ਦੇਖ ਕੇ ਸਲੀਮਾ ਹੈਰਾਨ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਅਤਿ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਫਾਤਮੇਂ, ਤੇਰੇ ਅਹਿ ਮੁੰਡਾ ਕਿੰਜ ਜੰਮ ਪਿਆ ਨੀਂ ?''
ਫਾਤਮਾ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਰਤਾ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, ''ਸਭ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਸਾਹਬ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਏ। ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਤੂੰ ਔਲਾਦ ਚਾਹੁੰਦੀ ਏਂ ਤਾਂ ਗੁਜਰਾਤ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਸਾਹਬ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ 'ਤੇ ਮਿੰਨਤ ਕਰ, ਤੇ ਕਹੁ ਕਿ ਜੋ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ ਹੋਏਗਾ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਖਾਨਗਾਹ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਅ ਜਾਵਾਂਗੀ।''
ਉਸਨੇ ਸਲੀਮਾ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਸਾਹਬ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੀ ਮਿੰਨਤ ਮੰਗੀ ਜਾਏ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ ਅਜਿਹਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਜਿਸਦਾ  ਸਿਰ ਬੜਾ ਹੀ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਫਾਤਮਾ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਲੀਮਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇੰਜ ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖਾਨਗਾਹ ਵਿਚ ਛੱਡ ਕੇ ਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਅਜਿਹੀ ਕਿਹੜੀ ਮਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਏਗੀ ਜਿਹੜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੋਏ? ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਛੋਟਾ, ਨੱਕ ਚਪਟੀ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਭੈਂਗੀਆਂ ਹੋਣ, ਪਰ ਮਾਂ ਉਸਨੂੰ ਰੂੜੀ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟ ਸਕਦੀ। ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਸਹੀ, ਉਸਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਸੋ  ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ। ਉਹ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦਾ ਮਜ਼ਾਰ ਸੀ। ਸਲੀਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ''ਫਾਤਮਾ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਰਹੀ ਏ ਕਿ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲ...ਤੁਸੀਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿਓ ਤਾਂ ਹੋ ਆਵਾਂ?'' ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਭਲਾ ਕੀ ਇਤਰਾਜ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ! ਉਸ ਕਿਹਾ, '' ਹੋ-ਆ! ਪਰ  ਛੇਤੀ ਮੁੜ ਆਵੀਂ।''
ਉਹ ਫਾਤਮਾ ਨਾਲ ਗੁਜਰਾਤ ਚਲੀ ਗਈ।
ਸ਼ਹਦੌਲੇ ਦਾ ਮਜ਼ਾਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਕੋਈ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖਾਸੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਜਗਾਹ ਸੀ, ਜੋ ਸਲੀਮਾ ਨੂੰ ਬੜੀ ਪਸੰਦ ਆਈ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਭੀੜ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦੇ ਚੂਹੇ ਦੇਖੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨੱਕ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਸਿਰ ਬੜੇ ਹੀ ਛੋਟੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸਹਿਮ ਗਈ।
ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਖਲੋਤੀ ਸੀ; ਭਰਪੂਰ ਜਵਾਨ। ਪਰ ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਗੰਭੀਰ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹਾਸਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਸਲੀਮਾ ਵੀ ਹੱਸ ਪਈ, ਪਰ ਫੇਰ ਉਸਦਾ ਰੋਣ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਸੋਚਿਆ, ਇਸ ਕੁੜੀ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਉਸਨੂੰ ਵੇਚ ਦੇਣਗੇ, ਤੇ 'ਉਹ' ਬਾਂਦਰੀ ਵਾਂਗ ਇਸਨੂੰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਨਚਾਉਂਦੇ ਫਿਰਨਗੇ। ਇਹ ਵਿਚਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਜੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਏਗੀ।
ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਬੜਾ ਹੀ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਸਿਰ ਛੋਟਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਤਾਂ ਛੋਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਿਸਮਤ ਤਾਂ ਪਾਗਲਾਂ ਦੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਏ।
ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦੀ ਇਸ ਚੂਹੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਗੁੰਦਵਾਂ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਸਨ, ਪਰ ਜਾਪਦਾ ਸੀ...ਉਸਦੀ ਚੇਤਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਏ। ਉਹ ਇੰਜ ਤੁਰਦੀ, ਫਿਰਦੀ ਤੇ ਹੱਸਦੀ ਜਿਵੇਂ ਚਾਬੀ ਭਰ ਕੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਹੋਏ। ਸਲੀਮਾ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਏਸੇ ਮੰਤਵ ਵਾਸਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਏ।
ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਫਾਤਮਾ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਸ਼ਹਦੌਲੇ ਸਾਹਬ ਦੇ ਮਜਾਰ 'ਤੇ ਮਿੰਨਤ ਮੰਗ ਹੀ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖਾਨਗਾਹ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕਰ ਦਏਗੀ।
        ੦੦੦
ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ਼ ਵੀ ਸਲੀਮਾ ਨੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਦੇ ਆਸਾਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਸਲੀਮਾ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ ਸੀ। ਠੀਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਜੰਮਿਆਂ, ਜਿਹੜਾ ਬੜਾ ਹੀ ਸੋਹਣਾ-ਸੁੱਨਖਾ ਸੀ। ਗਰਭ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕਿਉਂਕਿ ਚੰਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੱਜੀ ਗੱਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਇਕ ਕਾਲਾ ਧੱਬਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦਾ।
ਫਾਤਮਾ ਆਈ ਤੇ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਤੁਰੰਤ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਸਾਹਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।' ਭਾਵੇਂ ਸਲੀਮਾ ਆਪ ਮਿੰਨਤ ਮੰਗ ਕੇ ਆਈ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਟਾਲ-ਮਟੋਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸਦੀ ਮਮਤਾ ਮੰਨਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸੁੱਟ ਆਵੇ।
ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਹੁਰਾਂ ਤੋਂ ਜਿਹੜਾ ਸੰਤਾਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਿਰ ਬੜਾ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ...ਪਰ  ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸਿਰ ਤਾਂ ਕਾਫੀ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਫਾਤਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਇਹ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਜਿਸਨੂੰ ਤੂੰ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਸਕੇਂ। ਤੇਰਾ ਬੱਚਾ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਸਾਹਬ ਦੀ ਇਮਾਨਤ ਏ, ਏਸ ਉਪਰ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਅਦੇ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰ ਗਈ ਤਾਂ ਚੇਤੇ ਰੱਖੀਂ ਤੇਰੇ ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਕਹਿਰ ਟੁੱਟਣਗੇ ਕਿ ਤੂੰ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਯਾਦ ਕਰੇਂਗੀ।''
ਦੁਖੀ ਦਿਲ ਨਾਲ ਸਲੀਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦੀ ਸੱਜੀ ਗੱਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਕਾਲਾ ਵੱਡਾ ਤਿਲ ਸੀ, ਗੁਜਰਾਤ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਸਾਹਬ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦੇਣਾ ਪਿਆ।
ਉਹ ਏਨਾ ਰੋਈ, ਏਨੀ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਕਿ ਬੀਮਾਰ ਪੈ ਗਈ। ਇਕ ਸਾਲ ਤਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੂਝਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕੀ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਸੱਜੀ ਗੱਲ੍ਹ ਦਾ ਕਾਲਾ ਦਾਗ਼ ਉਸਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਅਕਸਰ ਚੁੰਮ ਲੈਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਦਾਗ਼ ਸੀ ਵੀ ਬੜਾ ਪਿਆਰਾ ਚੰਨ ਦੇ ਦਾਗ਼ ਵਰਗਾ! ਛਿਣ-ਪਲ ਖਾਤਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭੁੱਲ ਸਕੀ। ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਸੁਪਨੇ ਆਉਂਦੇ...ਸ਼ਾਹਦੌਲਾ ਚੂਹੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਜਿਹਾ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਿੱਖੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਤਰਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ। ਉਹ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਉਠ ਬਹਿੰਦੀ ਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ, ''ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਅ ਲਓ, ਦੇਖੋ ਚੂਹਾ ਮੇਰਾ ਮਾਸ ਖਾ ਰਿਹੈ।''
ਕਦੀ-ਕਦੀ ਉਸਦਾ ਬੈਚੇਨ ਦਿਮਾਗ਼ ਇੰਜ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਬੱਚਾ ਚੂਹਿਆਂ ਦੀ ਖੁੱਡ ਵਿਚ ਵੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਪੂਛੋਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਰਹੀ ਏ, ਪਰ ਖੁੱਡ ਅੰਦਰਲੇ ਚੂਹੇ ਨੇ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ ਏ, ਸੋ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਸਕਦੀ।
ਕਦੇ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਭਰਪੂਰ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਖੇਡਾ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ  ਉੱਤੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਸਲੀਮਾ ਹੱਸ ਪੈਂਦੀ ਤੇ ਫੇਰ ਝੱਟ ਹੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ। ਉਹ ਏਨਾ ਰੋਂਦੀ, ਏਨੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਿੰਜ ਕਰਾਇਆ ਜਾਏ।
ਉਸਨੂੰ ਜਗਾਹ-ਜਗਾਹ ਚੂਹੇ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ—ਬਿਸਤਰੇ ਉਪਰ ਚੂਹੇ, ਰਸੋਈ-ਗੁਸਲਖਾਨੇ ਵਿਚ ਚੂਹੇ, ਸੋਫਿਆਂ-ਕੁਰਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੂਹੇ, ਹਿੱਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੂਹੇ ਤੇ ਨੱਕ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਚੂਹੇ! ਕਦੀ-ਕਦੀ ਉਸਨੂੰ ਇੰਜ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਇਕ ਚੂਹੀ ਏ। ਉਸਦਾ ਨੱਕ ਵਗ ਰਿਹਾ ਏ। ਉਹ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚਕਾਰ, ਆਪਣਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਿਰ, ਆਪਣੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੋਢਿਆਂ ਉਪਰ ਚੁੱਕੀ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਏ ਕਿ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਹਾਸੜ ਮੱਚੀ ਹੋਈ ਏ। ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਬੜੀ ਤਰਸ ਯੋਗ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪੂਰੀ ਸਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਕਾਲੇ ਧੱਬੇ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
ਬੁਖਾਰ ਜ਼ਰਾ ਘਟਿਆ ਤਾਂ ਤਬੀਅਤ ਵੀ ਕੁਝ ਸੰਭਲੀ। ਨਜ਼ੀਬ ਨੂੰ ਰਤਾ ਹੌਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਸਲੀਮਾ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਬੜੇ ਗੰਭੀਰ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਆਦਮੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੋ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ  ਉਸਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ  ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦੀ ਇਮਾਨਤ ਸੀ।  
ਜਦੋਂ ਸਲੀਮਾ ਦਾ ਬੁਖਾਰ ਉਤਰ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹਦੇ ਦਿਲ-ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਮਚਲਦਾ ਤੁਫ਼ਾਨ ਰਤਾ ਮੱਠਾ ਪੈ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨਜ਼ੀਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, ''ਮੇਰੀ ਜਾਨ, ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਓ। ਉਹ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਸਦਕੇ (ਮੰਗ ਕੇ ਲਈ ਹੋਈ ਚੀਜ਼) ਦਾ ਸੀ।''
'ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ, ''ਸਲੀਮਾ ਨੇ ਦੁੱਖ ਪਰੁੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, ''ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਮਤਾ ਨੂੰ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾਂਦੀ ਰਵਾਂਗੀ ਕਿ ਮੈਂ ਏਡਾ ਵੱਡਾ ਗੁਨਾਹ ਕਿੰਜ ਕਰ ਬੈਠੀ?...ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਤਾਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮਜਾਰ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਆਈ।...ਉਹ ਮਾਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ।''
ਇਕ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ—ਸਿੱਧੀ ਗੁਜਰਾਤ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ ਤੇ ਸੱਤ ਅੱਠ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੀ। ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਬਾਰੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ-ਥਹੁ ਨਾ ਲੱਗਿਆ। ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ  ਆਈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, ''ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੀ।''
ਯਾਦ ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਪਰ ਅੰਦਰੇ-ਅੰਦਰ। ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੱਜੀ ਗੱਲ੍ਹ ਦਾ ਦਾਗ਼ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਦਾਗ਼ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ।
        ੦੦੦
ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਕੁੜੀ ਹੋਈ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ਕਲ-ਸੂਰਤ ਉਸਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਬੜੀ ਮਿਲਦੀ ਸੀ...ਪਰ ਉਸਦੀ ਗੱਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਕਾਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਉਸਨੇ ਮੁਜੀਬਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸਨੇ ਮੁਜੀਬ ਸੋਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੁਰਮੇਦਾਨੀ ਵਿਚੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੁਰਮਾ ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਉਸਦੀ ਸੱਜੀ ਗੱਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਟਿੱਕਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ...ਤੇ ਫੇਰ ਮੁਜੀਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਹੰਝੂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਿਲ੍ਹਕ ਕੇ ਹੇਠ ਡਿੱਗ ਪੈਣ, ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁੱਪਟੇ ਦੇ ਲੜ ਵਿਚ ਸਮੇਟ ਲਿਆ...ਤੇ  ਫੇਰ  ਉਹ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਏ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਦੋ ਮੁੰਡੇ ਹੋਰ ਜੰਮੇ ਸਨ...ਤੇ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਬੜਾ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਸੀ।
ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਸਲੀਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਸੇ ਸਹੇਲੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਤ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਐਤਕੀਂ ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਜੀਬ ਬਾਰੇ ਖਾਸੀ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਉੱਗ-ਸੁੱਘ  ਨਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮਰ-ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਏਗਾ...ਤੇ ਫੇਰ ਜੁਮੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਉਸਨੇ ਉਸਦੇ ਨਮਿੱਤ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਪੂਰੇ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।
ਆਂਢੀ-ਗੁਆਂਢੀ ਹੈਰਾਨ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਝੰਜਟ ਕਿਸ ਖਾਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ! ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛ ਵੀ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸਲੀਮਾ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੱਸੀ।
ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦਸ ਸਾਲਾ ਕੁੜੀ ਮੁਜੀਬਾ ਨੂੰ ਬਾਹੋਂ ਫੜ੍ਹ ਦੇ ਕਮਰੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਈ। ਸੁਰਮੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸੱਜੀ ਗੱਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਟਿੱਕਾ ਲਾਇਆ ਤੇ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤਕ ਉਸਨੂੰ ਚੁੰਮਦੀ ਰਹੀ।
ਉਹ ਮੁਜੀਬਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਗਵਾਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਉਸਨੇ ਹੁਣ ਸੋਚਣਾ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੰਤਮ ਰਸਮਾਂ ਕਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦਾ ਭਾਰ ਖਾਸਾ ਹੌਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਕਬਰ ਬਣਾਅ ਲਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਲਪਣਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੀ ਹੋਈ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਉਸਦੇ ਤਿੰਨੇ ਬੱਚੇ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਉਹ ਸਵੇਰ ਸਾਰ ਉਠ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਨਾਸ਼ਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਹਾਉਂਦੀ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਸਕੂਲ ਭੇਜ ਦਿੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਬਿੰਦ ਦਾ ਬਿੰਦ ਆਪਣੇ ਮੁਜੀਬ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਉਸਦੀਆਂ ਅੰਤਮ ਰਸਮਾਂ ਕਰਵਾ ਆਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਬੋਝ ਵੀ ਹਲਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਉਸਨੂੰ ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੁਜੀਬ ਦੀ ਸੱਜੀ ਗੱਲ੍ਹ ਦਾ ਦਾਗ਼ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ਼ ਉੱਤੇ ਦਗ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਕ ਦਿਨ ਉਸਦੇ ਤਿੰਨੇ ਬੱਚੇ ਨੱਠੇ-ਨੱਠੇ ਆਏ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ''ਅੰਮੀ, ਅਸੀਂ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਣਾ ਏਂ।''
ਉਸਨੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ''ਕੇਹਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਬੱਚਿਓ?''
ਉਸਦੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਅੰਮੀ ਜਾਨ, ਇਕ ਭਾਈ ਏ...ਬੜਾ ਈ ਵਧੀਆ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦਿਖਾਂਦਾ ਏ।''
ਸਲੀਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਜਾਓ ਉਸਨੂੰ ਬੁਲਾਅ ਲਿਆਓ। ਅੰਦਰ ਨਾ ਵਾੜਿਓ, ਬਾਰ ਮੂਹਰੇ ਈ ਤਮਾਸ਼ਾ ਕਰਵਾ ਲਿਓ।''
ਬੱਚੇ ਨੱਠ ਗਏ। ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸੱਦ ਲਿਆਏ ਤੇ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਤਮਾਸ਼ਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮਜੀਬਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪੈਸੇ ਲੈਣ ਆਈ। ਮਾਂ ਨੇ  ਆਪਣੇ ਪਰਸ ਵਿਚੋਂ ਚਵਾਨੀ ਕੱਢੀ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵਰਾਂਡੇ  ਵਿਚ ਆ ਗਈ।  ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦਾ ਇਕ ਚੂਹਾ ਖੜ੍ਹਾ, ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ, ਸਲੀਮਾ ਦਾ ਹਾਸਾ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।
ਦਸ ਬਾਰਾਂ ਬੱਚੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰੀ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਐਨੀ ਚੀਕਾ-ਰੌਲੀ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਕੰਨ ਪਈ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਹੀ। ਸਲੀਮਾ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਜਦੋਂ ਚਵਾਨੀ ਉਸ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦੇ ਚੂਹੇ ਨੂੰ  ਫੜਾਉਣੀ ਚਾਹੀ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਪਿਛਾਂਹ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਕਰੰਟ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਏ। ਉਸ ਚੂਹੇ ਦੀ ਸੱਜੀ ਗੱਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਕਾਲਾ ਦਾਗ਼ ਸੀ। ਸਲੀਮਾ ਨੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ—ਉਸਦਾ ਨੱਕ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।  ਉਦੋਂ ਹੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਮੁਜੀਬਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ''ਇਹ ਚੂਹਾ ਅੰਮੀ ਜਾਨ, ਇਸਦੀ ਸ਼ਕਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਮਿਲਦੀ ਏ? ਕੀ ਮੈਂ ਵੀ ਚੂਹੀ ਆਂ?''
ਸਲੀਮਾ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦੇ ਚੂਹੇ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ੍ਹ ਲਈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਮਰੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਆਈ। ਬੂਹੇ ਭੀੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆਂ, ਬਲਾਵਾਂ ਲਈਆਂ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸਦਾ ਮੁਜੀਬ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਦੁਖੀ-ਦਿਲ ਮਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਹਾਸਾ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਸ ਕਿਹਾ, ''ਪੁੱਤਰ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਾਂ-ਆਂ।''
ਸ਼ਾਹਦੌਲੇ ਦਾ ਚੂਹਾ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਹੱਸਿਆ। ਆਪਣੀ ਵਗਦੀ ਨੱਕ ਨੂੰ ਕਮੀਜ਼ ਦੇ ਕਫ ਨਾਲ ਪੂੰਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਮੂਹਰੇ ਹੱਥ ਅੱਡ ਲਏ, ''ਇਕ ਪੈਸਾ!'' ਮਾਂ  ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਰਸ ਖੋਹਲਿਆ...ਪਰ  ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਨਦੀ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖੋਲ੍ਹ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਸੌ ਰੁਪਏ ਦਾ ਨੋਟ ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਮੁਜੀਬ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਫਿਰਦਾ ਸੀ...ਪਰ ਉਸਨੇ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਏਨੀ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਚੇਗਾ। ਅਖੀਰ ਸਲੀਮਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਏ ਵਿਚ ਰਾਜੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਕਮ ਤਾਰ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਅੰਦਰ ਆਈ ਤਾਂ ਮੁਜੀਬ ਗਾਇਬ ਸੀ। ਮੁਜੀਬਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪਿੱਛਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਨੱਠ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸਲੀਮਾ ਦੀ ਕੁੱਖ ਕੂਕਦੀ-ਕੁਰਲਾਉਂਦੀ ਰਹਿ ਗਈ ਕਿ ਮੁਜੀਬ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆ—ਪਰ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਮੁੜ ਕਦੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।
      ੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦
()---

   ਇਹ ਕਹਾਣੀ 9 ਫਰਵਰੀ 1986 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿਚ ਛਪੀ…  

ਹੜਪਾ ਦੀ ਚਰਵਾਹੀ...::ਲੇਖਕਾ : ਤਾਹਿਰਾ ਇਕਬਾਲ

ਪਾਕੀ ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ : ਹੜਪਾ ਦੀ ਚਰਵਾਹੀ...::ਲੇਖਕਾ : ਤਾਹਿਰਾ ਇਕਬਾਲ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ

ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਇਹਨਾਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਨਫ਼ਰਤ ਓਨੀਂ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਜਿੰਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੜਪਾ ਦੇ ਇਹ ਖੰਡਰ...ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਬੁੱਢੇ, ਕੁੱਬੇ, ਖੋਖਲੇ ਤਣਿਆਂ ਤੇ ਉੱਚੜੀ ਛਿੱਲ ਵਾਲੇ ਤੂਤ, ਜੰਡ ਤੇ ਬਕੈਣਾ, ਅੱਧੋ-ਅੱਧ ਦਫ਼ਨ ਹੋਏ ਹੋਏ ਨੇ; ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧੂੜ ਲਿਥੜੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਛਤਰੀਆਂ ਤਾਣੀ, ਭੁਰਭੁਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਮੂੰਹ ਦੇ ਭਾਰ ਧਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ ਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੁਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਚੰਨਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇਹਨਾਂ ਜੰਡਾਂ, ਬਕੈਣਾ ਦੇ ਜੱਫੇ ਵਿਚ ਆ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਤਣਿਆਂ ਦੁਆਲੇ ਪੱਕੇ ਬੈਂਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਟੂਰੀਆਂ ਖੁਰਕਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਛਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਭਾਰ ਖਲੋ ਕੇ ਲੁੰਗ-ਟੂਸੇ ਤੇ ਪੱਤੇ ਖਾਣ ਦੀ ਖਾਸੀ ਸੌਖ ਰਹਿੰਦੀ। ਨਾ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਗਾਰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਟੀਆਂ ਤੋਂ ਡਰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੀ ਉਹ ਸੁਣਾਈ ਦੇਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਸੰਘਣੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਰੀ ਪਲਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੰਡਰ ਵਿਚ ਉੱਡੀ ਫਿਰਦੀ ਧੂੜ ਦੇ ਪਰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ। ਇੱਥੇ ਨਿੱਤ ਨਵਾਂ ਜੀਆ-ਜੰਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ...ਕੀ ਗੋਰਾ, ਕੀ ਕਾਲਾ, ਕੀ ਕਣਕ-ਵੰਨਾ...ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਵੇਰ ਵਿਖਾਲੀ ਦੇਂਦਾ, ਦੂਜੀ ਵੇਰ ਘੱਟ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ। ਸਿਵਾਏ ਉਹਨਾਂ ਮਨਹੂਸ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਟਾਪਾਂ ਵਾਲੇ ਕਾਲੇ ਬੂਟਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਦਬੜ-ਦਬੜ ਕਰਦੇ ਛਤਨਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੜ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
ਮੀਢੀਆਂ ਗੁੰਦੇ ਚੂੰਡੇ ਤੋਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਬਾਹਰ ਧਰੀਕ ਦੇਂਦੇ; ਚੰਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵੱਢ ਖਾਂਦੀ ਤੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ ਬਲ ਖਾਂਦੀ ਪੱਕੀ ਪਟੜੀ ਉੱਪਰ ਦੌੜ ਜਾਂਦੀ ਜਿਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਡਰਾਵਨੇ ਟੀਲਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਥੇਹ ਹੋਏ, ਮਣਾ ਮੂੰਹੀ ਮਿੱਟੀ ਤਾਣ ਕੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਨਕਟੀ, ਗੀਂਢੀ, ਕਾਲੀ-ਭੂਤਨੀ, ਸਾਲੀ।
ਕਾਲੇ ਬੂਟਾਂ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਪਰ ਸਵਾਰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਬਕਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਡੰਡੇ-ਛਾਂਟੇ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਮੁੱਕੀਆਂ ਖਾਂਦੀ, ਬਚਦੀ ਚੰਨਾਂ ਤਾਂ ਨੌ ਗਜੇ ਦੇ ਮਜਾਰ ਵਿਚ ਘੁਸ ਕੇ ਮੰਨਤ ਦੇ ਮਖਾਣਿਆ ਉੱਤੇ ਝਪਟ ਪੈਂਦੀ ਤੇ ਬੁੱਕ ਭਰ-ਭਰ ਨਿਗਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਏਨੇ ਚਿਰ ਵਿਚ ਕਈ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਲੁੰਗ-ਟੂਸੇ ਤੇ ਬਕੈਣਾ ਨੂੰ ਮੁੱਛ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਕਈ ਵੇਰ ਚਰਵਾਹੇ ਤੇ ਭਿਖਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਦਬੋਚ ਵੀ ਲੈਂਦੇ, ਉਹ ਧੂੜ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਨਹਾਉਂਦੀਆਂ, ਮੌਜਾਂ ਮਾਣਦੀਆਂ, ਢਲਵਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਲੋਟਨੀਆਂ ਖਾਂਦੀ, ਘਿਸੜਦੀ ਹੋਈ ਕਦੀ ਚੌੜੀਆਂ-ਕੱਚੀਆਂ-ਭੁਰਭੁਰੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿੱਗਦੀ, ਕਦੀ ਕਮੀਨਾ ਦੀ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਤੇ ਕਦੀ ਵੱਡੇ ਤਬਕੇ ਦੀਆਂ ਰਹਾਇਸ਼ ਗਾਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਟਕਦੀ ਫਿਰਦੀ, ਕਦੀ ਹੇਠਲੇ ਤਬਕੇ ਦੇ ਮਕਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੋਟਨੀਆਂ ਲਾਉਂਦੀ, ਕਦੀ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਕਦੀ ਮੰਡੀ, ਕਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠ ਬਣੀਆ ਸੁਰੰਗ-ਨਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਢਿੱਡ ਭਾਰ ਘਿਸੜਦੀ ਤੇ ਕਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ-ਬੌੜੀ ਵਿਚ ਜਾ ਛਾਲ ਮਾਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੋਈ ਬਦਰੰਗ ਮੂਰਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੜਪਾ ਦੇ ਬੁੱਤ ਘਾੜਿਆਂ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਘੜਤ ਦੇ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਏ ਤੇ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਨੱਪੀ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਘਿਸ-ਭੁਰ ਗਈ ਹੋਵੇ।
ਧੂੜ ਦਾ ਮੌਜਾਂ ਮਾਣਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਰੇਤ ਦੇ ਜਵਾਰ-ਭਾਟੇ ਉਡਾਉਂਦਾ, ਲਹਿਰਾਂ-ਛੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ੂਕਦਾ, ਮੁੱਦਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਰਕ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਡਰਾਵਨੇ ਟੀਲੇ ਨਾਲ ਜਾ ਟਕਰਾਉਂਦਾ। ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਉਤਰਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਢਲਵਾਨਾਂ ਵਿਚ, ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਥੇਹਾਂ ਵਿਚ, ਪਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦ-ਬੰਦੀਆਂ ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ...ਭੱਦੀ, ਨਕਟੀ, ਮੋਟੜ ਜਿਹੀ ਚੰਨਾਂ ਹਰੇਕ ਥਾਂ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦੀ, ਹਰ ਹੱਦ-ਬੰਨਾਂ, ਅੜਿੱਕਾ ਟੱਪ ਆਉਂਦੀ। ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਧੂੜ-ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਚੜ੍ਹੇ ਡੰਡਿਆਂ ਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਟਾਂ ਦੇ ਹੁੱਜੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਉਸਨੂੰ ਫੇਰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੇ। ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅਣਧੋਤੇ ਵਾਲ, ਗਿੱਡਲ ਚੂੰਧੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਚਪਟੀ ਨੱਕ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਥੇਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਕੋਈ ਸ਼ੈਅ ਹੋਵੇ ਉਹ, ਜਿਹੜੀ ਵਜ਼ਨੀ ਇੱਟਾਂ ਹੇਠ ਦੱਬੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਹੁਣ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਤੇਸੇਆਂ, ਗੈਂਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਖਾ-ਖਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ ਹੋਵੇ...ਕਿਤੋਂ ਭੁਰੀ ਹੋਈ, ਕਿਤੋਂ ਉਧੜੀ ਹੋਈ...ਮਿੱਧੀ-ਮਰੁੰਡੀ ਜਿਹੀ।
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਹੱਦ ਵਾਲੀ ਥੇਹ ਦੀ ਫੱਟੀ ਕੋਲ ਲੱਗੇ ਨਲਕੇ ਉੱਪਰ ਕੱਪੜੇ ਧੋਂਦੀਆਂ ਬਸਤੀ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਫਿਟਕਾਰ ਦੇਂਦੀਆਂ, “ਗੰਦੀਏ, ਸ਼ੋਹਦੀਏ, ਕਾਲੇ ਮੂੰਹ ਆਲੀਏ, ਗਿੱਠਲੇ, ਚੱਲ ਦਫ਼ਾ ਹੋ ਏਥੋਂ।”
ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਾਲੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਦੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪਾਣੀ, ਮਿੱਟੀ, ਰੋੜ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਰੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਠਾਂ ਭਰ-ਭਰ ਉਸ ਵੱਲ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ।
“ਚਲ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਦਫ਼ਾ ਹੋ ਜਾ ਏਥੋਂ...ਬੇ ਵੁਜੂ (ਵੁਜੂ : ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਪੈਰ ਮੂੰਹ ਵਗ਼ੈਰਾ ਧੋਣਾ)ਪਲੀਦ ਕਬਰਸਤਾਨ ਦੀ ਬੇਹੁਰਮਤੀ (ਬੇਅਦਬੀ) ਨਾ ਕਰ।”
ਪੁਰਾਣੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਾਲੇ ਜੰਡਾਂ, ਬਕੈਣਾ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣੇ ਪੱਕੇ ਬੈਂਚਾਂ ਉੱਤੇ ਨਵੇਂ ਜੰਮੇ ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਹਰੇਕ ਲੰਘਣ-ਟੱਪਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀ ਸਾਹਵੇਂ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ੍ਹੇ ਕੌਲੇ ਪਸਾਰਦੀਆਂ ਜਵਾਨ ਮਾਵਾਂ ਵੀ ਪੀਲੇ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਠਾਂ ਭਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ।
ਖੰਡਰਾਂ ਤੋਂ ਬੜੀ ਹੇਠਾਂ, ਬੜੀ ਦੂਰ, ਤਕ ਵਿਛੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਹਲ ਚਲਾਉਂਦੇ ਕਿਸਾਨ ਉਸਨੂੰ ਘੁਰਕਦੇ...ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਕਾਏਤਨਾਤ (ਸਰਿਸ਼ਟੀ) ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ 'ਤੇ ਤੁਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਇਹ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਲਾਏ ਹੀ ਏਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਗਏ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗੋਰੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲਾ ਦਿਸ ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਤੁਰਦੇ। ਆਪਣੀ ਟੁੱਟੀ ਫੁੱਟੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਥੇਹਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ, ਜਿਹੜਾ ਹੁਣ ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਯਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਚੰਨਾਂ ਆਪਣੇ ਮੈਲੇ-ਕੁਚੈਲੇ ਚੀਥੜਿਆਂ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ ਆਪਣੇ ਲੀਰੋ-ਲੀਰ ਦੁਪੱਟੇ ਵਿਚ ਮੂੰਹ ਲੁਕਾਅ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ-ਝੂਠੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਉੱਤੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਠਹਾਕੇ ਲਾਉਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਭੂਤਨੀ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਟੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਕਿਤੇ ਦੱਬੀ ਪਈ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਅਜ ਵੀ ਧੋਣ-ਮਾਂਜਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੋਰਾ ਪੁੱਛਦਾ ਕਿ 'ਕੀ ਇਸ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਕੇਲ, ਦਰਾਵੜ ਨਸਲ ਦੇ ਕੁਝ ਬਾਸ਼ਿੰਦੇ ਹਾਲੇ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਨੇ?'...ਤਾਂ ਗਾਰਡ “ਯਸ ਸਰ, ਯਸ ਸਰ” ਕਰਦਾ, ਧੋਣ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਚੰਨਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਇੰਜ ਉਹਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀਆ ਥੇਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢੀ ਹੋਈ ਕੋਈ ਲੱਭਤ ਹੋਵੇ...ਤੇ ਜੇ ਉਹਦੇ  ਹੱਥ-ਵੱਸ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਕਿਸੇ ਲੱਭਤ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਹਿੰਗੇ ਭਾਅ ਉਸ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦੇਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜੈਕਟ ਦੀਆਂ ਜੇਬਾਂ ਵਿਚ ਭਰੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਠੀਕਰੀਆਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਰੋੜਾਂ-ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਲ, ਹਰੇ ਨੋਟਾਂ ਬਦਲੇ ਵੇਚ ਦੇਂਦਾ ਸੀ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇ ਕਈ ਸਬੂਤੇ ਪਿਆਲੇ, ਰਕਾਬੀਆਂ, ਮਟਕੇ, ਡੋਲ, ਖਿਡੌਣੇ, ਮੂਰਤੀਆਂ, ਘੋਗੇ, ਘੋੜੇ ਚੰਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਠੜੀ ਦੀ ਪੜਛੱਤੀ ਉੱਤੇ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਬਸਤੀ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿਚ ਆਮ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਰਵਾਹੇ ਤੇ ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸੀ ਤੇ ਗੋਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਦਸ ਰੁਪਏ ਦਾ ਨੋਟ ਮੰਗਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸੀ। ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਹਰਕਤ ਪਸੰਦ ਨਾ ਆਉਂਦੀ; ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਡੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੁੱਜਾਂ ਨਾਲ ਗੋਰਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਪਰ੍ਹੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਬਸਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਮੋਟੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਲਾਲ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਾਰਡ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਦਸਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਚੰਨਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਘਰ ਹੀ ਕਿਸੇ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਵੇਚ ਛੱਡਦੇ, ਉਸਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਮਾਂ ਸਮੇਤ ਕਿ ਇਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਕੋਈ ਅਜੂਬਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਉਹ ਬਕ ਵੀ ਪੈਂਦੀ—
“ਅਜਿਹੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਘਰੇ ਵੀ ਬੜੇ ਪਏ ਐ।”
“ਤੇਰਾ ਘਰ ਕਿੱਥੇ ਈ?”
ਸ਼ੈਲਾਨੀ ਉਸ ਵੱਲ ਭੌਂਅ ਜਾਂਦੇ, ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਡੰਡੇ ਸੂਤ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ।
“ਕਮਜਾਤ, ਗਧੀ! ਸੌਦਾ ਈ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਆ।”
ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਧੂ-ਧਰੀਕ ਕੇ ਉਸਦੇ ਇੱਜੜ ਸਮੇਤ ਥੇਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਦਾਨਾਂ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਛੱਡ ਆਉਂਦੇ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਹਰੇਕ ਸ਼ੈਅ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਦਿਸਦੀ, ਜਿਸਦੇ ਆਸਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਪਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਪਰ ਜੜਾਂ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਟੀਲਿਆਂ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਹਰ ਸ਼ੈ, ਹਰ ਚਿਹਰਾ, ਹਰ ਸਿਰ ਮੈਲੇ ਵਕਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਚੁੱਪ-ਗੜੁੱਪ ਤੇ ਠੁੱਸ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ ਖੁਦਾਈ ਵੇਲੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਝੂਲਦੇ ਝੱਖੜ ਦੇ ਵਰੋਲੇ ਵਾਂਗ ਪਾਗਲ ਹੋ ਕੇ ਯਕਦਮ ਮੂੰਹ-ਸਿਰ ਕੱਢ ਵਿਖਾਵੇਗਾ। ਖੰਡਰਾਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਕੱਚੀ ਧੂੜ ਦਾ ਉਫ਼ਨਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰੋਲੇ ਬਣ-ਬਣ ਉਡਿਆ ਫਿਰਦਾ, ਧੂੜ ਵਿਚ ਲਿਥੜੇ ਦਰਖ਼ਤ, ਟਿੱਬੇ-ਟੀਲੇ, ਥੇਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਪਹਿਰੇਦਾਰ, ਸਭ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਪੁਰਾਣੀ ਰੇਤ-ਕਿਣਕੀ ਵਿਚ ਦਫ਼ਨ ਖਸਤਾ ਤੇ ਪੂਰਾਣੇ।...ਪਰ ਹੜਪਾ ਦੀ ਮੰਡੀ ਦੇ ਥੇਹਾਂ ਦੀ ਲੱਭਤ, ਇਹ ਬੰਦੂਕ ਤਾਣੀ ਖੜ੍ਹਾ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਬੰਦਾ ਤੇ ਨੌ ਗਜੇ ਦੇ ਮਜਾਰ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹੂ-ਹੱਕ ਦੇ ਆਵਾਜ਼ੇ, ਝੱਖੇੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਉਸਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਧਮਾਲਾਂ ਪਾਉਣ ਲੱਗਦੇ। ਓਕਾਂ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ, ਸੱਜੇ ਖੱਬੇ ਚਟਾਨਾਂ। ਚੰਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਫਿਜ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਹਿਕਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੂਟੀ ਚੜ੍ਹ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਸਦਾ ਗਿਠ-ਮੁਠੀਆ ਵਜੂਦ ਵਰੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਟੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਫੁੱਟੀਆਂ ਨਵੀਂਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਧਮਾਲਾਂ ਪਾਉਣ ਲੱਗਦਾ।
ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਬੰਦੂਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਮੁਰਲੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਸ਼ੌਅ ਕੇਸ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਿਸੇ ਜੋਗੀ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਲੈਅ ਉੱਤੇ ਚੰਨਾਂ ਨਾਗਨ ਵਾਂਗ ਲਹਿਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਓਕਾਂ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਦਾ ਮੋਰ-ਖੰਭ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਕੋਰੇ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਇਕ ਤਸਵੀਰ ਆਪੁ ਬਣਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੁਰਲੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸ਼ਨਾ ਦੀ, ਲੰਗੋਟੀ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਭਿਕਸ਼ੂ ਦੀ, ਨਿਰਵਾਨ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਨਿਕਲੇ ਸਿਧਾਰਥ ਦੀ। ਜੀਕਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀਆਂ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਉਸਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਆਸਨ ਜਮਾ ਕੇ ਆਣ ਬੈਠੀਆਂ ਹੋਣ। ਉਸਦੇ ਜੀਅ 'ਚ ਆਇਆ, ਕਾਸ਼! ਉਸ ਕੋਲ ਵੀ ਉਸ ਗੋਰੀ ਲੰਮੀ-ਝੰਮੀ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗਰ ਕਾਗਜ਼-ਬੁਰਸ਼ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਬਿਠਾਅ ਕੇ ਉਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਕਿਸ਼ਨ ਨੂੰ, ਰਾਮ ਨੂੰ, ਸਿਧਾਰਥ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਵਾਹ-ਚਿਪਕਾ ਛੱਡਦੀ।...ਪਰ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਤਾਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਹੱਕਣ ਵਾਲੀ ਢਾਂਗੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਟਾਹਣੀਆਂ-ਪੱਤੇ ਤੋੜਨ ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਹੱਕਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ। ਜੰਗਲੀ ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਤਹਿ-ਦਰ-ਤਹਿ ਵਿਛੇ ਚੌੜੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਂ ਖੰਡਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਤ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਉਬਲਦੇ ਰੇਤੇ ਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਇਕ ਮੂਰਤ ਹੀ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਫੇਰ ਉਮਰ ਭਰ ਉਸਨੂੰ ਸਜਾਂਦੀ-ਸੰਵਾਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਪਰ ਇੱਜੜ ਦੀ ਸੋਹਬਤ ਵਿਚ ਅੱਠੇ ਪਹਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਉਸ ਚਰਵਾਹੀ ਨੂੰ ਅਤੀ ਸੂਖਮ ਤੇ ਸੋਹਲ ਇਨਸਾਨੀ ਜਜ਼ਬਾਤ ਨੇ ਯਕਦਮ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਜੀਅ ਕੀਤਾ ਉਹ ਮੂਵੀ ਕੈਮਰੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਖੇ, ਬਸ ਇਕ ਫੋਟੋ ਉਸ ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਵੇ...ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਮੀਜ਼ ਅੰਦਰ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਚਿਪਕਾ ਕੇ ਰੱਖੇਗੀ। ਯਕਦਮ ਉਸਨੂੰ ਚੇਤਾ ਆਇਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ, ਢਿੱਲਾ ਚੋਲਾ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਆਹਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਗੁਆਂਢਣ ਦੀ ਲਾਂਅ 'ਤੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਦੋ ਗੁਲਕਾਂ ਵਰਗੇ ਘੋਗਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਬਨੈਣ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਆਖੇ ਕਿ ਉਹ ਜਿਹੜਾ ਦੀਵਾਨੇ ਖਾਸ ਵਾਲੇ ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਨੀਲੇ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ, ਸੰਗੀਨਧਾਰੀ, ਲੰਮਾਂ-ਝੰਮਾਂ, ਗੋਰਾ-ਚਿੱਟਾ, ਤਿੱਖੇ-ਤਿੱਖੇ ਨਕਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਜਵਾਨ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ, ਮਠਿਆਈ, ਬੋਤਲ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ ਸਭ ਦੇ ਆ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੈਸੇ ਤਾਂ ਹੈ ਨਹੀਂ ਪਰ ਬਿੱਲ ਦੇ ਬਦਲੇ 'ਮੇਰੀ ਭਾਵੇਂ ਜਿੰਦ ਮੰਗ ਲਾ'। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ ਤਾਂ ਓਕਾਂ ਦੀ ਬੁਰਸ਼ ਵਰਗੀ ਟਹਿਣੀ ਤੋੜ ਕੇ ਰੇਤ ਢਕੇ ਸੀਨੇ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਪਰ ਕੁਝ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਹੁਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖਾਕੇ ਜਿਹੜੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀਆਂ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਕੈਦ ਸਨ...ਮੁਰਲੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਕਿਸ਼ਨ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਅਰਜੁਨ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ...ਫੇਰ, ਫੇਰ ਸਭ ਕੁਝ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਉਸਨੇ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਨਾ ਕਿਸ਼ਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਮ, ਨਾ ਗੌਤਮ...ਇਹ ਤਾਂ ਆਰੀਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਸੰਦ-ਸੰਦੇੜੇ, ਤਾਊੜੇ, ਚਰਖ਼ੇ, ਖ਼ੂਹ, ਮਹਿਲ-ਮਾੜੀਆਂ ਤੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਮੌਜ਼ੂਦ ਹਰ ਸ਼ੈਅ, ਹਰ ਕ੍ਰਿਤ, ਹਰ ਘੜਤ ਤੇ ਉਸਦੇ ਘਾੜੇ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਪਾਂ ਨਾਲ ਉਡਦੀ ਧੂੜ ਦੇ ਕਰਾਹੇ ਵਿਚ ਲਿਟਣ ਤੇ ਤੜਫਣ ਲੱਗੀ...ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਨ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਪੋਰ-ਪੋਰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਨੋਕ ਵਿਚ ਪਰੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉਛਾਲ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦੀ ਬੰਦੂਕ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤਾਂ ਛੱਤ ਵੱਲ ਸੀ ਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਚ ਇਕ ਗੋਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਹ।
ਗੋਰੀ ਸ਼ੌਅ ਕੇਸਾਂ ਉੱਪਰ ਲਿਖੀ ਇਬਾਰਤ ਪੜ੍ਹਦੀ, ਨਵੇਂ ਗਾਰਡ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੀ, ਆਪਣੀ ਕਾਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖਦੀ ਤੇ ਅਗਲੇ ਸ਼ੌਅ ਕੇਸ ਸਾਹਵੇਂ ਜਾ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ। ਚੰਨਾਂ ਗੋਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡੇ ਸ਼ੌਅ ਕੇਸ ਵਿਚ ਬੰਦ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲੱਗਦੀ। ਚੰਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਈ ਨੰਗੀਆਂ ਨੇ।
“ਹਾਏ ਰੱਬਾ, ਇਹ ਸਭ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਸੀ...ਤੇ ਜੇ ਬਣਾਅ ਈ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸੀ ਤਾਂ ਫੇਰ ਪਟੋਲੇ ਤਾਂ ਸੀਅ ਦੇਣੇ ਸੀ ਇਹਨਾਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਲਈ।”
ਇਹ ਨੰਗ-ਧੜ ਮੂਰਤੀਆਂ ਕਿੰਨੀ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ਤਣ ਕੇ ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋਤੀਆਂ ਸਨ। ਚੰਨਾਂ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼ਰਮ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਝੱਖੜ ਨੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਤਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੱਪੜੇ ਉਡਾਅ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਉਹ ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਸਾਹਵੇਂ ਅਲਫ਼-ਨੰਗੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਤੀਜੇ ਚੌਥੇ ਸ਼ੋਅ ਕੇਸ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਸ਼ਰਮਾਅ ਕੇ ਬਾਹਰ ਖੰਡਰਾਂ ਵੱਲ ਨੱਸ ਗਈ, ਓਕਾਂ ਤੇ ਵਣਾ ਦੇ ਛਤਨਾਰਾਂ ਹੇਠ ਉਸਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਵੀ ਉਹ ਵਾਂਗਰ ਸ਼ਰਮਾਅ ਕੇ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜਾਂ ਫੇਰ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਟਿੱਲਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ, ਥੇਹਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਵਿਛੇ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ, ਹੱਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ। ਜਿਹਨਾਂ ਬੈਂਚਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਖੁਰ ਜਮਾਅ ਕੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਚੂੰਡਦੀਆਂ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਕਈ ਫੈਨਸੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਮੂਰਲੀ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਜੱਫੀਆਂ ਪਾਈ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ...ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਛਤਨਾਰਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਅੱਜ ਚੰਨਾਂ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਕਣਕ-ਵੰਨੀ ਰੰਗਤ ਲਾਲ-ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਘੜੀਆਂ ਹੜਪਾ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿਚ ਪੱਕੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਰੰਗ ਵਰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਪੁਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਟਿੱਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਥੇਹਾਂ ਵੱਲ ਨੱਸੀ, ਅਣ-ਪੁੱਟੇ ਟੀਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੱੜ੍ਹੀ, ਢਲਵਾਨਾਂ ਉੱਪਰੋਂ ਤਿਲ੍ਹਕੀ, ਛਤਨਾਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁਸੀ, ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਗਮਰਮਰੀ ਰਾਧਾ ਕਿਸੇ ਲੰਗੋਟ ਕਸੇ ਕਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮੁਰਲੀ ਉੱਤੇ ਕਥਕ ਨਾਚ ਨੱਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਪੱਕੀ ਪਟੜੀ ਉੱਤੇ ਦੌੜਦਿਆਂ-ਦੌੜਦਿਆਂ ਹੁਮਸ ਤੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਵਜੂਦ ਨੁਚੱੜਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਥੇਹਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਵਿਛੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖਾਲ ਵਿਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਗਈ ਉਹ। ਗਾੜ੍ਹੀ ਨੀਲੀ ਚੁੰਨੀ ਲਾਹ ਕੇ ਪਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਕਸ ਉਸ ਮੂਰਤੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਿਆ ਜਿਹੜੀ ਪੁਟਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਛਾਤੀਆਂ ਭੁਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਸਪਾਟ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਨੱਕ ਦਾ ਬਾਂਸਾ ਤੇ ਬੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਝੜ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਤਿੱਖੀਆਂ-ਤਿੱਖੀਆਂ ਰਾਧਾਵਾਂ ਵੱਲ ਈਰਖਾਲੂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ ਤੇ ਰੇਤੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਠੀਆਂ ਭਰ-ਭਰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਧੂੜ ਦੇ ਵਰੋਲੇ ਦਾ ਇਕ ਗ਼ਲਾਫ਼ ਜਿਹਾ ਉਸਦੇ ਚੁਫੇਰੇ ਤਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਇੱਜੜ ਨੂੰ ਵਾੜੇ ਵਿਚ ਡੱਕਰਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਦੀ ਤਾਰ 'ਤੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਤਿੱਖੀ-ਤਿੱਖੀ ਬਨੈਣ ਆਪਣੀ ਸਲਵਾਰ ਦੇ ਨੇਫੇ ਵਿਚ ਟੁੰਗ ਲਈ।
ਹੜਪਾ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ-ਚੌੜੀਆਂ ਉਨਾਭੀ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਉਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਕੋਠੜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਲੰਘਦੇ ਖਾਲ ਦੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਗੁਲਾਬੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਅਕਸ ਫੇਰ ਦੇਖਿਆ। ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ 'ਚ ਘੜੀ ਮੋਟੀ ਖੁਰਦਰੀ ਖੱਲ ਤੇ ਫਿੱਸੇ-ਫਿੱਸੇ ਜਿਹੇ ਨਕਸ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਅਕਸ ਵਿਚ ਸਫੇਦ ਸੰਗਮਰਮਰ 'ਚੋਂ ਘੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤਿੱਖੇ-ਤਿੱਖੇ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰਲਗਡ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਦੀ ਪਲੇਟ ਵਿਚ ਚੀਰਵੀਂ ਅੱਖ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਧ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਮੂੰਹ-ਫਾੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਫੁੱਟੀਆਂ ਖਿੜੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਧੀਆ ਥਣਾ 'ਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਗਾਗਰ ਵਾਂਗਰ ਚੱਪਣ ਜਿਹੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮਰਮਰ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਸਫੇਦ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਰਗਾ ਸੁੰਦਰ ਦਿਖਣ ਦੀ ਚਾਹਤ ਨੇ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ।
ਆਪਣੀ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੰਗ ਵਰਗੇ ਖਾਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਉਂਗਲ (ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ) ਨਾਲ ਨੱਕ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਟੁੱਭੀ ਮਾਰ ਗਈ ਉਹ। ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇ ਜਿਸਮ ਨੂੰ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡਲੇ ਨਾਲ ਰਗੜ-ਰਗੜ ਚਮਕਾਇਆ। ਗੁਆਂਢਣ ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ 'ਉਹ ਬਨੈਣ ਵਾਲੀ' ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਹਰੇਕ ਬਨੈਣ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਖੰਡਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਉਸ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਕੰਜਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ...ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗੁੱਤ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕੰਘਾ ਕਰਦੀ, ਹੜਪਾ ਦੀਆਂ ਲੱਭਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੁਰਾਏ ਦੀਵੇ ਵਿਚ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਟਾਕੀ ਸਾੜ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਲੱਪ-ਲੱਪ ਕੱਜਲ ਲਾਉਂਦੀ, ਚੁਕੰਦਰ ਖਾ ਕੇ ਮੂੰਹ ਪੂੰਝਣਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਕੁਰਖ਼ਤ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਚੰਨਾਂ ਉਸਦੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਤਾਂ ਛਤਨਾਰਾਂ ਵਿਚ ਫਿਰਦੀ ਹਰੇਕ ਸ਼ੈਅ ਤਕ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਪਹੁੰਚੀ 'ਕੰਜਰੀ, ਕੰਜਰੀ?' ਕੁਝ ਮੰਗਤੇ ਤੇ ਚਰਵਾਹੇ ਵਿਅੰਗ ਵਾਕਾਂ ਤੇ ਠਹਾਕਿਆਂ ਰੂਪੀ ਡਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਹਿੱਕਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਧਕੇਲ ਆਏ। ਜਿੱਥੇ ਨਵਾਂ ਗਾਰਡ ਕਿਸੇ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਸ਼ੌਅ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਸਜੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਫੇਦ ਸੰਗਮਰਮ ਵਿਚੋਂ ਤਰਾਸ਼ੀਆਂ ਤਿੱਖੇ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਗੋਰੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਭੱਠੀ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲਾਲ-ਲਾਲ, ਮੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਣਘੜ, ਭੱਦੀਆਂ ਤੇ ਭੁਰਭੁਰੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵੱਲ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੜਪਾ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦੇ ਆਸਾਰ ਇਹੋ ਸਨ।
ਉਸ ਗੋਰੇ ਨੇ ਵੀ ਉਹੀ ਸਵਾਲ ਦੁਹਰਾਇਆ, “ਕੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦਰਾਵੜ ਤੇ ਕੇਲ ਨਸਲ ਦੇ ਲੋਕ ਹੁਣ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਨੇ?”
“ਯਸ ਸਰ, ਯਸ ਸਰ! ਇਹ, ਅਹਿ ਦੇਖੋ ਨਾ।”
ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੂਟ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਧਰੀਕ ਕੇ ਗੋਰੇ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। “ਅਹਿ ਦੇਖੋ ਸਰ! ਬਿਲਕੁਲ ਇਹੀ ਕੱਦ-ਬੁੱਤ, ਇਹੋ ਨੱਕ-ਨਕਸ਼ਾ। ਇਹਨਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਹਮਸ਼ਕਲ...ਇਹੀ ਤਾਂ ਵਾਰਸ ਨੇ ਇਸ ਮੋਈ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ।...” ਗੋਰੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਈ ਪਾਸਿਓਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮਾਰੀ। ਉਸਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਦਬੋਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਬੈਗ਼ ਵਿਚ ਲਕੋਅ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਯੂਰਪ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੱਭੀਆਂ ਲੱਭਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੇਚ ਦਿੰਦਾ। ਉਹ ਗੇਲਰੀ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੇ ਮੁਰਦੇ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਤਾਊੜਿਆਂ (ਮੱਟਾਂ) ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਹੋ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਡਰ ਗਈ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕਿਤੇ ਗੋਰਾ ਉਸਨੂੰ ਦਬੋਚ ਕੋ ਨਾਲ ਨਾ ਲੈ ਜਾਵੇ।
ਜਦੋਂ ਗੋਰਾ ਨਵੇਂ ਗਾਰਡ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਲਾਲ ਨੋਟ ਫਸਾਅ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਵਕਫ਼ੇ ਲਈ ਸੀਟੀਆਂ ਵਜਾਉਣ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਬੱਤੀਆਂ ਬੰਦ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਸ਼ੌਅ ਕੇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਨਿਕਲ ਆਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਇਨਸਾਨੀ ਢਾਂਚਾ ਹਰੇ ਮਖ਼ਮਲ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦਰਾਵੜ ਨਸਲ ਦੀ ਔਰਤ ਦੱਸਦੇ ਨੇ।
“ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗਾ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ?”
ਗਾਰਡ ਹੱਸਿਆ।
“ਤੂੰ ਸੁਰਖੀ ਤੇ ਕੱਜਲ ਲਾ ਕੇ ਏਹਨਾਂ ਵਰਗੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਨਾ ਬਣ ਗਈ।”
ਨਵੇਂ ਗਾਰਡ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਨੱਕ-ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਲੀਆਂ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵ-ਦਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। “ਹੈ ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗੀ ਈ ਏਂ ਨਾ। ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸੀ।”
ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਨੰਗੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਭੱਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ੌਅ ਕੇਸ ਉੱਤੇ ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੇ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਨਾਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ।
“ਕਿਉਂ ਓਹਨਾਂ ਵਰਗੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?”
ਚੰਨਾਂ ਨੇ ਚੁੰਨੀ ਦਾ ਪੱਲਾ ਲਾਹ ਕੇ ਇੰਜ ਬੁੱਕਲ ਮਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਨੀ ਠੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਇਕੋ ਪਲ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਕੱਲ੍ਹ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਛਿਪਾਅ ਨਾਲ, ਕੀਤੀ ਚੋਰੀ ਖਿੜਖਿੜ ਕਰਕੇ ਹੱਸੀ।
ਗਾਰਡ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਚੋਰੀ ਫੜ੍ਹ ਲਈ ਸੀ।
“ਹਾਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਭ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਨਾ। ਇਹ ਕੱਦ-ਬੁੱਤ, ਇਹ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼, ਇਹ ਗੋਰੀ-ਰੰਗਤ, ਨੀਂ ਕਮਲੀਏ! ਗੱਲ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਆ। ਜਿਹੜਾ ਜਿਸ ਮਿੱਟੀ 'ਚੋਂ ਘੜਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਉਸੇ ਮਿੱਟੀ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ ਨਾ...ਇਹ ਤਾਂ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਘੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਨੇ, ਇੱਥੇ ਕਣਕ ਤੇ ਕਪਾਹ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਚਿੱਟੇ ਪੱਥਰ ਕਿੱਥੇ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸੜਦੇ-ਭੁੱਜਦੇ ਮੌਸਮ ਤਾਂ ਜੰਗਲੀ ਕਿੱਕਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਲਾਂ, ਅੱਕ, ਕੌੜ ਤੁੰਮੇਂ, ਟਾਹਲੀ, ਕੁਆਰ ਗੰਦਲਾਂ, ਥੋਹਰ ਕੰਡਿਆਰਾਂ ਤੇ ਵਣ ਸਿੰਜਰਦੇ ਆ। ਬਿਨ ਬਰਸਾਤੋਂ ਸੁੱਕੇ ਦਰਿਆਈ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਭੁਰਭੁਰੀਆਂ ਘਾੜਤਾਂ ਈ ਘੜੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹੈਨ, ਹੈ-ਨਾ...”
ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਗਾਰਡਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਇਹਨਾਂ ਜਿਸਮਾਨੀ ਕੁਤਾਹੀਆਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਸ ਖੰਡਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਰੀਆਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਪਾਹ ਤੇ ਅਨਾਜ਼ ਉਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਹਿਲ-ਮਾੜੀਆਂ, ਬਾਜ਼ਾਰ-ਬਸਤੀਆਂ ਉਸਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਗਾਵਾਂ-ਬਲ੍ਹਦ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਪੌੜਾਂ ਤੇ ਤੀਰ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਕੇਹਾ ਘਮਾਸਾਨ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ! ਇਹ ਕਲਾਤਮਕ ਬਸਤੀਆਂ ਉਸਾਰਦੇ ਰਹੇ, ਸਭਿਅਤਾ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਦੇ ਰਹੇ, ਕਲਾ ਤੇ ਕਲਾ-ਵੰਨਗੀਆਂ ਦੀ ਕਾਢ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ...ਨਾ ਇਹਨਾਂ ਤੀਰ ਬਣਾਏ ਨਾ ਭਾਲੇ-ਨੇਜੇ, ਨਾ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਨਾ ਘੋੜੇ ਪਾਲੇ ਨਾ ਹਾਥੀ। ਬਲ੍ਹਦਾਂ ਨਾਲ ਹਲ ਵਾਹੁੰਦੇ, ਖੱਡੀਆਂ 'ਤੇ ਬੁਣਤਾਂ ਬੁਣਦੇ, ਭੁੱਲ ਗਏ ਕਿ ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਖਾਤਰ ਜੰਗਲ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਖੁੱਲਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲੇ ਉਸਾਰਨੇ ਤੇ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣੇ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਦਰਿੰਦਿਆਂ ਕੋਲ ਪਾਰਖੂ ਅੱਖਾਂ, ਕੋਮਲ ਅਹਿਸਾਸ ਜਾਂ ਹਾਏ-ਦਯਾ ਨਾਂਅ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੈਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ...ਉਹ ਤਾਂ ਕਲਾ, ਕਲਾਕਾਰ ਤੇ ਉਸਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਪੌੜਾਂ ਤੇ ਸੁੰਮਾਂ ਨਾਲ ਦਿੰਦੇ ਨੇ।
ਚੰਨਾ ਨੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਖੰਡਰ ਹੋਏ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਬੜੀ ਚਹਿਲ-ਪਹਿਲ ਸੀ। ਮੰਡੀ ਦੇ ਚਬੂਤਰਿਆਂ ਉੱਪਰ ਖਰਬੂਜਿਆਂ ਤੇ ਮਤੀਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੰਡਾਂ ਧਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕਪਾਹ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ, ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਢੇਰੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ। ਪਿਆਜ਼, ਲਸਣ, ਬੇਰ, ਚਿੱਬੜ੍ਹ, ਤੂਤੀਆਂ , ਪੀਲ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਢੇਰੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ। ਆੜ੍ਹਤੀਏ ਤੇ ਗਾਹਕ ਮੁੱਲ-ਭਾਅ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਟੋਕਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਤੋਰੀ, ਬੈਂਗਨ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਲਾਉਂਦੇ ਫਿਰਦੇ...ਧੋਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹੀ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਘੁੰਡ ਕੱਢੀ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ, ਛਾਬਿਆਂ ਵਿਚ ਭਰੇ ਅਨਾਜ਼ ਵੱਟੇ ਫਲ-ਸਬਜੀ ਵਟਾਅ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਰਾਵੀ ਕਿਨਾਰੇ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਕੋਰੀਆਂ ਝੱਝਰਾਂ ਭਰਦੀਆਂ ਨਾਰਾਂ। ਬੋਕੇ ਪਾ-ਪਾ ਕੇ ਮਟਕੇ ਤੇ ਤਾਊੜੇ ਭਰਦੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਤੇ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਕੁਹਲਿਆਂ ਤਕ ਝੁਲਾਂਦੀਆਂ ਗੁੱਤਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀਣੀਆਂ ਆਵੀ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਸਾਗ ਦੇ ਕੁੰਨੇ ਚੁਲ੍ਹਿਆਂ 'ਤੇ ਰਿੱਝਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮਲਕਾਵਾਂ, ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦਾਨ ਸਾਹਵੇਂ ਖਲੋ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਿਆਹ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਲੱਕੜ ਦੇ ਦੰਦਿਆਂ ਵਾਲੀ ਕੰਘੀ ਨਾਲ ਮੀਢੀਆਂ ਗੁੰਦਦੀਆਂ ਸਨ। ਦਾਸੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਘੁੱਟਦੀਆਂ, ਤੇ ਝਾਵਿਆਂ ਨਾਲ ਅੱਡੀਆਂ ਕੂਚਦੀਆਂ। ਘੁਮਿਆਰ ਚੱਕ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਕੁੱਜੇ ਗੋਲ ਕਰਦੇ। ਬੁੱਤਘਾੜੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਘੜਦੇ। ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਕਸ਼ੀਦ ਕੇ ਨਕਸ਼-ਨੁਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦੇ। ਰਾਜ-ਮਜ਼ਦੂਰ ਮਹਿਲ, ਚੌਬਾਰੇ ਤੇ ਅਟਾਰੀਆਂ ਉਸਾਰਦੇ, ਮਨ ਚਲੇ ਮੁਰਲੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਫਿਰਦੇ...ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਜੰਗਲ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ। ਉੱਚੇ ਉੱਚੇ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨੇਜੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਕਸੀ ਹਮਲਾਵਰ ਆਏ। ਉਸ ਕਲਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਵਿਚ ਪਰੋ ਦਿੱਤਾ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਚਹਿਲ ਪਹਿਲ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਪੌੜਾਂ ਤੇ ਸੁੰਮਾਂ ਹੇਠ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।
ਭਿਆਨਕ ਤੂਫ਼ਾਨ ਉਠਿਆ, ਲਹੂ-ਰੰਗੀ ਧੂੜ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਲਿਪਟ ਗਈ। ਨੇਜਿਆਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਘੋੜ ਸਵਾਰਾਂ ਦੇ ਲਸ਼ਕਰ, ਚੱਪੇ-ਚੱਪੇ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਸ਼ੀਦੇ ਹੋਏ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰੰਗਨ ਵਾਲੇ ਫੁਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕਾਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਵਸਾਈ ਆਪਣੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਉੱਪਰ ਮੂਧੜੇ ਮੂੰਹ ਜਾ ਪਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਅੱਗੋਂ-ਪਿੱਛੋਂ ਸੁਰਖ਼ ਗ਼ੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਸ਼ੋਖ਼ ਰੰਗਤ ਦੇ ਗਈ ਸੀ। ਚੱਕ ਉੱਤੇ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਭਾਂਡੇ ਘੜਦੇ ਹੋਏ ਘੁਮਿਆਰ, ਤਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੂਤ ਦੀਆਂ ਅੱਟੀਆਂ ਲਪੇਟੀ ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਦੇ ਕੱਪੜਾ-ਸਾਜ਼, ਕਪਾਹ ਤੇ ਅਨਾਜ਼ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਹਲ ਵਾਹੁੰਦੇ ਕਿਸਾਨ,  ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਨਗਰ-ਖੇੜੇ ਉਸਾਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜ-ਮਜ਼ਦੂਰ...ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਣ ਸਨ। ਰਾਵੀ ਦਾ ਲਾਲ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਵੱਢੀਆਂ-ਟੁੱਕੀਆਂ ਇਨਸਾਨੀ ਲੋਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦਾ ਸਾਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋੜ ਨਿਕਲਿਆ। ਜੰਡਾਂ, ਬੋਹਲਾਂ ਤੇ ਕਿੱਕਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਖਾਤਰ ਜਾ ਚੜ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਖੁੱਭੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਰਛੀਆਂ ਲਹੂ ਟਪਕਾਅ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਬੌੜੀ ਤੋਂ ਬੋਕੇ ਭਰਦੀਆਂ ਨਾਰਾਂ ਮਾਲ੍ਹ ਨਾਲ ਲਟਕ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਖ਼ੂਹਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਰੰਗਿਆ ਪਾਣੀ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੀਕ ਉਛਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠ ਬਣੀਆ ਨਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵਹਿ ਤੁਰਦਾ ਸੀ। ਇਮਾਰਤਾਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਿੰਨਾਂ ਵਾਂਗਰ ਘੋੜੇ ਹਿਣਹਿਣਾਅ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੀਕਾ-ਰੌਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੁੱਪ ਵਾਪਰ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਸਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਖੰਡਰ, ਮੂਰਤੀਆਂ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ ਚੰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਸਨ।
ਚੰਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਾਰੀ ਤਬਾਹੀ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤੀਰ ਦੀ ਬਰਛੀ, ਕਿਸੇ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਨੋਕ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਖਾਧੀ ਬੈਠੀ...ਬੌੜੀ ਦੀ ਮੰਡ ਉੱਤੇ ਤੜਫ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਜਿਹੜਾ ਨਵਾਂ ਗਾਰਡ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀਆਂ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜ਼ਿੰਦਰੇ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ...ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹੀ ਆਰੀਆ ਹੈ ਜ਼ਾਲਮ, ਕਾਤਲ, ਖ਼ੂਨੀ।
“ਚੱਲ ਹੁਣ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲ।”
ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਬੱਤੀ ਵੀ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤੀ।
“ਕੋਈ ਜਬਰਦਸਤੀ ਐ ਕਿ? ਤੂੰ ਵੀ ਆਰੀਆ ਐਂ ਜਿਹੜਾ ਮੈਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਏਂਗਾ?”
“ਆਰੀਆ ਹੀ ਤਾਂ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਖੰਡਰਾਂ ਦਾ ਆਰੀਆ। ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਰਾਕਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਤੈਨਾਤ ਆਂ। ਨਿਕਲ, ਜ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਬੁਝੇ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ੀਸ਼ੇ, ਜੇ ਕਿਤੇ ਮਰ ਗਈ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਪਏਂਗੀ...”
“ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਤੂੰ ਤਾਂ ਆਰੀਆ ਐਂ, ਮਾਰਨਾ, ਵੱਢਣਾ, ਟੁੱਕਣਾ ਈ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਐਂ।”
ਮੁਰਦਾ ਲੱਭਤਾਂ ਦੀ ਠੰਡਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀਆਂ ਗੇਲਰੀਆਂ ਵਿਚ ਰੀਂਘ ਰਹੀ ਸੀ। ਛੱਤ ਤੋਂ ਫਰਸ਼ ਤਕ ਕਾਫ਼ੂਰ ਦਾ ਲੇਪ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਬੇਜਾਨ ਲੱਭਤਾਂ ਵੀ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ।
ਚੰਨਾਂ ਉਸ ਸ਼ੌਅ ਕੇਸ ਨਾਲ ਢੋਅ ਲਾ ਕੇ ਠੰਡੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਪਸਰ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਫ਼ੂਰ ਦੀ ਠੰਡਕ ਵਿਚ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਸਿਲ ਬਣ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਘੁਸਮੁਸੇ ਜਿਹੇ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਗੇਲਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿਚ ਫਿੱਟ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਗੋਲ ਪੱਖੇ ਅੰਦਰਲੀ ਸਾਰੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਸੇਕ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਦਰ ਹਰੇਕ ਸ਼ੈਅ ਨੂੰ ਕਾਂਬਾ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਬੰਦ ਮੁਰਦਾ ਲੱਭਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਕੰਬਣੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਡੰਡੇ ਦੀ ਹੁੱਜ ਉਸਦੇ ਕੁਹਲੇ ਉੱਤੇ ਮਾਰੀ।
“ਚਲ ਨਿੱਕਲ ਬਾਹਰ ਵਰਨਾ ਏਸੇ ਮੂਰਤੀ ਨਾਲ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿਚ, ਦੋਵੇਂ ਭੈਣਾ ਇਕੱਠੀਆਂ ਰਹਿਣਾ।”
ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦੇ ਠਹਾਕੇ ਦੀ ਗੂੰਜ ਦੋਹਾਂ ਗੇਲਰੀਆਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਛੱਤ ਨਾਲ ਟਕਰਾਈ ਤੇ ਸ਼ੌਅ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ।
ਬਾਹਰ ਹਾੜ੍ਹ ਜੇਠ ਟਿੱਬਿਆਂ-ਟੀਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ ਉਤਰਦੀ ਤੇ ਟੀਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਧੁੱਪ, ਤੱਤੀ ਧੂੜ ਦੇ ਉਬਲਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ, ਹੌਂਕ ਰਹੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਪਸੀਨੇ ਸੁਕਾਉਂਦੀ ਤਪਸ਼ ਛਤਨਾਰਾਂ ਹੇਠ ਵੀ ਦਮ ਘੋਟ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਇਸ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਆਸ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਵੜੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਚੌੜੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਢੱਠੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮਟਰ ਗਸ਼ਤੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਭੁਰਭੁਰੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਰੇਹੀ ਉਡਦੀ ਦੇ ਕਣ ਝੜ-ਝੜ ਡਿੱਗਦੇ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੀਹਾਂ ਦੇ ਤਲੇ ਨਰਮ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਧਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਏਸ ਧੀਮੇ ਪ੍ਰੀਵਤਨ ਵੱਲੋਂ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹ ਕੈਂਟੀਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡੱਠੀਆਂ ਮੰਜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਗਾਰਡ ਚਾਹ ਪੀਂਦੇ ਤੇ ਤੂਤਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਸੁਸਤਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਸਾਰੇ ਖੰਡਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੰਨਾਂ ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਉਹ ਨਾਜ਼ੁਕ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਆਸ਼ਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਇੱਜੜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦੀ, ਟੱਪਦੀ ਤੇ ਡੇਗਦੀ-ਢਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਵਕਫ਼ਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਗਾਰਡਾਂ ਨੇ ਝੱਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੀਟੀਆਂ ਵਜਾਈਆਂ। ਬੱਕਰੀਆਂ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਗੁਸਤਾਖ਼ੀ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਨੌ ਗਜੇ ਦੇ ਮਜਾਰ ਨਾਲ ਲਗਵੇਂ ਟੀਲਿਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਗਈਆਂ ਪਰ ਸੇਕ ਤੇ ਭਾਫਾਂ ਮਾਰਦੀ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਧੂੜ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ ਚੰਨਾਂ ਸਹਿਜ-ਭਾਅ ਟੁਰਦੀ ਰਹੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਕਿਤੋਂ ਫੁੱਟ ਪਈ ਹੋਵੇ।
ਹਰ ਛਤਨਾਰ ਹੇਠ ਜੋੜੇ, ਜੁੜੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਚੁੰਝਾਂ ਲੜਾਉਂਦੇ, ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ, ਫੁਦਕ-ਫੁਦਕ ਨੱਚਦੇ ਚਿੜੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ, ਮੁਸਾਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਫੁੱਟਦੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਿਚ ਗੋਤੇ ਖਾਂਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ, ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਛਲਦੀ ਧੂੜ ਤੇ ਤਪਸ਼ ਵਾਂਗ ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਅੰਦਰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸ਼ਿੱਦਤ, ਭੁੱਜਦੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਉਠਦੀ ਭਾਫ ਵਾਂਗਰ ਉਬਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਚਾਕੂ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਛਿੱਲ ਲੱਥੇ ਤਣੇ ਉੱਪਰ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜੋੜਾ ਉਕੇਰਦੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਚੰਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ...
“ਮੇਰਾ ਨਾਂਅ ਵੀ ਏਥੇ ਲਿਖ ਦੇਅ...”
“ਬਈ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਨਾਂਅ ਕੇਹਦਾ ਲਿਖਾਂ ਜਿਸਨੇ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੰਗੀਂ ਰੰਗ ਛੱਡਿਐ...”
ਚੰਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੜੇ ਵਜੂਦ ਨੂੰ ਚੁੰਨੀ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਕੱਸ ਕੇ ਲਪੇਟ ਲਿਆ।
“ਅਰੀਆ...”
'ਆਰੀਆ' ਗੂੰਜ ਖੰਡਰਾਂ, ਖਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ।
ਚੰਨਾ ਨੇ ਇਕ ਉਂਗਲ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਵੱਡੇ ਗੇਟ ਉੱਤੇ ਬੰਦੂਕ ਫੜ੍ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਵੱਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਕੁੜੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋਸਤ ਨੇ ਸਾਂਝਾ ਠਹਾਕਾ ਲਾਇਆ।
“ਅੜੀਏ, ਤੇਰੀ ਪਸੰਦ ਤਾਂ ਅੱਛੀ ਐ, ਪਰ ਕੀ ਉਹ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੈ?”
ਚੰਨਾਂ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਥੇਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟੀਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟੰਗੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਫਰਕ ਪੈਂਦਾ ਏ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੈ, ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਪਸੰਦ ਹੈ ਨਾ।
“ਨੀਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛੀਂ ਤਾਂ ਸਹੀ ਕਿ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗੀ ਵੀ ਲੱਗਦੀ ਐਂ ਕਿ ਨਹੀਂ।”
ਖਿੜਖਿੜਾਹਟ ਦੀਆਂ ਟਾਪਾਂ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮਹਿਲ-ਮਾਡੀਆਂ, ਮੰਡੀ-ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਭ ਢਕੇ ਗਏ।
ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਢਾਣੀ ਵਿਚਕਾਰ ਘਿਰਿਆ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੰਡਰਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚੰਨਾਂ ਇੱਜੜ ਦੇ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਪਿਘਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਭੱਠੀ ਤੇ ਮੰਡੀ ਵਾਲੀ ਥੇਹ ਦੇ ਆਸ਼ਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਗਈ ਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੂਤਾਂ ਦੇ ਉਸ ਰੁੱਖ ਵਲ ਹੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਆਰੀਆ, ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਏਸ ਖੰਡਰ-ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁੜੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਇੰਜ ਏਧਰ-ਉਧਰ ਖਿੱਲਰ ਗਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਆਰੀਆਵਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਥਿਆਰ ਬੰਦ ਜੱਥੇ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਨਾਜ਼ੁਕ-ਨਾਜ਼ੁਕ ਕੱਚ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤੇਜ਼-ਧਾਰ ਤਿੱਖੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਵਿਚ ਚੰਨਾਂ ਦੇ ਵਹਿਸ਼ੀ-ਠਹਾਕੇ ਗੁਥਮੁਥ ਹੋ ਗਏ। 'ਥਾੜ' ਕਰਕੇ ਪਏ ਇਕ ਥੱਪੜ ਨਾਲ ਉਸਦੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਵਾਛਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੰਦ ਖੁੱਭ ਗਏ।
“ਚੱਲ ਹੇਠਾਂ! ਭੂਤਨੀਏਂ ਇਹਨਾਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਖੰਡਰਾਂ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾ।”
ਉਹ ਟਪੂਸੀ ਮਾਰ ਕੇ ਤੂਤ ਦੇ ਤਣੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣੇ ਗੋਲ ਚਬੂਤਰੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ ਤੇ ਆਰੀਆ ਦੀ ਗਰਦਨ ਵਿਚ ਨੋਕੀਲੇ ਦੰਦ ਖੋਭ ਦਿੱਤੇ।
ਜਦੋਂ ਤਕ ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੇ ਚੂੰਡੇ ਤੋਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵੱਲ ਉਛਾਲਿਆ ਉਦੋਂ ਤਾਈਂ ਉਸਦੀ ਗਰਦਨ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਥਾਂ ਦੰਦ ਪਰੋ ਚੁੱਕੇ ਸੀ ਉਹ ਤੇ ਖ਼ੂਨ ਜ਼ਬਾਨ ਦੀ ਚਿੱਤਕਬਰੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਚੱਟ ਰਹੀ ਸੀ।
ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦੀ ਗਰਦਨ ਉਤਲੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਨੀਲੇ-ਨੀਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਾਲ-ਲਾਲ ਲਹੂ ਸਿੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਲਾਂ ਤੇ ਅੱਥਰੂ ਘੁਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਟਿੱਲੇ ਦੀ ਢਲਾਣ ਤੋਂ ਲੁੜਕਦੀ ਹੋਈ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਖਾਲ ਵਿਚ ਮੂਧੇ-ਮੂੰਹ ਜਾ ਡਿੱਗੀ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਤੈਅ ਉੱਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਅੰਗਾਰ ਵਿਛੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਚੰਨਾਂ ਦੇ ਪੋਰ-ਪੋਰ ਵਿਚ ਧਸ ਕੇ 'ਸਰ-ਸਰ' ਕਰਕੇ ਬੁਝੇ...ਚਮੜੀ ਚੁਲੂੰ-ਚੁਲੂੰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਸੁੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਨੰਗਾ ਮਾਸ ਭੁੱਜ ਗਿਆ। ਸੈਂਕੜੇ ਫੁੱਟ ਉੱਚੇ, ਟੀਲੇ ਉੱਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦੁਆਲੇ ਫੇਰ ਘੇਰਾ ਘੱਤੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਚੰਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ-ਬਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚੱਕ ਵੱਢਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਮਿੱਟਮੈਲੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਲਹੂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਹਿ ਤੁਰੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਨੇ ਨੀਲੀ ਭਾਅ ਭਰ ਦਿੱਤੀ; ਜਿਵੇਂ ਲਾਲ-ਨੀਲੇ ਸੁੱਜੇ ਹੋਏ ਜ਼ਖ਼ਮ।
ਉੱਪਰ ਥੇਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਇੱਟ, ਹਰ ਰੁੱਖ, ਹਰ ਖੰਡਰ, ਹਰ ਲੱਭਤ ਉੱਤੇ ਇਕੋ ਨਾਂ ਦੀ ਫੱਟੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ—
'ਆਰੀਆ।'
ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾ ਰਹੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਕੈਨਵਾਸ ਉੱਤੇ, ਦਸਤਾਵੇਜੀ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਕੈਮਰਿਆਂ ਵਿਚ, ਫ਼ੀਚਰ ਲਿਖ ਰਹੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਇਕੋ ਤਸਵੀਰ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ 'ਆਰੀਆ' ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਤੇ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਕੋ ਲਫ਼ਜ਼ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ 'ਆਰੀਆ'।
ਕਿੱਕਰਾਂ, ਤੂਤਾਂ ਤੇ ਜੰਡਾਂ ਦੀ ਸਰਸਰਾਹਟ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਇਕੋ ਲਫ਼ਜ਼ ਦੀ ਛਣਕਾਰ ਪਾਣੀ ਭਰੇ ਖਾਲ ਵਿਚ ਜਲ-ਤਰੰਗ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਚੰਨਾਂ ਦੇ ਜਿਸਮ ਦੇ ਹਰੇਕ ਤਾਰ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਟਕਰਾ ਰਹੀ ਸੀ।
'ਆਰੀਆ ; ਆਰੀਆ...'
ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਚ ਉਹ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਛੁੱਟੀ ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਖੰਡਰ, ਟੀਲੇ, ਆਸ਼ਾਰ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਸਨ, ਬਸ ਪੈੜਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ...ਢਲਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਉਤਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੈੜਾਂ, ਟੀਲਿਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੈੜਾਂ। ਅਣਗਿਣਤ ਪੈੜਾਂ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਹੈਰਾਨ ਕਿ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹੜੀ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ; ਸਭ ਗਡਮਡ ਹੋਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਛੁੱਟੀ ਹੋਵੇ, ਈਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ੱਬਰਾਤ ਹੋਵੇ, ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਚਰਾਉਣ ਖਾਤਰ ਏਥੇ ਆਉਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਇੱਜੜ ਚਰਨ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਾਲੀ ਖਾਈ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਤੇ ਢੱਠੀ ਹੋਈ ਮਸੀਤ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਟੱਪ ਕੇ ਪੱਕੀ ਪਗਡੰਡੀ ਰਾਹੀਂ, ਵਲ ਪਾ ਕੇ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨੌ ਗਜੇ ਦੇ ਮਜਾਰ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਬੱਕਰੀਆਂ ਚਰਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਛੇ ਸੁੰਨੇ ਸੱਖਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਮੇਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਕਿਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਿੱਥੋਂ ਤੀਕ ਗਿਆ—ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੂਟ, ਦੇਸੀ ਜੁੱਤੀ, ਫੈਸ਼ਨੀ ਸੈਂਡਲ ਅੱਡੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੱਪਲਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਮਲੂਕੜੇ ਜਿਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਭਾਰੀ ਜੌਗਰਾਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਾਰ ਇਸ ਪੁਰਾਤਨ ਥੇਹ ਦੇ ਆਸ਼ਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਛੱਡ ਗਏ ਹੋਣ।
ਮਜਾਰ ਦੇ ਮਜਾਵਰ ਹਫ਼ਤੇ ਭਰ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡ-ਵੰਡਾਅ ਕੇ ਘਸੀਆਂ ਸਫਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਧੜੇ-ਮੂੰਹ ਪਏ ਹੁੰਦੇ, ਸਿੱਥਲ ਦੇਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਚੜ੍ਹੇ ਫਿਰਦੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵਿਚ ਮੱਖੀਆਂ ਵੜ-ਵੜ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਕਦੀ ਕਦੀ ਤਾਂ ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਠੰਡੇ ਹੋ ਗਏ ਨੇ ਪਰ ਫੇਰ ਕਬਰ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰੰਗਲੇ ਪਿਆਲਿਆਂ ਤੇ ਘੁੰਘਰੂ ਵੱਝੇ ਘੋਟਨੇ ਦੀ ਧਮਕ ਮਜਾਵਰਾਂ ਦੇ ਘੌਰੜੂਆਂ ਵਰਗੇ ਘੁਰਾੜੇ ਉਸਦੀ ਇਸ ਸੋਚ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੂਕਰ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਚੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਖੰਡਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਛੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਕੰਟੀਨ ਵੀ ਬੰਦ ਹੁੰਦੀ। ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਛੁੱਟੀ 'ਤੇ ਹੁੰਦੇ। ਸਾਰੇ ਖੰਡਰ ਚੰਨਾਂ ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿਮ ਤੇ ਭਰੋਸੇ 'ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਪਰ ਇਹ ਨਵਾਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਆਇਆ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕੋਠੜੀ ਉੱਤੇ ਛਾਂ ਕਰੀ ਖੜ੍ਹੇ ਤੂਤ ਦੇ ਤਣੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਏਡੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਜਿਵੇਂ ਹਫ਼ਤਾ ਭਰ ਦਿਨ ਰਾਤ ਇਹਨਾਂ ਖੰਡਰਾਂ ਦੀ ਚੌਕੀਦਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਅੱਖ ਝਪਕਾਇਆਂ।
ਕੇਡਾ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਤੂਤ ਦੀ ਛਤਰੀ ਦੀ ਛਾਂ ਸੀ ਓਥੋਂ ਤਕ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਵਿਛੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਤੂਤ ਦੀ ਛਤਰੀ ਹੇਠ ਹੀ ਜਿੱਥੇ ਬੁੱਢੇ ਜੰਡ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜਾ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਸਿਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਤੋਰੀਆਂ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵੇਲ ਨੇ ਤੋਰੀਆ ਫੁੱਲ ਖਿੜਾਏ ਸਨ, ਐਨ ਉੱਥੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ ਉਹਦੇ।
ਚੰਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲੇ, ਮੋਟੇ, ਭੱਦੇ, ਲਟਕੇ ਹੋਏ ਬੁੱਲਾਂ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਜਿਹਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਛੁਹਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇਸ ਫੁਸਫੁਸੀ ਜਿਹੀ ਛੋਹ ਦੀ ਜਰਬ ਸਦਕਾ ਹੜਬੜਾ ਕੇ, ਬੈਠੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਠ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।
“ਏ ਤੂੰ, ਅੱਜ ਛੁੱਟੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਵੀ...”
ਉਸਨੇ ਉਜਾੜ ਪਏ ਖੰਡਰਾਂ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਘੁਮਾਈ...ਜਿੱਥੇ ਢਲਾਣ ਉਤਰਦੇ ਤੇ ਟੀਲਿਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ, ਅਣਗਿਣਤ, ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਵਾ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਗਡਮਡ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਮਜਾਵਰਾਂ ਦੇ ਡਰਾਵਨੇ ਘੁਰਾੜਿਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਏਧਰ-ਉਧਰ ਖਤਾਣਾ ਵਿਚ ਉਤਰ ਗਈਆਂ ਸਨ।
“ਓ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ ਪਈ ਹੋਈ ਏਂ?”
ਉਸਨੇ ਇੰਜ ਹਵਾ ਵਿਚ ਹੱਥ ਲਹਿਰਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਛਾਂਟੀ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਸੂਤ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ 'ਤੇ  ਹਮਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਛਾਂਟੇ, ਹੰਟਰ, ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਮਾਰ ਵਿਚ ਆ ਗਈ...
“ਮਾਰ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ...ਮਾਰ ਮੁਕਾਅ ਮੈਨੂੰ...”
ਉਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਈ, ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਛੁਡਾਅ ਕੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੋੜ ਲਏ, “ਦੇਖ ਤੇਰਾ ਖ਼ੁਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ, ਬੁੱਧ ਹੈ ਕਿ ਯਸੂ ਮਸੀਹ...ਤੈਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਈ ਮੇਰੀ ਨੌਕਰੀ, ਮੈਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇਅ। ਅਜੇ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਘਰੇ ਬੈਠੀ ਤਿੱਲੇ ਦੀ ਤਾਰ ਵਰਗੀ ਮੇਰੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਉਡੀਕ ਰਹੀ ਏ।”
ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖਿਸਕ ਗਈ। ਚਕਰਾ ਕੇ ਅੰਨ੍ਹੀ ਬੌੜੀ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿੱਗੀ ਤੇ ਫੇਰ ਗੋਡਿਆਂ ਤੇ ਕੁਹਣੀਆਂ ਭਾਰ ਘਿਸਟਦੀ ਹੋਈ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਰਾਕਸ਼ਸ਼ੀ ਜਕੜ ਨਾਲ ਉਸਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਫੜ੍ਹ ਲਈਆਂ। ਨੋਕੀਲੇ ਦੰਦ, ਪਿੰਜਨੀ ਵਿਚ ਖੁਭੋਅ ਦਿੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦੰਦਾਂ ਰਸਤੇ, ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਿਸਦੇ ਲਹੂ ਵਿਚ ਘੁਲਮਿਲ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪੋਰ-ਪੋਰ ਵਿਚ  ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਮਾਅ ਜਾਣ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ।
ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਪੈਰ ਪਟਕਣ ਲੱਗਿਆ, ਲੱਤਾਂ ਝਟਕਣ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੀੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ ਹੋਣ ਤੇ ਖੰਡਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵਿਛੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ—
“ਓਇ ਭਰਾਵੋ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਸਾਰੇ ਖੰਡਰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਗਈਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ...ਓਇ ਭਰਾਵੋ ਮੇਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਜੇ, ਓਇ ਭਰਾਵੋ ਬੱਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢੋ।”
ਉਹ ਜਿੱਧਰ ਗਿਆ, ਚੰਨਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨਾਲ ਚੰਬੜੀ ਧੂੜ ਵਿਚ ਘਿਸਟਦੀ ਰਹੀ। ਪੱਕੀ ਪਟੜੀ ਦੀਆਂ ਰਗੜਾਂ ਖਾਂਦੀ, ਅਗੜ-ਦੁਗੜੇ ਟੋਏ-ਟਿੱਬਿਆਂ ਤੇ ਢਲਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾ ਵਿਚ ਰੁੜ੍ਹਦੀ, ਆਸ਼ਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਭੁਰਭੁਰੀ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਵੱਜਦੀ, ਨੌ ਗਜ ਦੇ ਮਜਾਰ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਤਕ ਵਿਛੇ ਟਿੱਬੀਆਂ ਦੀ ਕੱਚੀ ਧੂੜ ਵਿਚ ਜਿਊਂਦੀ ਹੀ ਨੱਪੀ ਤੜਫਦੀ-ਫੜਕਦੀ ਰਹੀ। ਮਜਾਰ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਤੰਬੂਰੇ ਦੇ ਸੁਰ ਤੇ ਹੱਕ-ਹੂ ਦੇ ਆਵਾਜ਼ੇ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਵਜੂਦ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੁਸਾਮਾ ਨਾਲ ਖਹਿ-ਖਹਿ ਕੂਕਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ। ਫੇਰ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪਿਘਲ-ਪਿਘਲ ਕੇ ਥਿਰਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਰਲ ਬਣ ਗਈ ਤੇ ਉਬਲਦੇ-ਉਛਲਦੇ ਲਾਵੇ ਵਾਂਗ ਰਿੱਝਦੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਸਿਸ਼ਕਦੀ ਹੋਈ ਬਸਤੀ ਉੱਪਰ ਵਗਦੀ ਰਹੀ, ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਸੀਟੀ ਪਾ ਕੇ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮਦਦ ਲਈ ਨੋ ਗਜੇ ਦੇ ਮਜਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਅ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਬਰਬਾਦ ਬਸਤੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਇਕੱਲਾ ਹੰਭ-ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਅੱਥਰੂਆਂ, ਧੂੜ ਤੇ ਨਕਸੀਰ ਲਿੱਥੜੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਬੇਬਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਏਡੇ ਵੱਡੀ ਥੇਹ, ਉਸਦੇ ਆਸ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਖੰਡਰਾਂ ਦੀ ਹਰੇਕ ਸ਼ੈਅ ਨੂੰ ਡਾਢਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋਵੇ।
ਚੰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੜਪਾ ਦੀ ਧਾਤ ਪਿਘਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਭੱਠੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਰਿੱਝਦੇ ਹੋਏ ਲਾਵੇ ਵਾਂਗ ਕਤਰਾ-ਕਤਰਾ ਨਵੇਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦੇ ਵਜੂਦ ਦੀ ਬੰਦੂਕ ਦਾ ਬਾਰੂਦ ਬਣ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਲਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਟੂਰੀਆਂ ਤੋਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਉਛਾਲਿਆ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ-ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੀ ਨਾਲੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਖ਼ੁਦ ਹਫ਼ਦਾ-ਹੌਂਕਦਾ ਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਚੜ੍ਹਾਈ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਤਪਸ਼ ਵਿਚ ਲਿਪਟੇ ਟੀਲੇ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਆਪਣੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਵੜ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਹ ਵਰੋਲੇ ਵਾਂਗ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗਠੜੀ ਜਿਹੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉੱਛਲ-ਉੱਛਲ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚ ਟਕਰਾਂ ਮਾਰਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਿਹਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਨਾ ਟੁੱਟਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਅੰਦਰ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਆਪਣੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਿਸਮ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਧੱਕੀ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਚੰਨਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਝਰੀਟਾਂ ਤੇ ਰਗੜਾਂ ਨਾਲ ਉੱਚੜ ਗਈ ਸੀ। ਤਪਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਨੇ ਜਿਸਮ ਉੱਤੇ ਜੰਮੀਂ ਧੂੜ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਖੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨਕਸੀਰ ਫੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਕੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾ, ਗਰਦਨ ਤੇ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਭਿਓਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸੁੰਨੇ ਖਾਲੀ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ ਬਸਤੀ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਹਾੜ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਵਾ ਖੰਭ ਸਾਧ ਕੇ ਖੰਡਰਾਂ, ਖਦਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਸਾਰੇ ਆਸ਼ਾਰ ਲਿਤਾੜ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਦੀ ਆਰੀਆਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਸੁੰਮਾਂ ਹੇਠ ਲਿਤੜ ਕੇ ਤਬਾਹ-ਬਰਬਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਉੱਖੜ-ਉੱਖੜ ਲੁੜਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਚੰਨਾਂ ਅੱਥਰੂਆਂ ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਘਾਣੀ ਵਿਚ ਘਾਣ ਹੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੌਂ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਸੁੰਘਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਪੌੜ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਜਗਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਤੇ ਆਖ਼ਰ ਉਸਦੇ ਗਿਰਦ ਘੇਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਗਲ਼ ਲੱਗ ਵੈਣ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਉਨਾਭੀ ਸੂਰਜ ਧੂੜ ਵਿਚ ਲਿਪਟਿਆ ਮਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਲਹੂ ਵਰਗੀ ਲਾਲੀ ਪਸਰ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਲਹੂ ਵਾਂਗਰ ਥੇਹਾਂ ਦੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟੀਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ ਉੱਡੀ ਫਿਰਦੀ ਧੂੜ ਦੀ ਧੁੰਦ ਕਾਲੀ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੋਠੜੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹਨੇਰਾ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਅਹੁਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਚੰਨਾਂ ਦੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਤਾਂ ਮਗਰਬ (ਆਥਣ) ਦੀ ਆਜਾਨ ਖਦਾਨਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨੋ ਗਜੇ ਦੇ ਮਜਾਰ ਵਿਚੋਂ ਉਠਦੇ ਹੋਏ ਹੂ-ਹੱਕ ਦੇ ਆਵਾਜ਼ੇ ਘੁਲਮਿਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਭਰੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਹਰ ਕਿਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਿਆ, ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਦਰ 'ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਵਜੂਦ ਉਪਰੋਂ ਟੱਪ ਕੇ ਕਿਧਰੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ...ਆਪਣੀ ਤਿੱਲੇ ਦੀ ਤਾਰ ਵਰਗੀ ਨਵੀਂ ਨਕੋਰ ਲਾੜੀ ਕੋਲ...ਤੇ...ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਿਆ। ਨਸ-ਨਸ ਵਿਚੋਂ ਫੁੱਟਦਾ ਕੁਰਲਾਹਟ ਮਸਜਿਦ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਅਜ਼ਾਨ ਵਿਚ ਘੁਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਤਣ ਦਾ ਰਿੱਝਦਾ ਲਾਵਾ ਤੁਬਕਾ ਤੁਬਕਾ ਕਰਕੇ ਵਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਖਾਲੀ ਖਾਲੀ ਉੱਧੜੀ ਹੋਈ ਕੁੰਜ, ਮੁੜੀ-ਤੁੜੀ ਪਈ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਚਰਨਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕ ਦੂਜੀ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਬੂਥਾਂ ਧੰਸਾਈ ਉਦਾਸ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਪੁੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਥੇਹਾਂ ਵਿਚ ਹਲਕੇ ਹਲਕੇ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਜਾਲੇ, ਵਿੰਗੇ-ਤ੍ਰਿਛੇ ਤਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਟੀਲਿਆਂ 'ਤੇ ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲੇ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਦਿਸਹੱਦੇ ਤੀਕ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਥਾਲ ਵਰਗਾ ਮੂੰਹ ਕੱਢੀ ਟੀਲਿਆਂ ਦੀ ਟੀਸੀ 'ਤੇ ਟੰਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਯਕਦਮ ਓਸ ਉਜੜੀ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਜੰਗੀ ਨਾਅਰੇ ਬੁਲੰਦ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਕਿਤੇ ਫਤਿਹ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਦਗੜ ਦਗੜ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਬੜੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਆਰੀਆਵਾਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਆਸਮਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਰੀ ਹਰੇਕ ਸ਼ੈਅ ਨੂੰ ਵੱਢ-ਟੁੱਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਚੰਨਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ ਕਿ ਉਹ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਭਰੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹੰਗਾਮੇਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕੇ।
ਨੌ ਗਜੇ ਦੀ ਕਬਰ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਕਲੰਦਰਾਂ, ਮਸਤਾਂ, ਮਲੰਗਾਂ ਦਾ ਲਸ਼ਕਰ ਨੇਜੇ, ਭਾਲੇ, ਤੀਰ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਸੂਤ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਆਣ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਹਿਣਹਿਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਘੋੜੇ ਪੌੜ ਚੁੱਕੀ ਪੂਛਾਂ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਟਾਪਾਂ ਵਜਾਉਂਦੇ ਕੋਠੜੀ ਦਾ ਕੱਚਾਂ ਫਰਸ਼ ਉਖਾੜ ਰਹੇ ਸਨ।
ਧੂੜ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਭਰੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਆਲੂ ਵਾਂਗ ਝਿਰੜੀ ਚੰਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਖੱਲੜੀ ਵਿਚੋਂ ਸਿਸਕੀ ਜਿਹੀ ਨਿਕਲੀ,
“ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ?”
“ਨੀਂ ਮੂਰਖੇ! ਉਹ ਤਾਂ ਗਿਆ ਆਪਣੀ ਤਿੱਲੇ ਦੀ ਤਾਰ ਵਰਗੀ ਲਾੜੀ ਕੋਲ, ਚੱਲਾ ਗਿਆ।”
ਥੇਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਲੱਭਤਾਂ, ਚੌੜੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ, ਦੜ-ਦੜ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੀਆਂ।
“ਆਰੀਆ, ਆਰੀਆ...”
ਸਿਸਕਾਰ ਉਸਦੇ ਕਾਲੇ ਮੋਟੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਲਿਥੜੀ ਨਕਸੀਰ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ।
“ਨੀਂ ਓਸ ਵਿਚ ਕੀ ਸਵਾਦ ਐ ਅਜਿਹਾ, ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਕਲੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲੱਭਾ ਤੈਨੂੰ।”
ਸੱਪ ਦੇ ਫੁਕਾਰੇ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼, ਚਪਟੀ ਨੱਕ, ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਪਿਚਕੀਆਂ-ਚਿਪਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਠੋਡੀ ਉੱਪਰ ਸਫੇਦੀ ਵਿਚ ਘੁਲੀ ਪੀਲਕ ਲਿੱਪੀ ਦਾੜ੍ਹੀ...ਜਿਵੇਂ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀ ਕਾਫ਼ੂਰ ਦੀ ਠੰਡਕ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ ਕੋਈ ਮੁਰਦਾ ਮੂਰਤੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਯਖ਼ ਤੇ ਬੇਹਿਸ...ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਲਟਕਦੀ ਹੋਈ ਫੱਟੀ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ—
“ਆਰੀਆ।”
ਉਸਦੀ ਧੂੜ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਤੇ ਮੁੱਛਾਂ ਵਿਚਲੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਲਾਲਾਂ ਵਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਜ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਸਦਾਵਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ ਭੌਂ-ਭਟਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੰਮੀਆਂ ਜਟਾਂ, ਦਾੜ੍ਹੀ ਤੇ ਮੁੱਛਾਂ ਹੇਠ ਗੰਦੀ ਖੱਲ ਵਿਚ ਮੜ੍ਹੇ ਸਾਈਂ ਬਾਬਾ ਨੇ ਹਰੇ ਚੋਗੇ ਦੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਬਾਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਤੇ ਹਿਣਹਿਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ।
“ਇਮਾਮਤ (ਸ਼ੁਰੂਆਤ) ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਸਬ ਜਮਾਇਤ (ਕੌਮ) ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਸਫ਼ ਬਨਾ ਕੇ ਇਕਾਮਤ (ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਦੀ ਉਡੀਕ) 'ਚ ਰੁਕੋ।”
ਚੰਨਾਂ ਨੇ ਫੁੱਟੀ ਹੋਈ ਨਕਸੀਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪੈ ਰਹੇ ਲਹੂ ਦੇ ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਲੋਥੜਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਿਗਲਿਆ—
“ਸਾਈਂ ਬਾਬਾ! ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਨਮਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਨੀ ਕਿ...?”
“ਓਇ ਬਈ ਇਹ ਨਮਾਜ਼ ਈ ਤਾਂ ਐ। ਬਾਹਰ ਵੇਖ ਸਾਰੇ ਟਿੱਲੇ-ਟੋਏ, ਖੰਡਰ-ਢਲਵਾਨਾਂ, ਤੂਤ, ਵਣ, ਬਕੈਣਾ ਸਭੋ ਬੰਦਗੀ ਹੈਨ।”
ਚੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਲੀਕਾਂ ਵਾਲੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੜ੍ਹੇ ਕੁੰਡੇ ਵਾਲੇ ਪਿਆਲਿਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਡੁੱਬ ਬੁਝਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭੰਗ ਦੀ ਭੈੜੀ ਬੋ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਹਰੇ ਚੋਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸੀ ਅਫ਼ੀਮ ਦੀ ਬੂ ਦਾ ਚੰਨਾਂ ਦੀ ਮਲੂਕੜੀ ਜਿਹੀ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਲੇਪ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਾਲੇ ਮਸੂੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਕਰੇੜਾ ਜੰਮੇਂ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਰਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰੂੜੀ ਮਾਰਕਾ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ, ਚੰਨਾਂ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਟਪਕਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
ਥੇਹਾਂ, ਖਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀ ਅਜ਼ਾਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਚੁੱਪ ਸੀ।
ਤੂਤਾਂ ਤੇ ਵਣਾ ਦੀਆਂ ਛਤਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਚਮਗਿੱਦੜਾਂ ਦੇ ਖੰਭਾਂ ਦੀ ਫੜਫੜਾਹਟ ਤੇ ਖੰਡਰਾਂ, ਥੇਹਾਂ ਵਿਚ ਭਰੀ ਹੋਈ ਵਹਿਸ਼ਤ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ੂਕ ਸੀ—
“ਆਰੀਆ...”
“ਆਰੀਆ...ਆਰੀਆ..”

      ੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਦੇ ਅੰਕ-30, ਜੁਲਾਈ-ਸਤੰਬਰ 2010, ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ।