ਮੇਚਿਓਰ... :: ਲੇਖ਼ਕਾ : ਮੇਚਿਓਰ... :: ਲੇਖ਼ਕਾ : ਨਜ਼ਮਾ ਜੈਫ਼ਰੀ

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ : ਮੇਚਿਓਰ... :: ਲੇਖ਼ਕਾ : ਨਜ਼ਮਾ ਜੈਫ਼ਰੀ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ

ਅੱਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਦੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਏਨੀ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ-ਸੰਵਾਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਜੁਲਫ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਕੇ ਢਿੱਲੜ ਜਿਹਾ ਜੂੜਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਫਿੱਕੀ ਭੂਸਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਸਾਦੀ-ਜਿਹੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਡਰੈਸਿੰਗ-ਟੇਬਲ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੜਾ ਥੱਕਿਆ-ਟੁੱਟਿਆ ਜਿਹਾ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾਇਆ, ਬਲਿਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪੱਕੀ-ਉਮਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਬੜੀ ਰੁਝੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ, ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਫਲੈਟ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਲਿਸ਼ਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਘਰ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸਦੀ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਸ਼ੌਕ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਹਰ ਸ਼ੈ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਤੇ ਸੰਵਾਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਟਿੱਲ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਸ਼ੈ ਆਪਣੀ ਜਗਾਹ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੈ। ਕਿਚਨ ਵਿਚ ਨਾਸ਼ਤੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਸੀ। ਅਰਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਫੈਜ਼ਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਤੇ ਸਿਗਾਰ ਸਮੇਤ ਉਹ, ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚੋਂ ਡਰਾਇੰਗ ਰੂਮ ਵਿਚ ਪਹੁਚਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਹੁਣ, ਉਡੀਕ ਸੀ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਤਾਬਿਸ਼ ਦੀ। ਤਾਬਿਸ਼...! ਜਿਸ ਦੀ ਯਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬਦੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਯਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਸਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਦੂਰ ਉਸ ਜਗਾਹ ਲੈ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦਾ ਬਚਪਨ ਸੀ...
ਉਹ ਬੜੀ ਛੋਟੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅੱਬਾ, ਅੱਲਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਅੱਬਾ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆ 'ਤੇ ਆ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਪਰ ਵੱਡੇ ਅੱਬਾ ਤੇ ਵੱਡੀ ਅੰਮੀ ਨੇ ਕਦੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੋਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਬਾ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੱਡੇ ਅੱਬਾ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਤੇ ਲਾਇਕ ਬੇਟੇ ਫੈਜ਼ਾਨ ਨਾਲ ਤੈਅ ਕਰੇ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਵੱਡੇ ਸਨ...ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਤੇ ਭੈਭੀਤ ਜਿਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇੰਜ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਹੀ ਪਲ ਕੇ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਜੇ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾ ਪੈਰ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਫੈਜ਼ਾਨ ਨੂੰ ਐੱਮ.ਏ. ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਮਗਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਲੈਕਚਰਾਰ ਸ਼ਿਪ ਮਿਲ ਗਈ। ਉਹ ਤਾਂ ਅਜੇ ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ. ਕਰਨ ਤਕ ਸ਼ਾਦੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਅੰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋਣ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਤੇ ਵੱਡੇ ਅੱਬਾ ਦੇ ਅਰਮਾਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੀ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਏਧਰ ਉਸਦਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਆਇਆ ਤੇ ਓਧਰ ਸਿਰਫ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਫੈਜ਼ਾਨ ਦੀ ਦੁਲਹਨ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਫੈਜ਼ਾਨ ਵਿਚ ਉਂਜ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ...ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਡਰਦੀ-ਦਬਦੀ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਉਹ ਮਿਸੇਜ ਫੈਜ਼ਾਨ ਬਣ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੂਰ ਸਕੀ। ਏਧਰ ਫੈਜ਼ਾਨ ਜਿਹੜੇ ਏਨੇ ਲਾਇਕ, ਏਨੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਤੇ ਏਨੇ ਸਿਆਣੇ ਸਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਸਨ, ਵਿਆਹ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੀ, ਦੁਬਾਰਾ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਪਰਤ ਗਏ। ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਾਜ ਨੂੰ ਅੰਮਾਂ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਵੱਡੀ ਅੰਮਾਂ ਕਦੀ ਉਸਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾਉਣ ਦੇਂਦੀਆਂ। ਸ਼ਾਦੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀ ਹੁਸੀਨ ਤੇ ਸਿਹਤ ਮੰਦ ਅਰਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੰਗੀਨੀਆਂ ਤੇ ਮਹਿਕਾਂ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਅੰਮਾਂ ਤੇ ਵੱਡੀ ਅੰਮਾਂ ਨੇ ਹੀ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਉਹ ਫੇਰ ਇਕੱਲੀ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਰਹਿ ਗਈ...ਭੋਲੀ ਭਾਲੀ ਜਿਹੀ ਸ਼ਮੀਨਾ ਜਿਸਦੀ ਅਜੇ ਗੁੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਦੀ ਉਮਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਕਿਸੇ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਇਕ ਬੱਚੀ ਦੀ ਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਸਕੀ।
ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਗਿਆ। ਵੱਡੇ ਅੱਬਾ ਤੇ ਵੱਡੀ ਅੰਮੀ ਦੋਹੇਂ ਹੀ ਜਨੱਤ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। ਫੈਜ਼ਾਨ ਡਿਗਰੀ 'ਤੇ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਤਮਗੇ 'ਤੇ ਤਮਗਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਤਰੱਕੀ ਦੀਆਂ ਪੈੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ। ਇੰਜ ਹੀ ਕਈ ਸਾਲ ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਲਾ ਆਏ। ਸ਼ਮੀਨਾ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾ ਮਕਾਨ ਵੇਚ ਕੇ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਫਲੈਟ ਖਰੀਦ ਲਿਆ। ਅਰਸ਼ੀ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਅੰਮਾਂ ਘਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਰਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵੀ ਓਵੇਂ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਸੰਭਾਲਦੀ ਰਹੀ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਅਰਸ਼ੀ ਹੀ ਜਿਉਣ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਘਰੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਘਾਟਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਮੀਨਾ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਈ ਸਾਲ ਤਾਂ ਘਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣ-ਸੰਵਾਰ ਵਿਚ ਲੰਘਾਅ ਦਿੱਤੇ ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਏਸ ਇਕੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਅੱਕੇਵਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਸਮਾਂ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਲੰਘਾਇਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੰਘਦਾ। ਆਖ਼ਰ ਉਸਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਆਪਣੀ ਅਧੂਰੀ ਛੱਡੀ ਪੜਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਫੈਜ਼ਾਨ ਨੂੰ ਭਲਾ ਕੀ ਇਤਰਾਜ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਮੀਨਾ ਲਈ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਬੜਾ ਹੀ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ...ਹਾਂ, ਅਰਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹ ਦਸ-ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟ ਜ਼ਰੂਰ ਖੇਡ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਅਰਸ਼ੀ ਦੀ ਉਠਾਣ ਏਨੀ ਚੰਗੀ ਸੀ ਕਿ ਤੇਰਾਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਕ ਮੁੱਠ ਉੱਚੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ਮੀਨਾ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਮੀਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਬੜੀ ਨਾਜ਼ੁਕ, ਪਤਲੀ-ਦੁਬਲੀ ਤੇ ਹਸੀਨ ਜਿਹੀ ਗੁੱਡੀਆ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਨਾਲੋਂ ਬੜੀ ਛੋਟੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਖੁਸ਼ ਮਿਜਾਜ਼ੀ ਤੇ ਬੇਫਿਕਰੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਇਕੱਲੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਤੇ ਹੁਸਨ ਉੱਤੇ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਧੀ ਨੇ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ ਤਾਂ ਮਾਂ 'ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਜਵਾਨੀ ਆਈ ਹੋਈ ਸੀ।
ਐੱਮ.ਐੱਸ.ਸੀ. ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਤਾਬਿਸ਼ ਦਾ ਸਾਥ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਇਕ ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਸੋਹਣੀ ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ, ਸੰਜੀਦਾ ਤੇ ਬੜੇ ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਤੇ ਤਾਬਿਸ਼ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਏਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦੋਹੇਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਚ ਹੀ ਬੜੇ ਚੰਗੇ ਦੋਸਤ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਤਕ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਕਦੀ ਵੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਨ ਦਿੱਤਾ। ਤਾਬਿਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਇੰਜ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਨਾ ਉਸਨੇ ਕਦੀ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਂਜ ਵੀ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚੋਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਇਦ ਮਾਂ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਦਾ ਹੀ ਅਸਰ ਸੀ ਕਿ ਫੈਜ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ ਉਸਨੇ ਫੈਜ਼ਾਨ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੇ ਮਰਦ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫੈਜ਼ਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹ ਪੂਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸੀ। ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਜਮਾਤੀ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੰਜ ਹੀ ਉਹ ਵੀ ਤਾਬਿਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੋਸਤ ਸਮਝਦੀ ਸੀ। ਦੋ ਸਾਲ ਬੜੇ ਸੁਖ ਚੈਨ ਨਾਲ ਬੀਤ ਗਏ। ਕਿਆਮਤ ਤਾਂ ਸਾਲਾਨਾ ਇਮਤਿਹਾਨਾ ਪਿੱਛੋਂ ਫੇਅਰ ਵੈੱਲ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਆਈ। ਉਸ ਦਿਨ ਰਾਣੀ ਕਲਰ ਦੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਉਹ ਬੜੀ ਹੁਸੀਨ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਉਠ ਰਹੀਆਂ ਸਨ...ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅੱਜ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਰੰਗ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਅੰਦਾਜ਼ ਉਪਰ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਗਲੋਂ ਨਰਵਸ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਤਾਬਿਸ਼ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ ਪਰ ਉਹ ਟਾਲ ਗਈ। ਅੱਜ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਈ ਕਿਉਂ ਸ਼ਮੀਨਾ ਦਾ ਦਿਲ ਡਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤਾਬਿਸ਼ ਜਿਸਨੇ ਪਿੱਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲ, ਕਿਸੇ ਅੰਦਾਜ਼, ਕਿਸੇ ਹਰਕਤ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਡਰਾਇਆ, ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਅੱਜ ਉਹ ਕਿਉਂ ਏਨਾ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਨਾਲ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਸਾਰੇ ਜਹਾਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਝਿਜਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਖ਼ਰ ਇਕ ਕੁਝ ਘੱਟ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਵਾਲੀ ਮੇਜ਼ ਕੋਲ ਤਾਬਿਸ਼ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਹੀ ਲਿਆ। ਉਹ ਫਰਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ।
''ਸ਼ਮੀਨਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਆਉਂਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।'' ਉਸਨੇ ਬਗ਼ੈਰ ਕਿਸੇ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਕਿਹਾ।
''ਜੀ !'' ਊਹ ਸਹਿਮ ਗਈ, ''ਮੈਂ ਸਮਝੀ ਨਹੀਂ।''
''ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।'' ਉਸਨੇ ਇਕ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ, ''ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਤੇਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮੰਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਮੰਜ਼ੂਰ ਹੋਏ।'' ਉਸਨੇ ਠਰੰਮੇ ਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।
ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੌਂਦਲ ਗਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁੱਝਿਆ। ਚਾਹ ਦੀ ਪਿਆਲੀ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕੰਬ ਗਈ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਉੱਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹਿਰਖ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਪਰ ਇਹ ਆਫਰ ਏਨੀ ਅਚਾਨਕ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੁਝ ਬੋਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕੀ। ਜ਼ਬਾਨ ਜਿਵੇਂ ਤਾਲੂ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤਾਬਿਸ਼ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਹਾ :
''ਮੈਂ ਅਰਜ਼ ਕੀਤਾ ਏ ਜੀ, ਕੱਲ੍ਹ ਸ਼ਾਮੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦੌਲਤਖਾਨੇ 'ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਪਤਾ ਤਾਂ ਦੱਸ ਦਿਓ ਜੀ...''
ਉਸਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਇਕ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਪਤਾ ਲਿਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਤੇ ਫੇਰ ਆਪ ਵੀ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੁਕ ਸਕੀ।
ਉਹ, ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਉਸਨੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦਵੰਧ ਵਿਚ ਬਿਤਾਈ ਪਰ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਬੜੀ ਸ਼ਾਂਤ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਸੀ ਉਹ। ਚਾਹ ਦੀ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਫੈਜ਼ਾਨ ਤੇ ਅਰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸ਼ਾਮੀਂ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਕਾਲ ਬੈੱਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਸੋਚ-ਸਾਗਰ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਈ। ਅਰਸ਼ੀ ਰਾਣੀ ਕਰਲ ਦੀ ਉਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਮੁਸਕਰਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਿਬਾਸ ਵਿਚ ਉਹ ਬੜੀ ਪਿਆਰੀ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮੇਚਿਓਰ ਵੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੁਖ ਦਾ ਇਕ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਲਿਆ ਤੇ ਅਰਸ਼ੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਡਰਾਇੰਗ ਰੂਮ ਵੱਲ ਤੁਰ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਫੈਜ਼ਾਨ ਤਾਬਿਸ਼ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ।
੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦

ਸ਼ਰਤ :: ਲੇਖਕ : ਏਟਨ ਚੇਖ਼ਵ

ਰੂਸੀ ਕਹਾਣੀ : ਸ਼ਰਤ :: ਲੇਖਕ : ਏਟਨ ਚੇਖ਼ਵ
ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ ।

ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਰਾਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਸੋਚ-ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਬੁੱਢਾ ਬੈਂਕਰ, ਆਪਣੇ ਪੜ੍ਹਨ-ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਟਹਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਇਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀ ਇਕ ਘਟਨਾ ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਰੜਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਕਈ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਰੌਚਕ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਣਗਿਣਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਨੀ ਹੋਈ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਾ ਜੇ ਕੋਈ ਸੀ¸ਤਾਂ ਉਹ ਸੀ¸ਮੌਤ ਦੀ ਸਜਾ ਚੰਗੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮਾੜੀ? ਲੰਮੀ ਬਹਿਸ ਛਿੜ ਗਈ। ਹਾਜ਼ਰ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਸਜਾਏ-ਮੌਤ ਦੇ ਉਲਟ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਸਜਾਏ-ਮੌਤ ਦੀ ਸਜਾ, ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਤੇ ਅਦਮੀ ਦੀ ਬੁਰਛਾਗਰਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਸਜਾਏ-ਮੌਤ ਨੂੰ ਉਮਰ-ਕੈਦ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਠੀਕ ਹੋਏਗਾ।
ਬਹਿਸ ਛਿੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਘਰ ਦੇ ਮਾਲਕ (ਮੇਜ਼ਬਾਨ) ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਤੁਹਾਥੋਂ ਵੱਖ ਏ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਰਤਾ ਗੌਰ ਨਾਲ ਸੋਚੋ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਵੋਗੇ। ਸਜਾਏ-ਮੌਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਪੱਖੀ ਹੈ। ਫਾਂਸੀ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਮੁੱਕਤ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਏ¸ਪਰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਉਹ ਤਿਲ-ਤਿਲ ਮਰਦਾ ਏ।...ਹੁਣ ਦਸੋ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਮੌਤ ਚੰਗੀ ਹੋਈ?...ਝੱਟ ਪ੍ਰਾਣ ਲੈ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਤਿਲ-ਤਿਲ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ?”
ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮੰਤਕ ਇਕੋ ਜੇ¸ਮਾਰ ਮੁਕਾਉਂਣਾ। ਸੋ ਦੋਹੇਂ ਸਜਾਵਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਨੇ। ਸਰਕਾਰ ਕਦੇ ਰੱਬ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ¸ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਲੈ ਲੈਣ ਦਾ ਕੀ ਹੱਕ ਜੇ? ਜੋ ਚੀਜ਼ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ, ਉਹੀ ਸਾਨੂੰ ਦੂਸਰਿਆਂ ਤੋਂ ਖੋਹ ਲੈਣ ਦਾ ਕੀ ਹੱਕ...?”
ਸਾਰੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਕ ਬੰਦਾ ਚੁੱਪ ਸੀ। ਉਹ ਸੀ¸ਪੱਚੀ ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਵਕੀਲ।
“ਤੁਹਾਡੀ ਕੀ ਰਾਏ ਹੈ, ਵਕੀਲ ਸਾਹਬ!” ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਦੋਵੇਂ ਸਜਾਵਾਂ ਨਿੰਦਣ ਯੋਗ ਨੇ।” ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਪਰ ਜੇ ਕਦੀ ਮੈਨੂੰ ਦੋਵਾਂ 'ਚੋਂ ਇਕ ਚੁਨਣੀ ਪਏ¸ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਾਂਗਾ। ਮਰ-ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਨਾਲੋਂ ਕੀ ਇਹ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ?”
ਅਚਾਨਕ ਘਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਮੁੱਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਇਹ ਗੱਲ ਝੂਠ ਹੈ, ਨਿਰਾ ਕੂੜ। ਮੈਂ ਦੋ ਲੱਖ ਰੁਪੈ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਲਾਉਂਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਆਂ ਜੇ ਤੂੰ ਹਨੇਰ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੀ ਰਹਿ ਸਕੇਂ।”
ਅਚਾਨਕ ਵਕੀਲ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਇਹੀ ਗੱਲ ਐ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਕ ਕੈਦੀ ਵਾਂਗ ਹਨੇਰ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਰਹਾਂਗਾ।”
ਬੈਂਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹਿਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੋਲਿਆ, “ਪੰਦਰਾਂ, ਮੰਜ਼ੂਰ।” ਫੇਰ ਹੋਰ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਸਜਣੋ! ਮੇਰੀ ਦੋ ਲੱਖ ਰੂਪੈ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਪੱਕੀ ਰਹੀ।”
ਤੇ ਇੰਜ ਉਹ ਸ਼ਰਤ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ।
ਬੈਂਕਰ ਉਦੋਂ ਜਵਾਨ ਸੀ। ਪੈਸੇ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਚੂਰ¸ਉਹ ਸ਼ਰਤ ਲਾ ਕੇ ਬੜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਵਕੀਲ ਨੂੰ ਛੇੜਿਆ ਵੀ ਸੀ, “ਬਈ ਜਵਾਨਾਂ, ਅਜੇ ਮੌਕਾ ਏ! ਸੰਭਲਣਾ ਈ ਤੇ ਸੰਭਲ ਜਾਅ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੋ ਲੱਖ ਰੂਪੈ ਦਾ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ...ਪਰ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਗੁਵਾਅ ਰਿਹਾ ਏਂ। ਜਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੌਤ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਤੇ ਤਰਸ ਆਉਂਦਾ ਏ।”
ਪਰ ਵਕੀਲ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਰਿਹਾ।
ਤੇ ਅੱਜ ਉਹੀ ਬੈਂਕਰ ਆਪਣੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੂਰਖਤਾ ਉਪਰ ਪਛਤਾਅ ਰਿਹਾ ਸੀ। 'ਹਏ, ਮੈਂ ਸ਼ਰਤ ਹੀ ਕਿਉਂ ਲਾਈ? ਵਕੀਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਅਜਾਈਂ ਗਏ ਤੇ ਮੇਰੇ ਦੋ ਲੱਖ ਰੂਪੈ। ਪਰ ਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਹੋ ਜਾਏਗੀ...ਕਿ ਸਾਜਏ-ਮੌਤ ਉਮਰ-ਕੈਦ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਨਹੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬਕਵਾਸ ਏ! ਮੈਂ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਕਰ ਬੈਠਾਂ।' ਉਹ ਬਰੜਾਅ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਸਨੇ ਛਿਣ-ਪਲ ਦੀ ਉਤੇਜਨਾ ਵਿਚ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ! ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਕੀਲ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਸਨ। ਅਚਾਨਕ ਉਹ, ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਆਉਂਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ¸
ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ¸ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਵਕੀਲ ਨੇ ਇਕ ਕੈਦੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣਾ ਸੀ। ਕੈਦਖਾਨਾ ਬੈਂਕਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਗ਼ੀਚੇ ਦੀ ਨੁੱਕਰ ਵਿਚ ਹੋਏਗਾ। ਹੋਰ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਕੀਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਕੋਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਗੈਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖ਼ਤ-ਪੱਤਰ ਵਗ਼ੈਰਾ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਛੋਟਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਵਜਾਉਂਣ ਵਾਲੇ ਸਾਜ, ਸ਼ਰਾਬ, ਤਮਾਕੂ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਾਹਰੀ ਜਗਤ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਨਾਤਾ ਸਿਰਫ ਇਕ ਬਾਰੀ ਵਿਚੋਂ ਸੀ, ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਇਕ ਚਿਟ ਉੱਤੇ ਲਿਖ ਕੇ ਉਹ ਬਾਰੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮੰਗਵਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਹਰੇਕ ਨਿੱਕੀ-ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਤ, ਸ਼ਰਨਾਮੇ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। ਜੇ ਵਕੀਲ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ਰਤਨਾਮੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ¸ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਮਰੇ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਸ਼ਰਤ ਦੇ ਦੋ ਲੱਖ ਰੂਪਈਆਂ ਉਪਰ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।
ਤੇ ਬੈਂਕਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੂਹਰੇ ਕੈਦੀ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਭੌਂ ਗਏ।
ਵਕੀਲ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਚਿਟਾਂ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜਾ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ¸ਇਕ ਤਾਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਉਸਨੂੰ ਬੜੀ ਤਕਲੀਫ ਹੋਈ। ਉਸ ਸਾਲ ਨਾ ਉਸਨੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਤੀ ਨਾ ਹੀ ਤਮਾਕੂ। ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਪਿਆਨੋ ਵਜਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: 'ਸ਼ਰਾਬ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਾਥ ਤੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ ਬੜਾ ਦੁੱਖਦਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਮਾਕੂ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਮਾਹੌਲ ਧੁੰਦਲਾ ਤੇ ਅਸੁਖਾਵਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।' ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਉਸਨੂੰ ਨਾਵਲ, ਕਹਾਣੀ ਆਦਿ ਹਲਕਾ-ਫੁਲਕਾ ਸਾਹਿਤ ਹੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਦੂਸਰੇ ਸਾਲ ਪਿਆਨੇ ਵੱਜਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਕੈਦੀ ਨੇ ਉੱਚੇ ਸਤਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪੰਜਵੇਂ ਸਾਲ ਫੇਰ ਪਿਆਨੇ ਵੱਜਣ ਲੱਗਾ; ਇਸ ਵਾਰ ਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਗੀਤ ਵੀ ਸਨ। ਏਸ ਸਾਲ ਕੈਦੀ ਨੇ ਸ਼ਰਾਬ ਵੀ ਮੰਗੀ। ਉਸਦੇ ਨਿਗਰਾਨ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਦੀ ਖਾ-ਪੀ ਕੇ ਪਲੰਘ ਉਪਰ ਲੇਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਅੰਗੜਾਈਆਂ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਆਪ-ਮੁਹਾਰਾ ਹੀ ਕੁਝ ਬਰੜਾਈ ਜਾਂਦਾ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨੀਆਂ ਉਸਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।
ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ 'ਚਾਣਚਕ ਉੱਠ ਕੇ ਕੁਝ ਲਿਖਣ ਬਹਿ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤਕ ਲਿਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ...ਤੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾੜ-ਪੂੜ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ...। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਰੋਂਦਾ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਛੇਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਤਰਕ ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਂਿÂਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਸਦੀ ਪੜ੍ਹਨ ਭੁੱਖ ਏਨੀ ਤੀਬਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਬੈਂਕਰ ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਚਾਰ ਸਾਲ ਇੰਜ ਹੀ ਬੀਤੇ। ਉਸਦੀ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ ਛੇ ਸੌ ਨਵੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਪੜ੍ਹਨ-ਰੂਚੀ ਏਨੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਸੀ¸ਉਸਨੇ ਬੈਂਕਰ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ:
'ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਜੇਲਰ ਸਾਹਬ! ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਲ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਪੁੱਛਣੀ...ਤੇ ਜੇ ਮੇਰੀ ਲਿੱਪੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤੀ ਨਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬਗ਼ੀਚੇ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਬੰਦੂਕ ਚਲਾ ਕੇ ਮੈਂਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਦੇਣਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਅਜਾਈਂ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਮਰ ਜੋਤ ਦਿਖਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜਿਹੜੀ ਅਪਾਰ ਖੁਸ਼ੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਾਸ਼! ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਸਕਦੇ। ਮੈਂ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸਵਰਗ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆਂ ਹੈ।'
ਕੈਦੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਠੀਕ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਬਗੀਚੇ ਵਿਚ ਦੋ ਫਾਇਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।
ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਰਿਹਾ। ਦਸਵੇਂ ਸਾਲ ਕੈਦੀ ਕਿਸੇ ਬੁੱਤ ਵਾਂਗ ਮੇਜ ਕੋਲ ਬੈਠਾ, ਨਿਊ ਟੇਸਟਾਮੈਂਟ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਖੀਰਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕੈਦੀ ਨੇ ਆਸ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਕਦੀ ਸੈਕਸਪੀਅਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੇ ਕਦੀ ਬਾਇਰਨ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ।
'ਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਉਸਦਾ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਹੈ।' ਬੈਂਕਰ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਜਾਰੀ ਸਨ। ਉਹ ਬੜਾ ਉਤੇਜਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ¸ਕੱਲ੍ਹ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਉਹ ਆਜਾਦ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਸ਼ਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਲੱਖ ਰੂਪੈ ਦੇਣੇ ਪੈਣਗੇ ਮੈਂ ਕੰਗਾਲ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ¸ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਮੈਂ।
ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬੈਂਕਰ ਕਾਫੀ ਅਮੀਰ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਸੀ। ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸੱਟੇ ਬਾਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਭੋਇਂ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਧਨ, ਸੰਪਤੀ ਜਿਆਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਕਰਜਾ!
ਘਬਰਾਹਟ ਤੇ ਹਿਰਖ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਬੁੱਢਾ ਬੈਂਕਰ ਅਚਾਨਕ ਬੜਬੜਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, 'ਹਾਏ ਕਿਹੜੀ ਮਨਹੂਸ ਘੜੀ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸ਼ਰਤ ਲਾ ਬੈਠਾ...ਉਹ ਵਕੀਲ ਮਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਦੋ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੰਗਾਲ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੇਰਾ ਦਿਵਾਲਾ ਨਿਕਲ ਜਾਏਗਾ। ਧਨਾਡ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਮੌਜਾਂ ਕਰੇਗਾ, ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਏਗਾ। ਮੈਂ ਪੈਸੇ-ਪੈਸੇ ਨੂੰ ਤਰਸਾਂਗਾ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਚਿੜਾਏਗਾ... 'ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਜੀ, ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ। ਆਓ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਤਨ-ਮਨ ਨਾਲ ਮਦਦ ਕਰਾਂ'। ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ! ਇਹ ਸਭ ਮੈਥੋਂ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਦਿਵਾਲੀਏ ਹੋਣ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਏ ਕਿ ਵਕੀਲ ਦੀ ਮੌਤ ਹੀ ਹੋ ਜਾਏ। ਉਸਨੂੰ ਮਰਨਾ ਹੀ ਪਏਗਾ।'
ਟਨ...ਟਨ...ਟਨ
ਘੜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਜਾਏ। ਘਰ ਦਾ ਹਰੇਕ ਜੀਅ ਗੁੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਪੱਤਿਆਂ ਉਤੇ ਜੰਮੀ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਮੱਧਮ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚੁੱਪਚਾਂਦ ਸੀ। ਬਗ਼ੈਰ ਕੋਈ ਖੜਾਕ ਕੀਤਿਆਂ ਉਸਨੇ ਸੇਫ ਵਿਚੋਂ ਕੈਦੀ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਚਾਬੀ ਕੱਢੀ¸ਜਿਹੜਾ ਪਿੱਛਲੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਬੰਦ ਸੀ।...ਤੇ ਓਵਰ ਕੋਟ ਪਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।
ਬਗ਼ੀਚੇ ਵਿਚ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਸੀ¸ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਣੀਆਂ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹਵਾ ਹੱਡਾਂ ਵਿਚ ਵੜਦੀ ਜਾਪੀ, ਕਹਿਰ ਦੀ ਠੰਡ ਸੀ। ਰੁੱਖਾਂ-ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਂਬਾ ਛਿੜਿਆ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਹਨੇਰਾ ਏਨਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਖਾਂ ਪਾੜ-ਪਾੜ ਕੇ ਵਿੰਹਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਬੈਂਕਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਿਹਾ।
ਬਗ਼ੀਚੇ ਦੀ ਨੁੱਕਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸਨੇ ਚੌਕੀਦਾਰ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ ਪਰ ਕੋਈ ਉਤਰ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਬਚਣ ਖਾਤਰ ਚੌਕੀਦਾਰ ਰਸੋਈ ਵੱਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸੌਂ ਗਿਆ ਹੋਏਗਾ।
ਜੇ ਮੈਂ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੌਕੀਦਾਰ 'ਤੇ ਹੀ ਇਲਜ਼ਾਮ ਆਏਗਾ।
ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਟੋਹ-ਟਾਹ ਕੇ ਉਹ ਕੈਦੀ ਦੇ ਕਮਰੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਖਾਲੀ ਬਿਸਤਰਾ ਪਿਆ ਸੀ ਤੇ ਨੇੜੇ ਅੰਗੀਠੀ ਮਘ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਮਧੱਮ ਚਾਨਣ ਚੁਫੇਰੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੈਦੀ ਦੇ ਬੂਹੇ ਨੂੰ ਲਾਏ ਹੋਏ ਜਿੰਦਰੇ ਨੂੰ ਸੀਲਾਂ ਓਵੇਂ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਗਾਂਹ ਵਧਿਆ ਤੇ ਬਾਰੀ ਵਿਚੋਂ ਅੰਦਰ ਝਾਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਲਾਲਟੈਨ ਦੀ ਮੱਧਮ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਕੈਦੀ ਮੰਜੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੈਂਕਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਉਸਦੀ ਪਿੱਠ, ਉਸਦੇ ਲੰਮੇ ਵਾਲ ਤੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਹੀ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ, ਕੁਰਸੀਆਂ ਉੱਤੇ¸ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ।
ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਉਹ ਵਿਹੰਦਾ ਰਿਹਾ¸ਪਰ ਕੈਦੀ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਨਾ ਹਿੱਲਿਆ। ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਕੈਦੀ ਜੀਵਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿੱਲ, ਅਡੋਲ ਬੈਠੇ ਰਹਿ ਸਕਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਬੈਂਕਰ ਨੇ ਬਾਰੀ ਦਾ ਬੂਹਾ ਖੜਕਾਇਆ ਪਰ ਕੈਦੀ ਓਵੇਂ ਹੀ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ।...ਤੇ ਫੇਰ ਬੈਂਕਰ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਜਿੰਦਰੇ ਦੀ ਸੀਲ ਤੋੜ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਚਾਬੀ ਪਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿੰਦਰਾ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਦੀ ਇਕ ਤਿੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਿੱਛੋਂ ਬੂਹੇ ਚਰਮਰਾ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ। ਬੈਂਕਰ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕੈਦੀ ਰੌਲਾ-ਰੱਟਾ ਕਰੇਗਾ ਪਰ ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਮਿੰਟ ਤਕ ਕੈਦੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਾ ਦਿਸਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਕਮਰੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਗਿਆ।
ਮੇਜ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਆਦਮੀ, ਖੱਲ ਵਿਚ ਮੜਿਆ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਲੰਮੇ ਘੰਗਰਾਲੇ ਤੀਵੀਂਆਂ ਵਰਗੇ ਵਾਲ, ਲੰਮੀ ਦਾੜੀ, ਮਿੱਟੀ ਰੰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਪਿਚਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਾਬੜਾਂ ਤੇ ਲੰਮੀ ਪਤਲੀ ਪਿੱਠ ਬੜੀ ਅਜੀਬ ਲਗਦੀ ਪਈ ਸੀ। ਬੇਜਾਨ ਜਿਹੇ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸਿਰ ਟਿਕਾਈ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਵਾਲ ਸਫ਼ੈਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਉਸਨੂੰ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਦਾ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਹਿ ਸਕਦਾ। ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਇਕ ਕਾਗਜ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬੜੀ ਬਰੀਕ ਲਿਖਾਈ ਵਿਚ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
'ਮੀਸਣਾ ਨਾ ਹੋਏ ਤਾਂ,' ਬੈਂਕਰ ਨੇ ਸੋਚਿਆ,'ਕਿਵੇਂ ਘੂਕ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਏ, ਲਾਜ਼ਮੀ ਲੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੋਣੈ! ਮੈਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਲਿਟਾਣਾ ਪਏਗਾ, ਫੇਰ ਸਿਰਹਾਣੇ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਸਾਹ ਘੁੱਟ ਦਿਆਂਗਾ¸ਫੇਰ ਕੋਈ ਮਾਹਰ ਡਾਕਟਰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਅਸਲ ਕਾਰਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕੇਗਾ; ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਖ ਤਾਂ ਲਵਾਂ, ਕਾਗਜ ਉੱਤੇ ਇਸਨੇ ਕੀ ਊਲ-ਜਲੂਲ ਲਿਖ ਰੱਖਿਆ ਏ!'
ਉਸਨੇ ਮੇਜ਼ ਤੋਂ ਕਾਗਜ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਲਿਖਿਆ ਸੀ: ' ਕੱਲ੍ਹ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਮੈਂ ਆਜਾਦ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਫੇਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ-ਵਰਤ ਸਕਾਂਗਾ...ਪਰ ਇਸ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਦਸ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਖੀ ਮੰਨ ਕੇ ਮੈਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ, ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨਾਲ ਤੇ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਦਿਲੀ ਨਫ਼ਰਤ ਹੈ।
'ਪੂਰੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਸਬਰ-ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਆਦਮੀਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂੰ-ਖੰਡ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਿਆ ਹਾਂ। ਪਰ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਭੇਜੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੈਂ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਿਆਂ ਹੈ, ਜੰਗਲੀ-ਕਰੂਰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਕ ਲੜਾਇਆ ਹੈ¸ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਕਵੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਨੇ...ਉਹ ਬਦਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਨੇ! ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਏਨੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਮਾਰੀ ਸ਼ਰਾਬ ਵਰਗੀ ਸੀ । ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮੈਂ ਅਲਬੁਰਜ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉੱਗਦੇ, ਢਲਦੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖੇ ਹਨ¸ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਲਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਛਿੱਟੇ ਵਰ੍ਹਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮੈਂ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮਿੱਠੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਤੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਮਨਮੋਹਣੇ ਉਡਨ-ਦੂਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਜਿਹੜੇ ਮੈਨੂੰ ਰੱਬ ਬਾਰੇ ਦਸਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੀਕ ਭੌਂ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਕਈ ਜਾਦੂਈ ਖੇਡ, ਖੇਡੇ¸ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤਬਾਹ ਕੀਤੇ; ਨਵਾਂ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾਅ ਲਿਆ ਸੀ।...
'ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਦੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਡਲੇ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ, ਤੁਹਥੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚਤੁਰ ਹਾਂ।
'ਪਰ...ਪਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਕਲ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਐਸ਼ਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ¸ਇਕ ਰੇਤ-ਛਲ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਅਕਲਮੰਦ, ਸੁੰਦਰ ਜਾਂ ਹੰਕਾਰੀ ਬਣੇ ਫਿਰੋ¸ਮੌਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੂਹੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਣ ਦਬੋਚੇਗੀ।...ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਹਿਤ, ਅਮਰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਇਸ ਭੂੰ-ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
'ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਜੀਵੋ ਤੁਸੀਂ ਪਾਗਲ ਓ। ਤੁਸੀਂ ਝੂਠ ਨੂੰ ਸੱਚ ਤੇ ਕਰੂਪ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿਓਆਂ ਤੇ ਨਾਸਪਤੀਆਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ, ਡੱਡਾਂ ਤੇ ਕਿਰਲੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਓਗੇ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚ ਏਨਾਂ ਆਤਮ ਬਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਗ਼ੁਲਾਬ ਵਿਚੋਂ ਮਹਿਕ ਦੀ ਥਾਂ ਦੁਰਗੰਧ ਆਉਂਦੀ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਨਾ ਹੋਵੋ। ਬਸ ਏਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਅਕਲ ਉੱਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਸਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਜੋੜੀ ਬੈਠੇ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਪਾਵਾਂ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਸੋਚਾਂ।
'ਮੈਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਹੈ¸ਹਰੇਕ ਉਸ ਚੀਜ ਨਾਲ ਜਿਸ ਉਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆ ਬੁਨਿਆਦ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਰੁਪਏ ਪੈਸੇ ਨਾਲ¸ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਰੁਪਈਆਂ ਨੂੰ ਠੋਕਰ ਮਾਰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਹੜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰੇ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਰੁਪਈਆਂ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾ ਰਹੇ ਏਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕੈਦ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੁੱਗਣ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਾਲ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਸ਼ਰਤ ਤੋੜ ਦਿਆਂਗਾ। ਤਾਂਕਿ ਉਸ ਦੋ ਲੱਖ ਰੂਪੈ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਾ ਰਹੇ।'
ਬੈਂਕਰ ਨੇ ਕਾਗਜ ਪੜ੍ਹ ਦੇ ਵਾਪਸ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਦਮੀਂ ਦਾ ਮੱਥਾ ਚੁੰਮਿਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫੇਰ ਰੋਂਦਾ-ਰੋਂਦਾ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਸੀ। ਸੱਟੇ ਵਿਚ ਹਾਰ ਕੇ ਕਦੀ ਉਸਨੂੰ ਏਨੀ ਨਮੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ ਜਿੰਨੀ ਕਿ ਅੱਜ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਪਿਆ ਸੀ ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਦਵੰਧ ਕਾਰਨ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੀਕ ਉਹ ਸੌਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ।
ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਚੌਕੀਦਾਰ ਹਫਿਆ ਹੋਇਆ ਉਸ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ ਕਿ ਕੈਦੀ ਬਾਰੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬਗ਼ੀਚੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬੈਂਕਰ ਨੱਸ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਤੇ ਕੋਠੜੀ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਸਨੇ ਉਹ ਕਾਗਜ਼ ਚੁੱਕ ਲਿਆਂਦਾ ਤੇ ਸੇਫ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
***

ਨੱਪੇ-ਪੀੜੇ :: ਲੇਖਕ : ਜ਼ਿਆ ਬੱਟ

ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਹਾਣੀ : ਨੱਪੇ-ਪੀੜੇ :: ਲੇਖਕ : ਜ਼ਿਆ ਬੱਟ
ਉਰਦੂ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ

ਉਮੀਦ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?...ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ, ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ¸ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ। ਪਰ ਏਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਚਾਲੀ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਉਮੀਦ ਹੇਠ ਹੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਈ ਮਸਲੇ ਨੱਪੇ-ਪੀੜੇ ਪਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਚਾਲ੍ਹੀ ਦਿਨ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੁਜ਼ੂ (ਨਮਾਜ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂੰਹ, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਵਗੈਰਾ ਧੋਣਾ) ਕਰ ਆਉਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੋਟਾਂ ਵਾਲਾ ਥੈਲਾ ਨਾ ਫੜਾਇਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਬਟੂਆ ਹੀ ਥਿਆਇਆ ਤਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵੱਲ ਬੜੀਆਂ ਹਸਰਤ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ ਸੀ¸ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ, 'ਮੰਗ ਕੀ ਮੰਗਣਾ ਏਂ' ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਛਾ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਅਲੋਕਾਰ ਭਾਣਾ ਹੀ ਵਰਤ ਜਾਏ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਜ਼ੂਦ ਹਵਾ ਵਿਚ ਘੁਲ-ਮਿਲ ਜਾਏ¸ਪਰ ਇੰਜ ਕਿੰਜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ?...ਦੇਹ ਏਨੀ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਲੱਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰ ਝੱਲਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਹ ਪੈਰ ਘਸੀਟਦਾ ਹੋਇਆ ਘਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ...ਦਰਬਾਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਫਕੀਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲੰਮੀ ਕਤਾਰ ਉਸ ਤੋਂ ਭੀਖ ਮੰਗਦੀ ਰਹੀ...ਡਾਢੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖ ਕੇ, ਗ਼ਮ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਭੁੱਜਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ।
ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਚੰਗੇ ਭਲੇ ਚਿੱਟ-ਕਪੜੀਏ ਬੰਦੇ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕ ਲਿਆ, “ਹਜ਼ੂਰ, ਦਾਤੇ ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ ਮਿਹਰ ਕਰੋ। ਬੜੇ ਮੰਦੇ ਹਾਲ ਨੇ...ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਸੌਂਹ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੌਬਾ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ¸ਅੱਜ ਦਸ ਦਿਓ ਕੀ ਆਵੇਗਾ?” ਖਿਝ ਕੇ ਉੁਸ ਨੇ ਭੈਣ ਦੀ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢੀ ਸੀ ਤੇ ਕੜਕ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਦਫ਼ਾ ਹੋ ਜਾ ਸੱਟੇਬਾਜਾ।” ਤੇ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਨੱਠ ਚੱਲ, ਕੰਮ ਬਣ ਗਿਐ। ਹਜ਼ੂਰ ਨੇ ਫੁਰਮਾਅ ਦਿੱਤੈ¸ਭੈਣ ਦੀ ਬਿੰਦੀ ਤੇ ਗਾਲ੍ਹ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਦਾ ਚੌਕਾ, ਯਾਨੀ ਕਿ ਚਾਰ ਮੁੰਡਾ ਵੱਟ 'ਤੇ ਪਿਐ...।”
ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਘਰ ਤੀਕ ਸਿਰਫ ਪੰਦਰਾਂ ਕੁ ਮਿੰਟ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸੀ¸ਅੱਜ ਇਹ ਵੀ ਮੁੱਕਣ ਦਾ ਨਾਂਅ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈ ਰਿਹਾ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘਦੇ ਨੂੰ ਘਬਰਾਹਟ ਜਿਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਜ਼ਖਮੀ ਰੂਹ ਨਾਲ ਗਲੀ ਦਾ ਮੋੜ ਮੁੜਦਿਆਂ ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭੌਂ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਇਕ ਸ਼ਾਹ-ਕਾਲਾ ਬੰਦਾ ਉਲਟੇ ਪੈਰੀਂ ਪਿਛਾਂਹ ਵਲ ਵਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਦਿਸਿਆ। ਉਹ ਸਹਿਮ ਗਿਆ। ਦੇਹ ਨੂੰ ਕੰਬਣੀ ਛਿੜ ਪਈ। ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਖੰਭੇ ਹੇਠ ਜਾ ਖਲੋਤਾ। ਉਹ ਪਰਛਾਵਾਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਆਰਟਰਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿਚ ਪੈਰ ਧਰਿਆ ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਜੈਕੀ ਭੌਂਕ ਕੇ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਲੇਟ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਜੈਕੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਏਨੀ ਤਿੱਖੀ ਸੀ ਕਿ ਹਰਫਲ ਦੇ ਡਿੱਗ ਹੀ ਪਿਆ ਸੀ ਉਹ। ਚੂਲੇ ਉੱਤੇ ਕਰਾਰੀ ਸੱਟ ਵੱਜੀ...ਫੇਰ ਔਖਾ-ਸੁਖਾਲਾ ਉਠਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕੁਆਟਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਬਾਹਰਲਾ ਬੂਹਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੀ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਂਜ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਚੁਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਹੀ ਕੀ ਸੀ ? ਉਸ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੁੱਤੀ ਪਈ ਪਤਨੀ ਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਪਿਆ, ਨਿੰਮ੍ਹਾਂ-ਨਿੰਮ੍ਹਾਂ ਬਲ ਰਿਹਾ, ਹਰੀਕੇਨ ਲੈਂਪ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਰਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਟੋਰ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਮੁਸੱਲੇ (ਨਮਾਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵਿਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਆਸਨ) ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਇਬਾਦਤ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਰਾਤੀਂ ਸੌਂ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੁਸੱਲੇ ਉੱਤੇ ਪਈ ਤਸਬੀਅ (ਮਾਲਾ) ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿਤਾ। ਅੱਜ ਉਹ ਬੜਾ ਉਦਾਸ ਸੀ। ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਯਾਰ-ਮਿੱਤਰ ਚੇਤੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ...ਪਰ ਸੱਚਾ ਹਮਦਰਦ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ।
ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੋਏ ਹੋਏ ਪਿਓ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਭਲਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਮਾਂ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮਾੜਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਭੈਣ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਆਪਦੇ ਘਰ ਮੌਜਾਂ ਮਾਣਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੁੱਛਦੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਪਿੱਛੋਂ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉੱਕਾ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਫੇਰ ਲਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਦਾ ਉਹ ਮੁਅੱਤਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਭਾਰ ਵੰਡਾਅ ਸਕਦੀ ਸੀ¸ਉਸ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਆਪਣੇ ਮੁੰਡੇ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦੀ¸ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਤੇ ਤਬੁਸਰੇ ਈ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਏ ਕਿ ਇਸ ਮਜ਼ਬੂਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਭੱਜ-ਨੱਠ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱÎਚਿਆਂ ਖਾਤਰ ਹੀ ਕਰਦਾ ਪਿਆ ਵਾਂ। ਪਰ ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਿਰਫ ਨਤੀਜੇ ਵਿੰਹਦੇ ਨੇ ਤੇ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾ ਬਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਉਸ ਨੇ ਹਊਕਾ ਜਿਹਾ ਭਰਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਝਾਤ ਮਾਰੀ...ਸਾਹਮਣੇ ਦੋ ਮੰਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛੇ ਕੇਚੂਏ ਜਿਹੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੁਆਲੇ ਲੱਤਾਂ-ਬਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਮਾਰੀ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੀਜੇ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਉਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਢਿੱਡ ਹੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਮਾਸ ਖੁਰ-ਖੁਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਢਿੱਡ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਛੀਏ ਬਾਲ ਨਾ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਵਿਚ ਸਨ, ਨਾ ਮੋਇਆਂ ਵਿਚ...ਉਹ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਚਿਰਾਗਦੀਨ ਦੇ 'ਕੁੰਬੇ-ਅਜਨੀ' (ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਜਿਊਂ ਪਵੋ) ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਸਨ...ਤੇ ਉਹ ਆਪ 'ਕੁੰਬੇ-ਅਜਨੀ' ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿੱਥੇ ਦਾ ਕਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ।
...ਮਾਯੂਸ ਤੇ ਹਸਰਤ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਸਾਹਮਣੀ ਅਲਮਾਰੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਗਈਆਂ...ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਬੂਹੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲੱਗ ਸਕੇ। ਅਲਮਾਰੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਖਾਨੇ ਵਿਚ ਨਸ਼ਾਦਰ, ਬੀਰ-ਬਹੂਟੀਆਂ ਦਾ ਤੇਲ, ਇਟਸਿਟ ਦੇ ਪੱਤੇ (ਜਿਹੜੇ ਹੁਣ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ), ਕਈ ਹੋਰ ਜੜਾਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਇਕ ਟੁਕੜਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਟੁਕੜਾ ਕਿਤੋਂ ਕਾਲਾ, ਕਿਤੋਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਤੇ ਕਿਤੋਂ ਸਾਫ ਸੀ। ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਇਸ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਪੀਸੀਆਂ ਮਿਰਚਾਂ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਪੂਰੇ ਚਾਲੀ ਵਾਰ ਗੋਹਿਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਤਾਪਿਆ ਸੀ ਉਸ ਨੇ, ਤੇ ਏਨੀ ਵਾਰੀ ਹੀ ਗਊ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਖੱਟੀ ਲੱਸੀ ਵਿਚ ਠੰਡਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਇਕ ਕੁਠਾਲੀ ਵਿਚ ਉਸ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ, ਅੱਧੇ ਤੋਲੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ, ਵਾਲੀਆਂ ਰੱਖ ਕੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਸ਼ਾਦਰ, ਬੀਰ-ਬਹੂਟੀਆਂ ਦਾ ਤੇਲ ਤੇ ਹੋਰ ਜੜਾਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋਹਿਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ¸ਪਰ ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣ ਸਕਿਆ, ਬਲਿਕੇ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਵੀ ਗਵਾਚ ਗਈ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਚਿਰਾਗਦੀਨ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਤਾਂ ਤਾਂਬਾ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜਾ ਅੱਗ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ।...ਤੇ ਪਿਛਲੀ ਵਾਰੀ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਅਗੂੰਠੀ ਹੜਪ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਗ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ...ਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਦਾ ਭੇਦ ਤਾਂ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਤੇ ਫੇਰ ਸ਼ੁੱਧ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਇਕ ਟੁਕੜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਲੋਕੋ ਸ਼ੈਡ ਵਿਚ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੋਰੀ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਕੀ ਬਣੇਗਾ? ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱÎÎਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ? ਜੀ.ਪੀ. ਫੰਡ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਿਆਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਕਰਜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਥਣੇ। ਕਿੰਨਾ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਜੇ ਮੈਂ ਵੀ ਸੈਦੇ ਵਾਂਗ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਡਾਕਾ ਮਾਰਦਾ?...ਉਸ ਨੇ ਡਾਕੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਭੈਣਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਤੇ ਠਾਠ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾਈ ਸੀ। ਮਰਨਾ ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਨੇ ਹੀ ਹੈ¸ਕੀ ਫਰਕ ਪੈ ਜਾਣਾ ਸੀ ਜੇ ਮੈਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਪੁਲਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ? ਤਾਂਬਾ ਚੋਰ ਕਹਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਹਾਫਿਜ਼ ਵਾਂਗ ਸਮਗਲਿੰਗ ਦਾ ਧੰਦਾ ਹੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ¸ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਚੰਗੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਲਿਖ ਕੇ ਅੱਜ ਇਸ ਸਭਿਅਕ ਸਮਾਜ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਜਦ ਹਾਫਿਜ਼ ਮਰਿਆ ਸੀ, ਅੱÎÎਧਿਓਂ ਵੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਦੇ ਜਨਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਗਿਆ ਸੀ¸ਮੇਰੀ ਲਾਸ਼ 'ਤੇ ਤਾਂ ਕਫ਼ਨ ਪਾਉਣ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ।
ਫੇਰ ਚਿਰਾਗ ਦੀਨ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਲਾਸ਼ ਦੇਖੀ, ਉਹ ਬਰੜਾਇਆ, “ਓ ਮੁਹੱਲੇਦਾਰੋ! ਜਿਊਂਦੇ ਦੀ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਬਾਤ ਨ੍ਹੀਂ ਪੁੱਛੀ, ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਲਾਸ਼ ਲਈ ਕਫ਼ਨ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਰਨ ਡਹੇ ਓ, ਕਿਉਂ?” ਬੇਧਿਆਨੀ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਅਲਮਾਰੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਖਾਨੇ ਵਿਚ ਪਈ ਮਨੁੱਖੀ ਖੋਪੜੀ ਉੱਤੇ ਜਾ ਟਿਕੀਆਂ, ਜਿਹੜੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਖੌਫ਼ਨਾਕ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ¸ਇਕ ਵਾਰੀ ਚਿਰਾਗਦੀਨ ਨੇ ਹਨੇਰੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿਚ ਦੀਵਾ ਬਾਲ ਕੇ ਉਸ ਖੋਪੜੀ ਉੱਤੇ ਵਜ਼ਾਇਫ (ਨਿਯਮ ਬੱਧ ਦੁਆ) ਪੜ੍ਹ-ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਲੇਮਾਨੀ ਸੁਰਮਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੰਦੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤਵੀਂ ਰਾਤ ਹਨੇਰੀ ਨੇ ਦੀਵਾ ਬੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਮੁੜ ਦੀਵਾ ਬਾਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੁਆਲੇ ਖਿੱਚੀ ਹੋਈ ਕਾਰ ਟੁੱਟ ਗਈ ਸੀ, ਤੇ ਫੇਰ ਖੌਫ਼ਨਾਕ ਸ਼ਕਲਾਂ ਤੇ ਚੀਕਾਂ ਨੇ ਘਰ ਤਕ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਖੜਖੜਾਹਟ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਫੇਰ ਸਹਿਮ ਗਿਆ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ, ਪੈਰ ਸੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਜਾਪੇ ਤੇ ਦਿਮਾਗ ਸਿਲ-ਪੱਥਰ ਹੋ ਗਿਆ।...ਰੂਹ ਨੇ ਦੇਹ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ¸ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਰੂਹ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਨੇਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀ, ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਲ ਵਧੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਕ ਲੰਮੇ ਸਫਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਰੂਹਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲ-ਤਰੰਗ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਆਵਾਜ਼ ਵੱਲ ਪਰਤ ਕੇ ਦੇਖਿਆ¸ਸੈਦਾ ਆਪਣੇ ਖਾਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦੇ ਲਾਗਿਓਂ ਲੰਘਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰ ਅਲਗੋਜਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲਿਆ¸ਪੂਰੀ ਮਸਤੀ ਵਿਚ ਝੂੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਹਾਫਿਜ਼ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇਖਦਿਆਂ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਜ਼ਰਾ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਤਾਂ ਇਕ ਰੂਹ ਕਰਾਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਨਜ਼ਰ ਆਈ¸ਇਹ ਕਰਮੂ ਗੁੱਜਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਖੁਦਕਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਫਾਸਲੇ 'ਤੇ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਸੂਰਤ ਵਾਲਾ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖੜ੍ਹਾ ਦਿਸਿਆ¸ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਨਸ਼ੀ ਜੀ ਨੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧੀ ਅਗਵਾਹ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।...ਤੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਜੀ, ਪੂਰੇ ਹਿਰਖ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬੁੱਕ ਕੇ ਅਗਾਂਹ ਲੰਘ ਗਏ। ਹੁਣ ਚਿਰਾਗ ਦੀਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦੀ ਰੂਹ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਥੋਂ ਖਿਸਕ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਖਿੱਚ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਤਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਉਹ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਤਬਰਕ ਖਾਨੇ (ਲੰਗਰ ਘਰ) ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਤਬਰਕ ਖਾਨੇ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱÎÎਚਿਆਂ ਲਈ ਖਾਣਾ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਜੁਮੇਂ ਰਾਤ ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਪਲਾਅ ਦੀਆਂ ਦੇਗਾਂ ਧੜਾ-ਧੜ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਦੋ ਸੇਵਾਦਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਮਸ਼ੀਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਾਵਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੀਟ ਦੀਆਂ ਬੋਟੀਆਂ ਵੱਖ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਸਾਦੇ ਚਾਵਲ ਬਾਹਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਚਿਰਾਗ ਦੀਨ ਨੇ ਲਲਕਰਾ ਜਿਹਾ ਮਾਰਿਆ, “ਇਹ ਕੀ ਕਰਨ ਡਹੇ ਓ ਓਇ...ਤਬਰਕ ਵਿਚ ਵੀ ਹੇਰਾ-ਫੇਰੀ?” ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਮੀਟ ਦੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਬਾਲਟੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਧਰ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਚਿਰਾਗਦੀਨ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪੀਤਾ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਤੇ ਮੈਨੇਜਰ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ ਤਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਉੱਥੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮੈਨੇਜਰ ਸਾਹਿਬ ਉਪਰ ਖਜਾਨਾ ਗਿਣਨ ਗਏ ਹੋਏ ਨੇ। ਉਪਰ ਜਾ ਕੇ ਚਿਰਾਗਦੀਨ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਵੱਡੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਇਕ ਇਕ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁੱਟੀਆਂ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ¸ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਇੱਕੀ ਹਜ਼ਾਰ ਬਣਿਆਂ। ਅਮਲੇ ਦੇ ਇਕ ਆਦਮੀ ਨੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜੇ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਇੱਕੀ ਹਜ਼ਾਰ ਲਿਖ ਲਿਆ। ਜਦ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਟੀਆਂ ਸਮੇਟ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਚਿਰਾਗਦੀਨ ਬੋਲਿਆ, “ਸਾਹਬ ਜੀ, ਤਬਰਕ ਖਾਨੇ ਵਿਚ ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ ਹੋਣ ਡਈ ਏ।” ਪਰ ਉਹ ਬਗ਼ੈਰ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤੇ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਤੇ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿਚ ਕੈਸ਼ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਦੋਂ ਚਿਰਾਗਦੀਨ ਹੈਰਾਨ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਇੱਕ ਇੱਕ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਵਾਲੇ ਖਾਨੇ ਵਿਚ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਰਕਮ ਭਰੀ¸“ਓਇ ਤੇਰਾ ਬੇੜਾ ਗਰਕ ਹੋਏ, ਅਹਿ ਕੀ ਕਰਨ ਡਿਹੈਂ ਤੂੰ?” ਚਿਰਾਗਦੀਨ ਕੂਕਿਆ ਪਰ ਮੈਨੇਜਰ ਦੇ ਕੰਨ 'ਤੇ ਜੂੰ ਨਾ ਸਰਕੀ। ਗਵਾਹ ਨੇ ਰਜਿਸਟਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬੈਂਕ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨੇ ਸਾਰੇ ਨੋਟ ਇਕ ਥੈਲੇ ਵਿਚ ਪਾਏ ਤੇ ਬੈਂਕ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਚਿਰਾਗਦੀਨ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਬੈਂਕ ਵੋਚਰ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸਲ ਨਾਲੋਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਘੱਟ ਰਾਸ਼ੀ ਭਰੀ ਗਈ ਸੀ। ਹੇਠਾਂ ਬੈਂਕ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਚਿਰਾਗਦੀਨ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਹੋ ਕੀ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਬੈਂਕ ਵਾਲਾ ਕਿਉਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਤੁਰ ਗਿਆ ਸੀ?
ਉਹ ਫੌਰਨ ਬੈਂਕ ਮੈਨੇਜਰ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵੀ ਉਸ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਮੌਜ ਨਾਲ ਕੁਰਸੀ ਦੀ ਢੋਅ ਨਾਲ ਢੋਅ ਲਾਈ ਸਿਗਰੇਟ ਦੇ ਸੂਟੇ ਖਿੱਚਦੇ ਰਹੇ...ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਹ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਵੀ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆਣ ਵੜਿਆ। ਮੈਨੇਜ਼ਰ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਪਸਰ ਗਈ। ਬੈਂਕ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨੇ ਪਿੱਛਲੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਹਜ਼ੂਰ ਆਪਣਾ ਦਸ ਪ੍ਰਸੈਂਟ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੇ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਤੁਹਾਡੇ ਬਣਦੇ ਨੇ।” ਤੇ ਇੰਜ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨੋਟਾਂ ਦਾ ਇਕ ਬੰਡਲ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੈਨੇਜ਼ਰ ਨੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਦੀ ਫਰਮਾਇਸ਼ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਇਕ ਕੀਮਤੀ ਚਾਦਰ ਲਿਫਾਫੇ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ। ਚੀਕ ਚੀਕ ਕੇ ਚਿਰਾਗਦੀਨ ਦਾ ਗਲਾ ਹੀ ਬੈਠ ਗਿਆ¸ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਸੁਲੇਮਾਨੀ ਸੁਰਮਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਆਪ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ। ਪਰ...ਪਰ ਇਹ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣ ਰਹੇ? ਕੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰੇਕ ਆਦਮੀ ਦੇ ਦਿਲ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸੀਲਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ?
ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਾਈ ਰਕਮ ਨੂੰ ਖੁਰਦ-ਬੂਰਦ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੀ.ਪੀ.ਐਫ ਚੈਤੇ ਆ ਗਈ¸ਦੂਜੇ ਪਲ ਚਿਰਾਗਦੀਨ ਦੀ ਬੇਕਰਾਰ ਰੂਹ ਸਬੰਧਤ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਦੌਲਤ ਅਲੀ ਕਲਰਕ ਕਿਸੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਜੇ ਉਹ ਦੋ ਸੌ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੋਏ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਗਜ਼ਾਤ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਕੇ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਰਕਮ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਵਿਚ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।”...“ਲਾਹਨਤ ਹੈ ਤੁਹਾਡੇ ਜੰਮਣ 'ਤੇ ਓਇ...ਮੁਰਦਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲ ਖਾਣੋ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟਲਦੇ।” ਪਰ ਚਿਰਾਗਦੀਨ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਦੌਲਤ ਅਲੀ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ।
ਚੀਕਦੀ-ਕੂਕਦੀ ਰੂਹ ਨਾਲ ਚਿਰਾਗਦੀਨ ਹੋਰ ਰੂਹਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਪਰਤ ਆਇਆ¸ਪਰ ਇਕ ਦੱਬਵੀਂ ਜਿਹੀ ਇੱਛਾ ਹੁਣ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਾਕੀ ਸੀ, 'ਕਾਸ਼! ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਜਾਏ ਤੇ ਉਹ ਹਰੇਕ ਗ਼ਲਤ ਰਵਾਇਤ ਤੇ ਗ਼ਲਤ ਕੰਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਡਟ ਕੇ ਖਲੋ ਸਕੇ।' ਅਚਾਨਕ ਕਿਸੇ ਗੈਬੀ ਤਾਕਤ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਦੁਆ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਉਹ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗਾ। ਬੜੀ ਘਬਰਾਹਟ ਜਿਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਤੇ ਚਿਰਾਗਦੀਨ ਦੀ ਰੂਹ ਮੁੜ ਉਸ ਦੇ ਮੁਰਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ¸ਚੂਲੇ ਦਾ ਦਰਦ ਜਾਗ ਪਿਆ ਤੇ ਉਹ ਉਠ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।
ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਦੋ ਮੰਜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਛੇ ਕੇਚੂਏ ਓਵੇਂ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਤਨੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਾਸ ਉਸ ਦੇ ਢਿੱਡ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ...ਪਰ ਅਲਮਾਰੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਖਾਨੇ ਵਿਚ ਪਈ ਮਨੁੱਖੀ ਖੋਪੜੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ।
ਤੇ ਫੇਰ, ਫੇਰ ਚਿਰਾਗਦੀਨ ਨੇ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਤਸਬੀਅ ਚੁੱਕ ਲਈ ਸੀ ਤੇ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਫੇਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।
੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦

ਗੇ–––:: ਅਲੀ ਅਮਾਮ ਨਕਵੀ

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ : ਗੇ–––:: ਅਲੀ ਅਮਾਮ ਨਕਵੀ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ...9417730600.

ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੋਈ ਬਦਲ ਪਾਟਿਆ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਬਿਜਲੀ ਡਿੱਗੀ ਸੀ! ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹਨੂੰ ਚਮਕਦਿਆਂ-ਕੜਕਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣ ਕੇ ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ। ਬਿਜਲੀ ਡਿੱਗੀ ਹੈ, ਬਾਹਰੋਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ...ਪਰ, ਇਸਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਉਂਜ ਸਾਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਅਸੀਂ ਹਾਂ ਵੀ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਜੀਅ?...ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਹੈ, ਸਾਡਾ ਬੇਟਾ ਤੇ ਬਹੂ ਨੇ। ਮੈਂ ਸ਼ੈਸ਼ਨ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਜੱਜ ਹਾਂ ਤੇ ਮੇਰੀ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਫੈਮਿਲੀ ਕੋਰਟ ਦੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਆਉਂਦੇ ਨੇ। ਕੋਈ ਕੇਸ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਉਲਝ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਅਦਾਲਤ ਤੀਕ ਆਣ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਏਥੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਦਾਲਤ ਨਹੀਂ। ਮਾਂ, ਬਾਪ, ਬੇਟਾ ਤੇ ਬਹੂ...ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਯਾਨੀ ਫੈਮਿਲੀ ਕੋਰਟ ਦੀ ਜੱਜ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ-ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਬੋਲੀ। ਬਸ, ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਦਿਲ–ਦਿਮਾਗ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੇ ਸਮਾਜੀ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਭਟਕਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਘਰ ਵਿਚ ਚੁੱਪ ਨੇ ਪੈਰ ਪਸਾਰ ਲਏ।
ਉਂਜ ਵੀ ਅਸੀਂ ਦੋਹੇਂ ਗੱਲਾਂ ਬੜੀਆਂ ਘੱਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਪਿੱਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੱਲਬਾਤ ਉਦੋਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹਬਾਨੋ ਦਾ ਮੁਕਦੱਮਾਂ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਘੱਟ ਤੇ ਕੋਰਟ–ਰੂਮ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਬੋਲਣ ਲੱÎਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਬੈੱਡ–ਰੂਮ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਕੇਸ ਜਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਰਲਦੇ–ਮਿਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਹੀ ਸਾਡੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣਦੀਆਂ ਸਨ...ਤੇ ਇਸ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਨੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਉਹਨੂੰ ਪਿੱਕਅੱਪ ਕਰਨ, ਫੈਮਿਲੀ ਕੋਰਟ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਬੈਠਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹਨੇ ਪੁੱÎਛਿਆ :
''ਕੀ ਸੋਚਿਆ ਫੇਰ...?''
''ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਥਹੁ–ਸਿਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਕਿਤੇ।''
''ਫੇਰ ਕੀ ਹੋਏਗਾ?''
''ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਟੋਹ ਕੇ ਦੇਖੋ, ਘਰ ਦੇ ਭੇਤ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਤਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਨੇ।''
''ਠੀਕ ਕਹਿ ਰਹੇ ਓ-ਪਰ ਇਹ ਭੇਤ ਘਰ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਬੈੱਡ–ਰੂਮ ਦਾ ਏ।''
''ਜਾਣਦਾ ਆਂ, ਪਰ ਚੇਤੇ ਰਹੇ, ਘਰ ਸਾਡਾ ਏ ਤੇ ਬੈੱਡ–ਰੂਮ ਸਾਡੇ ਬੇਟੇ ਦਾ...ਤੇ ਕਥਿੱਤ ਦੋਸ਼ੀ ਉਸਦੀ ਵਾਈਫ਼।''
''ਜਾਣਦੀ ਆਂ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋਵੋਗੇ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਉੱਤੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੁਲਜ਼ਮ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬੇਗੁਨਾਹ ਵੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ।''
''ਠੀਕ ਕਹਿ ਰਹੇ ਓ।''
''ਅਸੀਂ ਬੜੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੋੜ ਉਪਰ ਆ ਗਏ ਆਂ...ਮੁਦਈ ਸਾਡਾ ਸਪੂਤ ਏ।''
''ਅੱਜ ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਪੱਖ ਉੱਤੇ ਗੌਰ ਕੀਤਾ ਸੀ...ਪਲ–ਛਿਣ ਲਈ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਸਮੀਰ ਨੂੰ ਕਹਾਂ, ਇਸ ਪ੍ਰਾਬਲਮ ਨੂੰ ਫੈਮਿਲੀ–ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਦੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਈ ਛੇਵੀਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀ ਨੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵਜਾ ਦਿੱਤੀ...।''
''ਫੇਰ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਏ?''
''ਕਰਨ ਦਾ ਅਤੀਤ...?''
''ਕਲੀਨ ਏ, ਬਿਲਕੁਲ ਕਲੀਨ। ਇਸ ਦੀ ਗਵਾਹ ਖ਼ੁਦ ਮੈਂ ਆਂ ਤੇ ਇਹ ਨਾ ਭੁੱਲੋ ਕਿ ਕਰਨ ਮੇਰੀ ਪਸੰਦ ਤੇ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸਹੇੜ ਵੀ ਏ।''
''ਏਸ ਮਸਲੇ 'ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ?''
''ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦੀ ਲੋੜ ਏ ਕਿ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚ ਤਰੇੜ ਪੈ ਜਾਏਗੀ...''
''ਤੇ ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਏ ਕਿ ਤਰੇੜ ਤਾਂ ਪੈ ਈ ਚੁੱਕੀ ਏ...''
''ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਹਿ ਚੁੱਕੀ ਆਂ, ਮਿਸਟਰ ਕੰਟਰਾਕਟਰ! ਅਸੀਂ ਬੜੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ ਆਂ।''
ਬੜਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੋੜ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮਿਸੇਜ ਕੰਟਰਾਕਟਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਿਸਟਰ ਕੰਟਰਾਕਟਰ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਾਸਮੋ ਪੋਲਿਟਨ ਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪਲ–ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਸੀਂ ਦੋਹੇਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਏਨੇ ਨਵੇਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਕਿ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਨਾਂਅ ਲੈ ਕੇ ਬੁਲਾਈਏ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਾਂਅ ਲੈ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ...ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਚੰਗਾ ਨਾ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਦਾ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੰਨਿਆਂ ਮੈਂ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਚੋਰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਸਾ ਬਦਲਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਭੌਂ ਗਿਆ। ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫ਼ਰੈੱਸ਼ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸੋਫੇ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਤੇ ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗ ਚਾਹ ਲੈ ਕੇ ਕਰਨ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਈ ਤਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਘਰ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਚੁੱਪ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਚਾਹ ਪੀਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਸੋਫੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ਰਾ ਨਿੱਠ ਕੇ ਬੈਠਦਿਆਂ ਮੈਂ ਚੋਰ ਅੱਖ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾ ਤੀਕ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲਿਆ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਮੇਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਉਸਦੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਪਈਆਂ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਖ਼ੁਦ ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੋਲ ਪਏ ਸੋਫੇ ਵੱਲ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਬੈਠ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠ ਗਈ ਤੇ ਚਾਹ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਘੁੱਟ ਭਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ :
''ਕੱਲ੍ਹ ਸ਼ਾਮੀਂ ਪੰਜ ਵਜੇ ਡਾਕਟਰ ਈਰਾਨੀ ਦੀ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਚੱਲਨਾ ਏਂ।''
ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਰਨ ਨੇ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਰ ਚੁੱÎਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਪਲਕਾਂ ਝੁਕਾ ਲਈਆਂ-ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬਸ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਸਦੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਹੀ ਕੰਬੀਆਂ ਸਨ। ਪਲ ਭਰ ਵਿਚ ਸਵਾਲਾਂ ਤੇ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਇਧਰੋਂ ਉਧਰ ਤੇ ਉਧਰੋਂ ਏਧਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਅਟਕ ਗਈਆਂ ਸਨ।
੦੦੦
ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇਖਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੇਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਸੋਨੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਰਿਪੋਰਟ ਤੇ ਪਈਆਂ। ਸਾਫ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਦੋ ਸੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸੀ :
'ਬਾਟ ਦਿਨ, ਉਨੀ ਘੰਟੇ, ਚੌਂਤੀ ਮਿੰਟ ਤੇ ਪੰਜਾਹ ਸੈਕਿੰਟ। ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਉਡੀਕਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਸ਼ੁਭਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਵੇਰਵੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ।'
ਇਕ ਲੰਮਾਂ ਸਾਹ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਹੌਲੀ–ਹੌਲੀ, ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ, ਬਾਰ ਕੱਢਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਰਿਪੋਰਟ ਤਿਪਾਈ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਏਧਰ ਉਧਰ ਵੇਖ ਕੇ ਧੀਮੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਦੱÎਸਿਆ :
''ਡਾਕਟਰ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ ਬੀਜ, ਬੁੱਥ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁੱÎਕਿਆ ਏ...ਸਾਨੂੰ ਡਲਿਵਰੀ ਤਕ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ।''
''ਸਮੀਰ ਘਰ ਕਦੋਂ ਤਕ ਆ ਜਾਂਦਾ ਏ ?''
ਮੇਰੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ ਤਾਂ ਬੈੱਡ–ਰੂਮ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ''ਪਤਾ ਨਹੀਂ...।''
''ਤੂੰ...ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਏਂ।''
''ਹਾਂ ਤਾਂ ਡੈਡੀ-ਪਰ...ਪਿੱਛਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਉਹ ਘਰ ਕਦੋਂ ਆਉਂਦੇ ਨੇ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ।''
ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਸਮੀਰ ਨੂੰ ਰਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਫ਼ੋਨ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਦੋ ਟੁੱਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, ''ਅੱਜ ਤੋਂ ਠੀਕ ਨੌ ਵਜੇ ਤਕ ਰਾਤੀਂ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਇਆ ਕਰੋ...।''
੦੦੦
''ਏਨਾ ਨਿਆਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਕਿ ਗਵਾਚ ਜਾਵਾਂਗਾ ਆਫ਼ਿਸ ਤੇ ਘਰ ਦੀ ਰੁਟੀਨ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕਈ ਹੋਰ ਰੁਝੇਵੇਂ ਨੇ।''
ਖਾਣੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ ਉਪਰ ਬੈਠ ਕੇ ਪਲੇਟ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਸਰਕਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਮੀਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ ਬਲਿਕੇ ਇਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਦਿਲ ਵਿਚ ਇਕ ਹਲਚਲ ਜਿਹੀ ਮੱਚ ਗਈ ਸੀ-ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ :
''ਤੁਸੀਂ ਵੱਡੇ ਹੋ ਗਏ ਓ, ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਆਂ ਪੁੱਤਰ ਜੀ। ਏਨੇ ਵੱਡੇ ਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਅਸੀਂ...ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ ਆਂ। ਰਹੀ ਗੱਲ ਗਵਾਚਣ ਦੀ, ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਗਵਾਚੀ ਏ...ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀ–ਕੁਛ ਗਵਾਉਣਾ ਏਂ, ਯਕੀਨ ਨਾਲ, ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ...''
''ਬੜਾ ਅਜੀਬ ਲੱÎਗਿਆ ਸੀ ਮੰਮੀ!...ਡੈਡੀ ਨੇ ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰਡਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤਾਂ...!!''
''ਹੁਣ ਤਾਂ ਆਰਡਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਨੇ...''
''ਜਾਣਦਾ ਆਂ, ਤੇ ਡੈਡੀ ਨੂੰ ਦੱਸ ਵੀ ਚੁੱÎਕਿਆ ਆਂ-ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਬਾਪ ਨਹੀਂ...।''
''ਕੀ ਬਕ ਰਿਹਾ ਏਂ...?''
ਮਾਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਕਰਨ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਨੋਟ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਜਾਂ ਮੈਂ ਸਮੀਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ, ਕਰਨ ਦੇ ਉੱਚੀ–ਉੱਚੀ ਹੱਸਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਮੁਸਰਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਮੀਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ :
''ਸੱਚ ਦਾ ਕੋਈ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ-ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੰਨਵਾ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਏ।''
''ਤੂੰ ਕਹਿਣਾ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਏਂ ?''
''ਦੇਖੋ ਹੁਣ ਤਕ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ...ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਏ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਏ। ਜਿਹੜਾ ਮਸਲਾ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਆਪੇ ਉਸਦੇ ਦੋ ਗਵਾਹ ਹੋਰ ਬਣਾ ਲਏ ਨੇ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਗਲਤੀ 'ਤੇ ਗਲਤੀ ਕਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਓ ?''
''ਤੂੰ...ਕਹਿਣਾ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਏਂ ਬਹੂ ?''
ਮੈਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪੁੱÎਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਵਾਲੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਸਮੀਰ ਉੱਤੇ ਗੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਤੇ ਸਮੀਰ ਦੇ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਸਿਰ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਤੇ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਦੋਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਬੋਲ ਪਏ :
''ਸੱਚ ਕੀ ਹੈ? ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਏਗਾ। ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਇਸਨੂੰ ਮਘਦੇ ਹੋਏ ਅੰਗਿਆਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲੇਟਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਰਿਹੈਂ...?''
ਅਸਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਫੇਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹਾਸਾ ਸੁਣਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਉੱਠ ਪਏ।
''ਠੀਕ ਤਾਂ ਇਹੀ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਡੈਡੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਮਸਲਾ ਦੱਸ ਦਿਓ।''
ਕਰਨ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਟਰਾਲੀ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਤੇ ਟਰਾਲੀ ਧਰੀਕਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੇ ਬੈੱਡ–ਰੂਮ ਵੱਲ ਲੈ ਗਈ। ਅਸੀਂ ਪਿਓ–ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ–ਪਿੱਛੇ ਬੈੱਡ–ਰੂਮ ਵਿਚ ਵੜਦਿਆਂ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ; ਸਾਡੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੀਰ ਮੇਰੇ ਬੈੱਡ–ਰੂਮ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਫੇਰ ਮੈਂ ਵੀ ਛੋਟੀਆਂ–ਛੋਟੀਆਂ ਪਲਾਂਘਾਂ ਪੁੱਟਦਾ ਹੋਇਆ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ...ਮੈਂ ਸਮੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਈਟਿੰਗ ਟੇਬਲ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਲਿਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਮੈਂ ਰੁਕਿਆ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਬੈੱਡ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਮੀਰ ਨੇ ਪੈਨ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ ਪਿੱਛੋਂ ਕਾਗਜ਼ ਦਾ ਇਕ ਟੁਕੜਾ ਚੁੱÎਕਿਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਫੇਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੱਖ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਮੈਂ ਉਹ ਕਾਗਜ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਬੈੱਡਰੂਮ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ-ਸਮੀਰ ਹਾਲ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਬੈੱਡ–ਰੂਮ ਵਿਚੋਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ :
''ਮੈਂ, ਤੇਰੀ ਚੁੱਪ ਦਾ ਕਾਰਣ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਆਂ ਕਰਨ...''
''ਮੈਂ ਦੱਸਾਂ...ਦੋਸ਼ੀ ਸਾਡਾ ਸਮੀਰ ਏ-ਉਹ ਗੇ–––'' *
''ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਏ ਤੇ...ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਆਂ ਕਿ ਇਹ ਹੁਣ ਤਕ ਚੁੱਪ ਕਿਉਂ ਰਹੀ?''
''ਹੋਰ ਕੀ ਕਰਦੀ? ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਈ ਓ...ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਾਂ–ਬਾਪ ਦੀ ਚੌਥੀ ਬੇਟੀ ਆਂ। ਸਾਡੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮਹਿੰਦੀ ਦੀ ਲਾਲੀ ਦੇਖਣ ਖਾਤਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਵਜ਼ੂਦ ਪੀਲੇ ਪੈ ਗਏ ਸੀ। ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਣ ਜਾਂ ਜ਼ਬਾਨ ਹਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਨੂੰ ਗਵਾਅ ਬਹਿਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ...ਮਸਲਾ...ਹੱਲ ਤਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ; ਹਾਂ, ਹੋਰ ਕਈ ਮਸਲੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਣੇ ਸੀ। ਪਰ ਖ਼ੁਦ ਤੁਹਾਡੇ ਬੇਟੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਤਾਨ ਨੇ ਗੱਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਰਿਹਾ ਮਸਲਾ, ਤਾਂ ਮੰਮੀ! ਮਸਲਾ ਤਾਂ ਆਖ਼ਰ ਮਸਲਾ ਈ ਏ, ਇਕ ਉਘੇੜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਉਧੜ ਆਉਂਦੇ ਨੇ...''
''ਉਫ਼-''
''ਉਫ਼ੌ...''

੦੦੦

ਸ਼ਰਈਆਂ ਵਾਲੀ...: ਸਾਦਿਕਾ ਨਵਾਬ ਸਹਿਰ

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ : ਸ਼ਰਈਆਂ ਵਾਲੀ...: ਸਾਦਿਕਾ ਨਵਾਬ ਸਹਿਰ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ... 9417730600.

ਇੰਜ ਹੀ ਮੰਗਦੀ-ਖਾਂਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਇਕ ਦਿਨ ਗੁੰਟੂਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਢਾਈ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਵੱਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਰੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਕਾਨ ਸਾਹਵੇਂ ਖਲੋਤੀ¸ ਮੋਟੀ-ਤਾਜੀ, ਠੋਸ-ਬਦਨ ਤੇ ਚੌੜੇ-ਮੂੰਹ ਵਾਲੀ, ਗੋਰੀ-ਚਿੱਟੀ, ਲੰਮੀ-ਝੰਮੀ, ਸਜੀ-ਧਜੀ, ਜੇਵਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀਲੀ ਹੋਈ ਹੋਈ¸ ਇਕ ਔਰਤ ਬੜੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕੂਕੀ-
“ਸ਼ਰਈਆਂ ਵਾਲੀ ਅੰਮਾਂ! ਤੂੰ!! ਇੱਥੇ?”

ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ...

ਨੌ ਸਾਲ ਦੀ ਨਸੀਬਨ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਉਸਦੇ ਚਾਲ੍ਹੀ ਸਾਲਾ ਭਨੋਈਏ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ...ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਯਾਨੀਕਿ ਨਸੀਬਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਆਪਣੇ ਦੋਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਫਲੂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤਿੰਨੇ ਭੈਣਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਗੁੰਟੂਰ ਵਿਚ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਦੋਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਧਨ-ਮਾਨ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘਰ ਦੀ ਮਾਲਕਿਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਸੋਨੇ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀ ਨਸੀਬਨ, ਵਿਆਹਾਂ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸੱਤ ਸੁਹਾਗਨਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਛੁਹਾਅ ਕੇ, ਦੁਲਹਨ ਨੂੰ ਸੱਸ ਦੇ ਜਰੀਏ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੰਗਲ ਸੂਤਰ ਦੀ ਰਸਮ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੰਗਲ ਸੂਤਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
“ਮਾਸ਼ਾ ਅੱਲ੍ਹਾ!” ਉਸਦੀ ਕਿਸਮਤ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ।
ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਾਂਗ ਈ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਆਹੀਆਂ-ਵਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹਦੀਆਂ...ਪਰ ਨਸੀਬਨ ਕੁਆਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਲਵਾਰ-ਕਮੀਜ਼ ਪਾਉਂਦੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਨਸੀਬਨ ਨੂੰ 'ਸ਼ਰਈਆਂ ਵਾਲੀ' ਯਾਨੀ 'ਸਲਵਾਰ ਵਾਲੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਲੋਕੀ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਲੱਗੀ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਉਸਦੀ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਧੀ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੰਜ ਸੁੱਤੀ ਕਿ ਸਵੇਰੇ ਅੱਖ ਨਾ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕੀ। ਪਤੀ ਹਊਕਾ ਖਿੱਚ ਗਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਿਮਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਤੁਰ ਗਿਆ।
ਸਾਲ ਭਰ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਸਹਾਰਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਬੁਖ਼ਾਰ ਕਾਰਨ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚੋਂ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ। ਨਸੀਬਨ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ, ਉਸਦੇ ਨਸੀਬਾਂ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਤੌਬਾ ਕਰਦੇ।
ਪਤੀ ਨੇ ਬੇਹੱਦ ਦੌਲਤ ਛੱਡੀ ਸੀ ਪਰ ਏਡੇ ਵੱਡੇ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਇਕੱਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ¸ ਆਖ਼ਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ ਤੇ ਵੱਡਾ ਮਕਾਨ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਉਸ ਸਾਂਝੇ-ਵਿਹੜੇ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿਚ ਆ ਗਈ।
ਨਵੇਂ ਘਰ ਦੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਮਜਾਵਰਾਂ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਨਸੀਬਨ ਦਾ ਇਹ ਘਰ 'ਕਾਲੇ ਮਸਤਾਨ ਦੀ ਦਰਗਾਹ' ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਮੁਫ਼ਤੀ ਸਟਰੀਟ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮੁਹੱਲੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸੀ। ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮੀਂ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠਦੀ ਤੇ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵਕਤ ਕਟੀ ਕਰਦੀ। ਇਸ ਇਕੱਲਾਪੇ ਵਿਚ ਵੀ ਘਰ ਗ੍ਰਹਿਤੀ ਚਲਾਉਣ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੱਖੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਤੇ ਚਟਪਟੇ ਖਾਣੇ ਬਣਾਉਂਦੀ ਤੇ ਮਜ਼ੇ ਲੈ-ਲੈ ਖਾਂਦੀ। ਉੱਥੇ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਇਕ ਮਜਾਵਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਹੱਥ ਉਸਨੂੰ ਪੈਗ਼ਾਮ (ਸ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ) ਭੇਜਿਆ। ਮਜਾਵਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
“ਕੀ ਲੋੜ ਐ ਨੀਂ ਤੈਨੂੰ ਮਰਦ ਦੀ? ਤੇਰਾ ਮਰਦ ਐਨਾ ਕੁਛ ਛੱਡ ਕੇ ਮਰਿਐ! ਕੀ ਕਰਨੈਂ ਤੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕਰਕੇ? ਲੋਕੀ ਗੱਲਾਂ ਬਣਾਉਣਗੇ!”
“ਕਿੰਜ ਜਿਊਂਵਾਂ...ਇਕੱਲੀ ਕਿੰਜ ਜਿਉਂਵਾਂ? ਮਾਂ-ਅੱਬਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਬੈਠਦੀ!” ਨਸੀਬਨ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭੈਣਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਤੇ ਚਾਰ ਜਣਿਆ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਨਿਕਾਹ (ਵਿਆਹ) ਮਜਾਵਰ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਅੱਧੇ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆ ਗਿਆ।
ਇਹ ਨਵਾਂ 'ਮਰਦ' ਨਸੀਬਨ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦਾ। ਹਸਨ ਮਜਾਵਰ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਬੁੱਲ੍ਹ ਇੰਜ ਪਾਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਦੋ ਦੰਦ ਮਸੂੜ੍ਹਿਆਂ ਸਮੇਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਿਸਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਲਾਂ ਨੂੰ ਰੁਮਾਲ ਨਾਲ ਪੂੰਝਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਠੀਕ, ਪਰ ਪਹਿਲੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਪਿਆਰ ਇਸ ਨਾਲ ਦਿਲ ਮਿਲਾਉਣ ਵਿਚ ਪਾੜਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ।

“ਨਹੀਂ ਜਚਿਆ ਤਾਂ...ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ।” ਨਸੀਬਨ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭੈਣਾ ਨੂੰ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੀ¸ ਦਿਨ ਰਾਤ ਮਸਤੀ ਵਿਚ ਪਏ, ਗਾਂਜੇ ਵਿਚ ਧੁੱਤ ਸ਼ੌਹਰ ਤੋਂ¸ ਉਸਨੇ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ।
ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਨਸੀਬਨ ਨੇ ਉਹ ਘਰ ਵੀ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ¸ਇਕੱਲੇਪਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰੀਂ ਜਾਣ-ਆਉਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਦੀ ਇਧਰ, ਕਦੀ ਉਧਰ ਭਟਕਣ ਲੱਗੀ। ਭੈਣਾ ਦੇ ਘਰ ਗਈ ਤਾਂ ਖਾਣ, ਪੀਣ ਪਹਿਨਣ ਓਢਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਨਾਲ ਲੈਂਦੀ ਗਈ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ, ਫੇਰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਠੰਡਕ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਭੈਣਾ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਨਾ ਲੱਗੇ ਇਸ ਲਈ ਭਨੋਈਆਂ ਸਾਹਵੇਂ ਘੱਟ ਈ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਈ ਉਹ ਛੇੜਖਾਨੀਆਂ ਉੱਪਰ ਉਤਰ ਆਉਣਗੇ।
ਇਕ ਵਾਰੀ ਗੁੰਟੂਰ ਰੇਲਵੇ ਕੁਆਟਰਸ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਾਏ ਜਾਈ ਭੈਣ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿਚ ਇਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲਾ ਰੇਲਵੇ ਟੀ.ਸੀ. ਮਸਤਾਨ ਖ਼ਾਨ, ਮਦਰਾਸ ਤੋਂ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਹੋ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਉਸਨੂੰ ਜਦੋਂ ਨਸੀਬਨ ਦੇ ਮਾਲਦਾਰ ਬੇਵਾ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ, ਉਸਨੇ ਨਿਕਾਹ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਨਸੀਬਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਬੂਲ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮੁਫ਼ਤੀ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕਵੇਲੂ ਯਾਨੀ ਖ਼ਪਰੈਲ ਵਾਲੇ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ...ਤੇ ਮਸਤਾਨ ਖ਼ਾਨ ਦੋ ਦਿਨ ਏਧਰ, ਦੋ ਦਿਨ ਓਧਰ ਬਿਤਾਉਣ ਲੱਗਾ।
“ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬੀਵੀ-ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਆਂ।”
“ਹਾਂ, ਦੇਖਾਂਗੇ।” ਉਹ ਟਾਲ ਦੇਂਦਾ। ਦਰਅਸਲ ਇਸ ਵਾਰੀ ਨਸੀਬਨ ਦੇ ਸ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਵਿਚ ਇਕ ਭਰੇ-ਪੂਰੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿਚ ਘੁਲਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ...ਤੇ ਪਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਿਆ।
ਤੇ ਉਸ ਦਿਨ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਈ ਰੇਲਵੇ ਕੁਆਟਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਇਹ ਘਰ ਉਸਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ ਕੁ ਘੰਟੇ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸੀ।
“ਫੇਰ ਨਾ ਆਵੀਂ ਕਦੀ ਏਧਰ, ਹਾਂ...” ਸੌਕਣ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਘਰੇ ਵੜਨ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ।
ਫੇਰ ਮਸਤਾਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਨਸੀਬਨ ਨੇ ਇਕ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਈ ਗਹਿਣਾਂ-ਕੱਪੜਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ।  
“ਹੁਣ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ...ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਏ ਜੀ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਲੈ ਚੱਲੋ ਨਾਲ।”
“ਜਾ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਪਹਿਲਾਂ?” ਮਸਤਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਹੱਥਲਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛੱਡਿਆ।
“ਤੁਸੀਂ ਲੈ ਗਏ ਤਾਂ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ...ਬੱਚੇ ਮੈਨੂੰ ਛੋਟੀ ਅੰਮੀ ਕਹਿਣਗੇ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗਰ ਮਮਤਾ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਲੁਟਾਅ ਦਿਆਂਗੀ।”
...ਪਰ ਇੰਜ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਅੱਗੋਂ ਇਕ ਚੁੱਪੀ ਦੇ ਸਿਵਾਅ ਕੁਝ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਇਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਰਿਹਾ ਨਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਬੁਲਾਏ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।
“ਅਸਲਾਮ ਆਲੇਕੁਮ” ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਦਿਆਂ ਈ ਉਸਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਝੱਟ ਸਲਾਮ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਧਰ ਦਿੱਤਾ।
“ਤੂੰ ਰੁਕੱਈਆ ਐਂ ਨਾ ਬੇਟਾ!”
“ਜੀ।”
“ਅੰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਹੁ ਛੋਟੀ ਅੰਮੀ ਆਈ ਐ।” ਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜਿਆ ਥੈਲਾ ਰੁਕੱਈਆ ਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ।
“ਤੇਰੀ ਆਪਾ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਲਈ...”
“ਛੋਟੀ ਅੰਮੀ!!” ਬੱਚੀ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਦੁਹਰਾਇਆ ਤੇ ਥੈਲਾ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਅੰਦਰ ਚਲੀ ਗਈ।
“ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ¸ ਤੇਰਾ ਜੋ ਵੀ ਰਿਸ਼ਤੈ, ਸਾਡੇ ਅੱਬਾ ਨਾਲ ਐ। ਇਸ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਚ ਫੇਰ ਕਦੀ ਪੈਰ ਨਾ ਪਾਵੀਂ” ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਵੱਡੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਮੁੰਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਆਣ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਹਿ ਗਏ ਸੀ। ਨਸੀਬਨ ਵਿਚ ਇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅੰਦਰ ਪੈਰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤਕ ਉਹ ਚੁਗਾਠ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ...
 ਢੋਲਕੀ ਦੀ ਥਾਪ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਦੀ ਦੇ ਗੀਤ...“ਲਾਲ ਮੋਟਰ ਵਿਚ ਦੁਲਹਾ ਆਇਆ, ਦੁਲਹਨ ਬੀ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੀ ਦਿੱਤਾ? ਬੋਲ ਦੁਲਹਨ ਬੀ?” ਦੇ ਨਾਲ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਠਹਾਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਇਤਲਾਹ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣ¸ “ਹੁਣ ਜਾਹ ਨਸੀਬਨ! ਤੇਰਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਬੇਟੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਿਐ।”  
ਨਸੀਬਨ ਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।
“ਕੀ ਰੱਖਿਐ ਇਸ ਮਤਲਬੀ-ਖ਼ੁਦਗਰਜ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚ!” ਉਸਨੇ ਹੱਜ ਦੀ ਠਾਣ ਲਈ। ਬੈਂਕ ਵਿਚੋਂ ਤਮਾਕੂ ਦੇ ਖੇਤ ਵੇਚ ਕੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਪੈਸਾ ਕਢਵਾਇਆ। ਘਰ ਵੇਚਿਆ ਤੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਹੱਜ 'ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਆਪਣਾ ਸਾਂਝੇ ਘਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਣਜੇ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਸ਼ਰਤ 'ਤੇ ਕਿ 'ਜੇ ਮੈਂ ਹੱਜ ਤੋਂ ਪਰਤ ਆਈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਪਲੰਘ ਜਿੰਨੀ ਥਾਂ ਦੇ ਦਵੀਂ।'
ਬਚੇ ਹੋਏ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਗੁੰਟੂਰ ਤੋਂ ਪੰਤਾਲੀ ਮਿੰਟ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਜੁੜਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਜੇਵਾੜਾ ਵਿਚ ਇਕ ਘਰ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ।
“ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦੈ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ।” ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਘਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਦੇਂਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ, “ਮਰ ਗਈ ਤਾਂ ਤੂੰ ਰੱਖ ਲਵੀਂ...ਤੇ ਜੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਰਾਇਆ ਦੇ ਦਿਆ ਕਰੀਂ।” ਦੋਵਾਂ ਭੈਣਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਿੱਜਲ ਹੋ ਗਈਆਂ।

ਪਾਣੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੱਜ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਈ ਤਾਂ ਇਕ ਦੂਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਮੁੰਬਈ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਈ। ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਇਕ ਭਾਰੀ ਗਠੜੀ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜਾ ਕੇ ਬੋਲੀ-
“ਬੋਚ ਕੇ ਬਾਹਰ ਲੈ ਚੱਲ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਖਾਸਾ ਸਾਮਾਨ ਲਿਆਈ ਆਂ।” ਵਾਕਈ ਖਾਸਾ ਸਾਮਾਨ ਸੀ ਉਸ ਕੋਲ।
“ਨਹੀਂ ਸ਼ਰਈਆਂ ਵਾਲੀ ਅੰਮਾਂ, ਸੋਨਾ ਫੜਿਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਏ।”
ਗੁੰਟੂਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਦਾਅਵਤ ਵਿਚ ਨਸੀਬਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ੂਬ ਭੰਡਿਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। ਪਰ ਹੱਜ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੀ ਹੋਈ ਸੁਗਾਤ¸ ਖਜੂਰਾਂ, ਆਬ ਜਮ-ਜਮ (ਪਵਿਤਰ ਜਲ) ਤੇ ਤਸਬੀਹ (ਮਾਲਾ) ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਪਹੁੰਚਾਅ ਵੀ ਦਿੱਤੇ।
ਹੱਜ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਨਸੀਬਨ ਨੇ ਭਾਣਜੇ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਵੇਚੇ ਹੋਏ ਘਰ ਵਿਚ ਇਕ ਪਲੰਘ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਲਈ। ਓਧਰ ਭੈਣ ਦਸ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਕਿਰਾਇਆ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਹੱਜ ਦੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਈ ਮਸਤਾਨ ਖ਼ਾਨ, ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਮਰ ਗਿਆ। ਬੱਚੇ ਪਿਓ ਦੀ ਮਈਅਤ (ਮੁਰਦਾ/ਲਾਸ਼) ਉਸ ਦੇ ਘਰੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਏ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਜ ਉਸ ਦਿਨ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੌਕਣ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਸ਼ੌਹਰ ਦੀ ਮਈਅਤ ਉੱਤੇ ਰੋਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੋਕਿਆ!
ਪਿੱਛੋਂ ਸੁਣਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੇਲਵੇ ਕੁਆਟਰ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਏ ਤੇ ਤੰਗੀ ਵਿਚ ਗੁਜਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ।
ਨਸੀਬਨ ਕੋਲ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਪਤੀ ਦੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਵਿਚੋਂ ਹੁਣ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਚਿਆ¸ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਕ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਹੱਜ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਇੰਜ ਈ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਚੇਗੀ ਨਹੀਂ। ਸੋਚਿਆ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਇਕੱਲ ਉਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਏਗੀ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਇਕੱਲ ਇਸ ਵਾਰੀ ਸਦਾ ਲਈ ਆਈ ਹੋਵੇ।
ਖਾਣੇ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਚਟੋਰੀ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਉਣੇ ਕਿੰਜ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੇ!
ਇਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਜਾਪੇ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਮਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਕੱਚੀਆਂ-ਪੱਕੀਆਂ ਦਾਈਆਂ ਦੇ ਹੱਥੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀਆਂ...ਜਿਹੜੀਆਂ ਬਿਮਾਰ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਇਲਾਜ਼ ਸਹੀ ਨਾ ਮਿਲਦਾ। ਰੰਡੇ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਰਦ ਦੀ ਫ਼ੌਰਨ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਕਈ ਤਾਂ ਚਹਲਮ (ਚਾਲ੍ਹੀਵੇਂ) ਤਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੁਕਦੇ। ਨੰਨ੍ਹੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਚਾਲ੍ਹੀ ਦਿਨ ਵੀ ਕੌਣ ਸੰਭਾਲਦਾ¸ ਦਸ ਵੀਹ ਦਿਨ ਦਾ ਬੱਚਾ ਈ ਦੂਜੀ ਮਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਔਰਤ ਦੂਜਾ ਨਿਕਾਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਗੁਨਾਹ ਸਮਝਦੇ। ਫੇਰ ਨਸੀਬਨ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੁੰਟੂਰ ਵਿਚ ਈ ਰਹਿੰਦੇ ਨਸੀਬਨ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਹਾਰਸ਼, ਉਸ ਨਾਲ ਬੜੀ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।
“ਮਰਦ ਬਣਨ ਚੱਲੀ ਐ¸ ਊਂਹ।” ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਬੜਬੜਾਉਂਦੇ। ਇਹ ਵੀ ਇਤਫ਼ਾਕ ਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਘਰਵਾਲੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ।
ਉਹ ਜਿਸ ਘਰ ਖਾਣਾ ਮੰਗਣ ਜਾਂਦੀ¸ ਉਸਨੂੰ ਖਾਣੇ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਵੀ ਖ਼ੈਰਾਤ (ਭੀਖ) ਵਜੋਂ, ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਫੀ ਪੈਸਾ ਉਸਨੇ ਬੈਂਕ ਵਿਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਮਮੇਰੀ ਬੇਵਾ ਭੈਣ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਉਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਬੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਟਹਿਲ ਕਰਕੇ ਜਿਊਂ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ।
“ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ ਏ ਮਾਂ! ਹੋਏ ਤਾਂ ਕੁਛ ਖਾਣ ਨੂੰ ਦੇਦੇ।” ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰੀਂ ਉਹ ਰੋਟੀ ਵੇਲੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ। ਮੰਗ ਕੇ ਖਾਣ ਲੱਗਦੀ। ਇੰਜ ਈ ਮੰਗਦੀ-ਖਾਂਦੀ ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਗੁੰਟੂਰ ਤੋਂ ਵਰੰਗਲ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਕਾਨ ਸਾਹਵੇਂ ਖਲੋਤੀ¸ ਮੋਟੀ-ਤਾਜੀ, ਠੋਸ-ਬਦਨ ਤੇ ਚੌੜੇ-ਮੂੰਹ ਵਾਲੀ, ਗੋਰੀ-ਚਿੱਟੀ, ਲੰਮੀ-ਝੰਮੀ, ਸਜੀ-ਧਜੀ, ਜੇਵਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀਲੀ ਹੋਈ ਹੋਈ¸ ਇਕ ਔਰਤ ਬੜੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕੂਕੀ-
“ਸ਼ਰਈਆਂ ਵਾਲੀ ਅੰਮਾਂ! ਤੂੰ!! ਏਥੇ?”
¸ਅਸਲਾਮ ਆਲੇਕੁਮ' ਨਸੀਬਨ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਗੂੰਜਿਆ...'ਹਾਂ ਇਹ ਉਹੀ ਤਾਂ ਐ ਰੁਕੱਈਆ...!...ਗੁੰਟੂਰ ਰੇਲਵੇ ਕੁਆਟਰ ਦਾ ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਦਿਆਂ ਈ ਜਿਸ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਬੱਚੀ ਨੇ ਝੱਟ ਸਲਾਮ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮਮਤਾ ਦਾ ਹੱਥ ਧਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
“ਰੁਕੱਈਆ?” ਇਹ ਉਸਦੇ ਤੀਜੇ ਪਤੀ ਮਸਤਾਨ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਛੋਟੀ ਬੱਚੀ ਰੁਕਈਆ ਈ ਸੀ। ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਪਿਓ ਵਰਗੀ ਤਾਂ ਸੀ। ਨਬੀਬਨ ਨੂੰ ਮਸਤਾਨ ਖ਼ਾਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ।
“ਜੀ” ਰੁਕੱਈਆ ਨੇ ਫੇਰ ਸਲਾਮ ਕੀਤੀ।
ਦਸਤਰਖ਼ਾਨ ਉੱਤੇ ਸਜਿਆ ਖਾਣਾ, ਮੁਰਗੀ ਦਾ ਕੋਰਮਾ, ਅੰਬਾੜੇ ਦੀ ਭਾਜੀ ਤੇ ਤਲੀ ਹੋਈ ਖਾਰੀ ਮੱਛੀ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਨਸੀਬਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ¸ ਰੁਕੱਈਆ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਵੀ ਉਸੇ ਵਾਂਗ ਗਿਆਰਾਂ-ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵਿਜੇਵਾੜਾ ਵਿਚ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ੌਹਰ ਉਸਨੂੰ ਬੜਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸੁਖ ਉਸਦੇ ਨਸੀਬ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ¸ ਦੁਆਵਾਂ, ਗੰਡੇ-ਤਾਵੀਤ, ਦਰਗਾਹਾਂ, ਮਜ਼ਾਰ...ਕੁਝ ਵੀ ਤਾਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ...
ਇਕ ਸਵੇਰ ਪੂਰੇ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਮੱਚ ਗਈ¸ ਰਕੱਈਆ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਦੇ ਘਰਵਾਲੇ ਲੱਭਦੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪੱਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਮੁਹੱਲਾ ਸੀ।
“ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?”
“ਕਿੱਧਰ ਗਈ ਹੋਈ?”
“ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਕਿੱਧਰ ਨਿਕਲ ਗਈ?”
ਜਦੋਂ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ-
“ਮਰ-ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੋਏਗੇ” ਪੁਲਸ ਵਿਚ ਕੰਪਲੇਂਟ ਦਰਜ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। ਗੁੰਟੂਰ ਤੇ ਵਿਜੇਵਾੜਾ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪੁਲ ਦੇ ਹੇਠੋਂ ਲੰਘੀ ਕਿਸੇ ਲਾਲ ਸਾੜ੍ਹੀ ਵਾਲੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾਲ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਨੇ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪਕਿਆ ਦਿੱਤਾ।
ਸਭ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਰੁਕੱਈਆ ਨਦੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਮਰ ਗਈ ਏ। ਰੋ-ਧੋ ਕੇ ਫਾਤਹਾ ਦਰੁਦ (ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਰੂਹ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਠ) ਪੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨਸੀਬਨ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਤੀ ਦੀ ਧੀ ਰੁਕੱਈਆ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਰਾ ਗੁੰਟੂਰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ...ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਨਸੀਬਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਸਾਰੀ ਰੀਲ੍ਹ ਘੁੰਮ ਗਈ¸ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ।
ਖਾਣੇ ਪਿੱਛੋਂ ਰੁਕੱਈਆ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਪਾਨਦਾਨ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ।
“ਮੇਰੀ ਅੰਮਾਂ, ਭਰਾ-ਭੈਣਾ ਤੇ ਉਹ ਕੈਸੇ ਹੈਨ?” ਰੁਕੱਈਆ ਨੇ ਹਰੇਕ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਸਭ ਆਪਣੇ ਘਰੀਂ ਹੱਸਦੇ-ਵੱਸਦੇ ਐ। ਉਹ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਜਿਊਂਦੈ। ਬਸ ਘਰੋਂ ਮਸਜਿਦ, ਮਸਜਿਦੋਂ ਘਰ।”
“ਕੁਛ ਕੰਮ-ਧੰਦਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਐ?” ਰੁਕੱਈਆ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਦਤ ਦੇ ਉਲਟ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਕਦੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕੁਛ?” ਨਸੀਬਨ ਹੱਸੀ, “ਉਸਦੀ ਅੰਮਾਂ ਵੀ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਭੈਣ ਦੇ ਘਰ ਖਾਂਦੈ, ਅੱਲਾ-ਅੱਲਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦੈ...ਤੂੰ ਏਥੇ ਖੁਸ਼ ਐਂ ਨਾ? ਦੂਜਾ ਕਰ ਲਿਐ ਨਾ ਤੂੰ! ਕੀ ਕਿੱਸਾ ਸੀ?”
“ਅਸਲਾਮ ਆਲੇਕੁਮ...” ਰੁਕੱਈਆ ਨੇ ਪਾਨ ਦਾ ਬੀੜਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਲਾਮ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਗੱਲ ਟਾਲੀ।
“ਅੰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸ ਦੇਣਾ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਂ…ਜਿਊਂਦੀ ਆਂ” ਰੁਕੱਈਆ ਗੱਲ ਬਦਲ ਕੇ ਨਸੀਬਨ ਨੂੰ ਵਿਦਾਅ ਕਰਨ ਲਈ ਉਠ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ।
“ਜੇ ਤੇਰੀ ਅੰਮਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਹਲੂ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੜਨ ਦੇਊ ਫੇਰ ਈ ਨਾ...”
ਨਸੀਬਨ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਗੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ...ਢਿੱਡ ਤੋਂ ਖਾਸੀ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸਾੜ੍ਹੀ ਜਿਸਦੀ ਮੋਹਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਪੰਜਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਮੋਹਰੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸਿਓਂ ਸਾੜ੍ਹੀ ਕੁਝ ਉੱਚੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਭਾਰੀ ਹੋਏ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਕੀਮਤੀ, ਦੋ ਪਟਿਆਂ ਵਾਲੀ, ਚੱਪਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਲੰਮਾ, ਢਿੱਲਾ, ਪਲੇਨ ਬਲਾਊਜ਼ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਢਿੱਡ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ ਪਿਆ। ਫੁੱਲੀ ਹੋਈ ਪਫ਼ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਸਨ ਤੇ ਗਲ਼ੇ ਵਿਚ ਫਰਲ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੱਲਾ ਦੁੱਪਟੇ ਵਰਗਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਗੁੱਛਾ ਹੋਇਆ ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ ਤੇ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਢਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੱਲੇ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੱਕ ਕੋਲ ਟੰਗਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ੇਪ ਖੂਬਸੂਰਤ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਜੂੜੇ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਕੇਵੜੇ ਦੇ ਹਰੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਲਾਲ ਤੇ ਸਫੇਦ ਫੁੱਲ ਟੁੰਗੇ ਹੋਏ ਸਨ।
“ਅੱਛਾ ਫੇਰ, ਸ਼ਰਈਆਂ ਵਾਲੀ ਅੰਮਾਂ!” ਰੁਕੱਈਆ ਸਮਝ ਗਈ ਕਿ ਇੰਜ ਟਾਲਨਾਂ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ ਉਸਨੂੰ।
“ਛੋਟੀ ਅੰਮੀਂ ਨਹੀਂ ਆਖੇਂਗੀ ਕਿ ਬੇਟਾ?” ਨਸੀਬਨ ਨੇ ਗੱਲ ਟੁੱਕੀ।
“ਛੋਟੀ ਅੰਮੀ, ਮੈਂ ਜਿਊਂਦੀ ਆਂ, ਮੇਰੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਇਹ ਖਬਰ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇ ਦੇਣਾ।” ਦਹਿਲੀਜ਼ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ।
“ਏਨਾ ਸੋਹਣਾ ਘਰ...! ਸੋਨੇ 'ਚ ਮੜ੍ਹੀ ਜਗਮਗਾਉਂਦੀ ਐ ਕਿਸੇ ਨੇ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ!!” ਨਸੀਬਨ ਤਾਂ ਮੰਗ ਕੇ ਖਾਂਦੀ ਸੀ, ਕਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਕਿੰਨੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂਦੀ ਸੀ...ਪਰ ਵਾਪਸ ਗੁੰਟੂਰ ਆਈ ਤਾਂ ਪਿੰਡ 'ਚ ਢਿੰਡੋਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਿੱਟਦੀ ਫਿਰੀ¸ ਸਿਰਫ ਰੁਕਈਆ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ¸ ਆਖ਼ਰ ਧੀ ਸੀ। ਮਾਂ, ਭਰਾ, ਭੈਣ ਕੋਈ ਰੁਕੱਈਆ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਵਰੰਗਲ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਸਨਕੀ ਬੁੱਢੜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਕੌਣ ਏਨੀ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਇਹ ਲੋਕ ਬੜੇ ਗਰੀਬ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਰੁਕੱਈਆ ਬੜੀ ਛੋਟੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੇ ਘਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਸੁਖ ਦੇਖਿਆ ਹੋਏਗਾ। ਫੇਰ ਜਿਵੇਂ ਹੱਥੋਂ ਦਿਨ ਤਿਲ੍ਹਕ ਗਏ ਸਨ। ਪਿਓ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਵੰਜਾਰਾ ਹਲਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਦੂਰ ਦੀ ਇਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੇ ਘਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਵਰੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆਂ ਨਸੀਬਨ ਨੂੰ ਅੱਠ-ਦਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਏ ਹੋਣ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮੀਂ ਮਗਰਬ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਪਿੱਛੋਂ ਮੁੱਹਲੇ ਦਾ ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਸੁਨੇਹਾ ਲਾ ਗਿਆ:
“ਸ਼ਰਈਆਂ ਵਾਲੀ ਨਾਨੀ, ਮਸਜਿਦ ਵਿਚ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਸੀ।”
“ਕੌਣ? ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਪੁੱਛੇਗਾ?”
“ਪਤਾ ਨਹੀ ਗੁੰਟੂਰ ਦਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦਾ...ਮੈਂ ਨਾਂਅ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਉਸਦਾ। ਉਹ ਮੈਥੋਂ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਸੀ।”

“ਓ-ਇ ਬਾਬੂ ਕਵਾਲ! ਤੂੰ??” ਨਸੀਬਨ ਹੈਰਾਨੀ ਭਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਝੂੰਮੀਂ ਲੱਗੀ¸ 'ਝੂੰਮ ਬਰਾਬਰ ਝੂੰਮ ਸ਼ਰਾਬੀ', ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਵੀ ਹੋ ਗਈ। ਸੰਭਲ ਕੇ ਬੋਲੀ, “ਤੂੰ ਉਹੀ ਬਾਬੂ ਕਵਾਲ ਐਂ ਨਾ!...ਜਿਸਦਾ ਗਲ਼ਾ ਬੜਾ ਸੁਰੀਲਾ ਸੀ!! ਹੈ-ਨਾ?”
“ਹਾਂ ਮੈਂ ਰੁਕੱਈਆ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸ਼ੌਹਰ (ਪਤੀ) ਬਾਬੂ ਕਵਾਲ।” ਨਸੀਬਨ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ।
ਨਸੀਬਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਵਰੰਗਲ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਕਵਾਲਾਂ ਦਾ ਇਕ ਟੋਲਾ ਵਿਜੇਵਾੜਾ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉੱਥੇ ਈ ਰੁਕੱਈਆ ਦੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਘਰ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਓਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਈ ਤਾਂ ਰੁਕੱਈਆ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਦੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬਣ ਦੀ ਗੱਲ ਉੱਡੀ ਸੀ।
ਉਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਸੀ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਮੋਗਰਾ ਖ਼ੂਬ ਖਿੜਦਾ ਏ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਿਚ ਈ ਤਾਂ ਸ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਮਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਮੌਕੇ ਕਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਕਮਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਵਾਲ ਕਾਫੀ ਦਿਨ ਤਕ ਇਕੋ ਜਗ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦੇ, ਉੱਥੇ ਈ ਘਰਬਾਰ ਵੀ ਵਸਾਅ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਕਿਤੋਂ ਹੋਰ ਬੁਲਾਵਾ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਜੁਲਾਈ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਕਵਾਲ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਆਖ਼ਰ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਇਕ ਅੱਧੀ ਹੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੁੰਦੀ। ਆਂਧਰਾ ਦੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਇਹ ਮੌਸਮ ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਸੀ...ਪਰ ਇਹ ਬਾਬੂ ਕਵਾਲ ਕਾਫੀ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਆਪਣੀ ਬੀਵੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਈ ਰਿਹਾ...'ਅੱਛਾ ਤਾਂ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਟਨ ਲੱਗਿਆਂ, ਰੁਕੱਈਆ ਨੂੰ ਵੀ ਉਡਾਅ ਲੈ-ਗਿਆ...?'
“ਤੈਂ ਵਰੰਗਲ, ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਈ ਸੈਂ?” ਬਾਬੂ ਕਵਾਲ ਨੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਈ।
“ਹਾਂ।”
“ਤੇਰੇ ਵਰੰਗਲ ਤੋਂ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ ਰੁਕੱਈਆ ਕਿਧਰੇ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਗਈ¸ ਗ਼ਾਇਬ ਕੀ, ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ।” ਬਾਬੂ ਕਵਾਲ ਬਗ਼ੈਰ ਰੁਕੇ ਬੋਲਦਾ ਰਿਹਾ...
“ਉਸਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੇ ਸਹੁਰੇ-ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਜੇਵਾੜਾ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਉਹ ਲੋਕ ਘਰ ਵੇਚ ਕੇ ਕਿਧਰੇ ਚਲੇ ਗਏ ਨੇ।  ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸੀ, ਰੁਕੱਈਆ ਜ਼ਰੂਰ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ-ਸ਼ਹਿਰ ਗੁੰਟੂਰ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਪੇਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁਹੱਲੇ, ਮੁਫ਼ਤੀ ਸਟਰੀਟ, ਕੋਲ 'ਛੋਟੀ ਮਸਜਿਦ' ਵਿਚ ਠਹਿਰ ਗਿਆ ਤੇ ਸ਼ਰਈਆਂ ਵਾਲੀ ਅੰਮਾਂ ਤੈਨੂੰ ਲੱਭ ਲਿਆ।” ਬਾਬੂ ਨੇ ਇਕ ਲੰਮਾਂ ਸਾਹ ਖਿੱਚਿਆ।
“ਬੁੱਢੀਏ ਤੂੰ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਭਜਾਇਆ ਹੋਏਗਾ। ਜ਼ਰੂਰ ਤੂੰ ਰੁਕਈਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ੌਹਰ ਦੀ ਏਜੇਂਟ ਏਂ!” ਉਹ ਖਾਸਾ ਕੁਸੈਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
“ਨਹੀਂ, ਝੂਠ ਐ ਇਹ...”
“ਆਪਣੀ ਨੀਅਤ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਰਈਆਂ ਵਾਲੀ ਅੰਮਾਂ! ਤੈਨੂੰ ਰੁਕੱਈਆ ਨੂੰ ਰਾਤੀਂ ਮਸੀਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬੁਲਾਅ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਾਉਣੀ ਪਏਗੀ।”

ਰਾਤ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਹਿਰ ਚਾਦਰ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਮਾਰੀ ਸ਼ਰਈਆਂ ਵਾਲੀ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਈ ਤੇ ਇਕ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ਾ ਬਾਬੂ ਕਵਾਲ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਰਲ-ਪਰਲ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ।
ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ¸ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਗਹਿਣਾ-ਕੱਪੜਾ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਆਈ ਹਾਂ ਜਿਸਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਪਿਆਜ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਛਿੱਕੂ ਵਿਚ ਰੱਖੀਆਂ ਹੈਨ।
ਯਾਦ ਹੈ ਅਸੀਂ ਡਾਕਟਰਨੀ ਕੋਲ ਗਏ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਬੱਚਾ ਹੋ ਈ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ...ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹੈਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਤੁਸੀਂ ਮੈਥੋਂ ਲੁਕਾਈ ਸੀ ਨਾ!...ਇਸੇ ਲਈ ਆ ਗਈ ਹਾਂ। ਸੱਚ ਮੰਨੋਗੇ, ਜੇ ਕਹਾਂ¸ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬੇਹਤਰੀਨ ਦਿਨ ਉਹੀ ਸੱਤ ਸਾਲ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਬੀਤਾਏ ਸਨ।'
ਚਿੱਠੀ ਉੱਤੇ ਨਾਂਅ ਸੀ, ਨਾ ਪਤਾ¸ ਪਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਬਾਬੂ ਕਵਾਲ ਇੰਜ ਵਿਲਕ ਉਠਿਆ ਕਿ ਸ਼ਰਈਆਂ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਸੰਭਲਨਾਂ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ।
“ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਤੇਰੇ ਬਗ਼ੈਰ...ਰੁਕੱਈਆ...ਮੈਂ ਨਹੀਂਓਂ ਰਹਿਣਾ ਤੇਰੇ ਬਗ਼ੈਰ...ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਿਊਣਾ ਤੇਰੇ ਬਗ਼ੈਰ...ਰੁਕੱਈਆ¸
“ਅੰਮਾਂ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਹੀ ਵੱਡੀ ਬੀਵੀ (ਪਹਿਲੀ ਘਰਵਾਲੀ) ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਘਰ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ” ਅਖ਼ੀਰ ਉਸਨੇ ਅੱਥਰੂ ਪੂੰਝ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੇ ਬੱਚੇ-ਬੁੱਚੇ!” ਉਸਨੇ ਫੇਰ ਤੜਫ ਕੇ ਆਸਮਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਧਾਅ ਮਾਰੀ, “ਮੈਂ ਨਹੀਂਓਂ ਰਹਿਣਾ ਤੇਰੇ ਬਗ਼ੈਰ...ਰੁਕੱਈਆ¸”

ਰੁਕੱਈਆ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਟਾਈ ਵਿਛਾਅ ਕੇ ਖਾਰੀ ਮੱਛੀ, ਚਾਕਲੇਟ ਤੇ ਬਿਸਕੁਟ ਵਗ਼ੈਰਾ ਵੇਚਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਗੁੰਟੂਰ ਕਿੰਨਾਂ ਬਦਲ ਗਿਆ ਏ¸ ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈਆਂ ਨੇ, ਕੇਡੀਆਂ-ਕੇਡੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹੈਨ...ਪਰ ਪੁਰਾਣਾ ਮੁਹੱਲਾ ਅਜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ।
ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਰਦ ਕਦੋਂ ਕਮਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਚਾਹਤ ਬੇਹੱਦ ਛਲਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਕੁਝ ਸਾਲ ਰੁਕੱਈਆ ਨੇ ਉਸਦੀ ਬੜੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਬੜਾ ਆਰਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੇ ਸੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਫੋੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਏ¸ ਖ਼ੂਨ, ਪਾਕ ਸਾਫ ਕਰਦੀ। ਖਵਾਉਂਦੀ ਪਿਆਉਂਦੀ, ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਾਲਾਸ-ਪੱਤਰੀ, ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਤੋਂ ਇਲਾਜ਼ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਤੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਵੇਂ ਬੈਠ ਕੇ ਰੋਟੀ ਦਾ ਜੁਗਾੜ ਵੀ ਕਰਦੀ।
ਨਸੀਬਨ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਹਾਰਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ¸ ਹੁਣ ਨਸੀਬਨ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹੂ ਨਿਗਾਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਧੁੜਧੁੜੀ ਜਿਹੀ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੀ ਢਿੱਲੀ-ਢਾਲੀ ਕੁੰਦਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸਲਵਾਰ ਪਾਉਂਦੀ। ਕੱਪੜੇ ਅਜਿਹੇ ਕਿ ਲੱਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਕਮੀਜ਼ ਉੱਪਰ ਕਮੀਜ਼ ਤੇ ਸਲਵਾਰ ਉੱਤੇ ਸਲਵਾਰ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਨਮਾਜ਼ੀ ਰੁਮਾਲ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਨੇ, ਓਵੇਂ ਈ ਇਕ ਪਟਕਾ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੀ ਜਿਸ ਹੇਠ ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਛੁਪ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਦੁਪੱਟਾ ਇੰਜ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਕਿ ਗੁੱਛਾ ਹੋ ਕੇ ਸੱਜੇ ਮੋਢੇ ਉੱਪਰ ਜਾ ਪੈਂਦਾ।

“ਸ਼ਰਈਆਂ ਵਾਲੀ ਨਾਨੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਏ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਬੱਗੀ, ਝੁਰੜੀਆਂ ਵਾਲੀ, ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੁਕੱੜੂ ਜਿਹੀ ਜਾਦੂਗਰਨੀ, ਮੰਗਤੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਕੰਨਸੋਆਂ ਲੈਂਦੀ ਫਿਰ ਰਹੀ ਹੋਏ।” ਨਿਗਾਰ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ।
“ਕੀ ਪਈ ਕਹਿੰਦੀ ਏਂ ਬੇਟਾ?”
“ਮੋਢੇ ਉੱਪਰ ਪੁਰਾਣਾ ਮਖ਼ਮਲੀ ਥੈਲਾ ਦੇਖ ਕੇ ਅਕਸਰ ਸੋਚਦੀ ਆਂ ਬਈ ਇਸ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਕੋਈ ਜਾਦੂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ ਹੋਏਗੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੁੱਡੀ ਬਣਾ ਕੇ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੋਏਗੀ ਉਹ।” ਨਿਗਾਰ ਹੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ।
ਸੱਸ ਸੰਜੀਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। “ਅੱਛਾ ਅੰਮੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਈਆਂ ਵਾਲੀ ਨਾਨੀ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੁਕੱਈਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਜਾਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਆਂ ਪਰ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।”
“ਤਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਬੁਲਾ ਲੈਣੇ ਆਂ ਘਰੇ।” ਸੱਸ ਹੱਸ ਪੈਂਦੀ ਤੇ ਫੇਰ ਨਿਗਾਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ, “ਡਰਪੋਕ ਕਿਤੋਂ ਦੀ!”
“ਰੁਕੱਈਆ ਨੇ ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਅੰਮੀ?” ਨਿਗਾਰ ਸੰਜੀਦਾ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ, “ਕਵਾਲ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ?”
“ਖ਼ੁਮਾਰੀ...” ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, “ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਨਸ਼ਾ¸”
“ਤੇ ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ੌਹਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫੇਰ ਕਿੰਜ ਰੱਖ ਲਿਆ?”
“ਇਹ ਉਸਦੀ ਮੁਹੱਬਤ” ਇਸ ਜਵਾਬ ਨਾਲ ਨਿਗਾਰ ਦੀ ਤੱਸਲੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ।
“ਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਸ਼ਰਈਆਂ ਵਾਲੀ ਨਾਨੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੁਹੱਲੇ 'ਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਗੂੰਜਦੀ...ਕਿਤੇ ਮੰਗਦੀ-ਮੰਗਦੀ ਫੇਰ ਗੁੰਟੂਰ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਚਲੀ ਗਈ?”
“ਹੁਣ ਉਹ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਬੇਟਾ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਉਸਦਾ ਕਾਲਜਾ ਜੋ ਠਰ ਗਿਐ...।”
“ਕੀ ਮਤਲਬ?”
“ਰੁਕੱਈਆ ਦੀ ਅੰਮਾਂ ਦਾ ਇੰਤਕਾਲ ਹੋਇਆ...ਤਾਅਜ਼ੀਤ (ਅਫ਼ਸੋਸ) ਲਈ ਸ਼ਰਈਆਂ ਵਾਲੀ ਉਸਦੇ ਘਰ ਗਈ। ਮੁਹੱਲੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਈ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਰੁਕੱਈਆ ਨੇ ਅੰਮਾਂ ਦੇ ਏਸਾਲ ਤੁਆਬ (ਆਤਮਕ ਸ਼ਾਂਤੀ) ਲਈ ਕੁਰਾਨ ਖਵਾਨੀ (ਕੁਰਾਨ ਦਾ ਪਾਠ) ਰਖਵਾਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਖ਼ੁਦ ਬੀਮਾਰ ਸੀ। ਨਸੀਬਨ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਬਿਸਤਰੇ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਨਸੀਬਨ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾ ਝੁਕੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਿਆ।
“ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਰਹੀ ਐਂ?” ਨਸੀਬਨ ਤ੍ਰਬਕੀ।
“ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਾ ਰਹੀ ਆਂ” ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਨਸੀਬਨ ਸ਼ਰਮਾਅ ਗਈ।
“ਕਿਉਂ ਬਈ ਕਿਉਂ ਲਾ ਰਹੀ ਐਂ ਤੂੰ?”
“ਅੰਮੀ, ਅੱਬੂ ਦੇ ਵੀ ਇਵੇਂ ਲਾਉਂਦੀ ਸਾਂ!...ਹੁਣ ਅੰਮੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ...ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਅੰਮੀ ਓ ਨਾ!?!”  
    ੦੦੦ ੦੦੦ ੦੦੦

ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦੇ... :: ਲੇਖਕ : ਤੇਜੇਂਦਰ ਸ਼ਰਮਾ

ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦੇ... :: ਲੇਖਕ : ਤੇਜੇਂਦਰ ਸ਼ਰਮਾ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ : ਮੋਬਾਇਲ : 9417730600.

ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਵਿਅਸਤ ਸੀ। ਬਾਹਰੋਂ ਯੂਕਲਿਪਟਸ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਲੋਲ ਕਰਦੀ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਬੇਮੁਹਾਰੀ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆਣ ਵੜਦੀ ਸੀ...ਤੇ ਯੂਕਲਿਪਟਸ ਦੀ ਨਿੰਮ੍ਹੀ-ਨਿੰਮ੍ਹੀ ਗੰਧ ਸਦਕਾ ਉਸਦੀਆਂ ਨਾਸਾਂ ਫੜਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਦੂਰੋਂ ਕਿਸੇ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਰੋਣਾ ਸੁਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਅੱਜ ਸ਼ਾਮੀਂ ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਪੈਗ ਹੀ ਪੀਤੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਰਾਤ ਲਿਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਵੇਂ ਹੀ ਤਿੰਨ ਪੈਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ 'ਬਾਟਮਜ਼ ਅੱਪ' ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਠਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੈਗਾਂ ਦਾ ਸਰੂਰ, ਯੂਕਲਿਪਟਸ ਦੀ ਗੰਧ ਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਇਕੱਲਾਪਨ...ਕੁੱਲ ਮਿਲਾਅ ਕੇ ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਲਈ ਲਿਖਣ ਦਾ ਜਬਰਦਸਤ ਮਾਹੌਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਕਲਮ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਦੌੜ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਕਹਾਣੀ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਕਹਾਣੀ ਓਦੋਂ ਉਤਰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਸਿਟਿੰਗਜ਼ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਦੀ ਵੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਅਧੂਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।
ਅੱਜ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਉਸਦਾ ਪਿਆਰਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ...ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਸੰਬੰਧ! ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਏਨੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵੱਲੋਂ ਉਸਨੂੰ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। 'ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਤੇ ਉਹ' ਵਾਲਾ ਫਾਰਮੂਲਾ ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਲਈ ਸਦਾ ਬਹਾਰ ਫਾਰਮੂਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਤਾਂ ਕਦੀ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਤੇ ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲਿਖਤਾਂ ਇਸੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਨੇ।
ਕਹਾਣੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਦੀ ਕਲਮ ਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਯਕਦਮ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਉਸਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ। ਇੰਜ ਤਾਂ ਘੱਟ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣ ਬੈਠੇ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਏ। ਫੇਰ ਅੱਜ? ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਖਿਝ ਜਿਹੀ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਫੇਰ ਸੋਚਿਆ ਕੱਲ੍ਹ ਤਾਂ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਛੁੱਟੀ ਹੈ, ਚਲੋ ਬਾਕੀ ਕਹਾਣੀ ਕੱਲ੍ਹ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ।
ਬਿਸਤਰੇ ਉਤੇ ਲਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਚਾਦਰ, ਕੀ ਕੱਪੜੇ...ਸਭ ਕਾਸੇ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਥੁੜਾਂ, ਛੇਕ ਤੇ ਟਾਕੀਆਂ ਬਣ ਕੇ ਟੰਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬੜੀ ਦੂਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਨਿਕਲੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਇਕ ਟੱਕ ਲਤਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗਾ। ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਲੇਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਲਤਾ ਨੇ ਵੀ ਪੁੱਛਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਦੇਰ ਕਿਉਂ ਹੋਈ...।
ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਤਾਂ ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਨੇ ਦਫ਼ਤਰ, ਦੋਸਤਾਂ, ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲਿਆਂ...ਸਭਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀ ਲੈ ਲਈ ਸੀ। ਸਿਰਫ ਲਤਾ ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਲਤਾ ਲਈ ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਆਹ ਹੀ ਸੀ...ਪਰ ਕੀ ਸਿਰਫ ਲਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਹਨੇ! ਵਿਆਹ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਿਆਰ ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਫੇਰ ਅਵਿਨਾਸ਼ ਕੌਰ ਵੀ ਤਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਦੀਵਾਨੀ ਸੀ...ਉਹ ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਕਰੁਣਾ ਵੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਤਾਂ ਪੈਸਾ ਵੀ ਬੜਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਲਤਾ ਹੀ ਕਿਉਂ? ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਇਕ ਛਿਣ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੀ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਲਤਾ ਦੀ ਏਨੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ। ਔਰਤ-ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨਾ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਦੀ ਸੀ, ਨਾ ਅੱਜ ਹੀ ਹੈ।
ਪਰ ਲਤਾ ਤਾਂ ਵਿਆਹਤਾ ਪਤਨੀ ਹੈ।...ਸੋ ਪਤਨੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤਾਂ ਲਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਣਗੇ। ਤੇ ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਦੇ ਘਰ, ਪਤਨੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ...'ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ-ਥੁੜਾਂ ਦੀ ਆਦੀ ਬਣਾਅ ਲੈਣਾ।' ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਲੱਬ ਦੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਬਿੱਲਾਂ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਦੁੱਧ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਫੀਸ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਕੱਪੜੇ ਸਭ ਦੂਸਰੇ ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੇ।
ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਘਿਸਟ ਰਹੇ ਨੇ, ਪਿਸ ਰਹੇ ਨੇ। ਬੱਚੇ, ਬੁੱਢੇ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਭੁੱਖੇ ਸੌਂਦੇ ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਭਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਆਪਣਾ ਫ਼ਨ ਹਰ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਫੈਲਾਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਰੰਗੀਨ-ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਕ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਖਰਚੇ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ ਭਰ ਦੀ ਰੋਟੀ ਨਸੀਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੰਤਰੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸੁਲਝਾਉਣ ਖਾਤਰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਥਿਤ ਯੂ.ਐਨ.ਓ. ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਨ ਓਵੇਂ ਹੀ ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਂ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਰੇਖਾ ਹੇਠ ਵਧ-ਫੁੱਲ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਪਰ ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਹਰੇਕ ਸ਼ਾਮ ਪੌਣੀ ਬੋਤਲ ਅੰਦਰ ਢਾਲ ਕੇ ਸ਼ਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵਿਅਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਹਿਤ ਵਿਚ ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਬਣਾ ਲਈ ਹੈ। ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਲੋਚਕਾਂ ਲਈ ਉਸ ਕੋਲ ਇਕੋ ਉਤਰ ਹੈ, 'ਓ ਸਾਹਬ ਜੀ, ਅਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਕੀ ਐ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਕੁੱਤੇ। ਜਿਹੜਾ ਹੱਡੀ ਪਾ ਦਵੇ, ਉਸਦੇ ਗੁਣਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਣਗੇ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਅਲੋਚਕ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਰਚਦਾ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰਲੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸਾਹਿਤ ਬਣ ਕੇ, ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਏ। ਇਹ ਸਾਲੇ ਅਲੋਚਕ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਈ ਕਿਉਂ ਨੇ? ਓਇ ਬਈ, ਜੇ ਮੈਂ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦਾ, ਤਾਂ ਨਕਾਰ ਦਿਓ ਮੈਨੂੰ। ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਨਕਾਰ ਕੇ ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਓ, ਤਾਂ ਕਰ ਵੇਖੋ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਭਰਾਵੋ...ਬਈ ਮੈਂ ਤਾਂ ਜੋ ਹਾਂ ਉਹੀ ਰਹਾਂਗਾ ਤੇ ਜੋ ਲਿਖਦਾ ਆਂ, ਓਹੀਓ ਲਿਖਾਂਗਾ।'
ਸੱਚ ਵੀ ਤਾਂ ਹੈ, ਐਨੀ ਸੁੰਦਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਕਾਰੇ ਵੀ ਤਾਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ? ਪਰ, ਜਦੋਂ ਇਹੀ ਆਦਮੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਲਤਾ ਨੂੰ ਕੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਾਂ-ਭੈਣ ਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਕਦੀ ਆਤਮ-ਨਮੋਸ਼ੀ ਦੇ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫਿਟਕਾਰਦਾ ਵੀ ਸੀ...'ਕੀ ਦਿੱਤਾ ਏ ਮੈਂ ਲਤਾ ਨੂੰ! ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਵਿਅਰਥ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੀ ਬਚਿਆ ਏ ਲਤਾ ਕੋਲ?' ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਛਿਣਾ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕਦੋਂ ਸੰਪਾਦਕ ਸਾਹਬ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਮਿਲੇ ਤੇ ਰਚਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪੁ ਪੜ੍ਹਨ।
ਅੱਜ ਲਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਪਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ। ਲਤਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਕੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਸੀ ਉਹ। ਤੇ ਫੇਰ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਹੋਰ ਭਾਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ।
ਭੂਚਾਲ ਵਰਗੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਦਾ ਬੈੱਡ ਹਿਚਕੋਲੇ ਖਾਣ ਲੱਗਾ। ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦੇਖਿਆ...ਸਾਹਮਣੇ, ਪਸੀਨੋ-ਪਸੀਨੀ ਹੋਈ, ਲਤਾ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਬੌਂਦਲ ਗਿਆ।
“ਕਿੰਨੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਓ? ਸਮਝਦੇ ਕੀ ਓ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਵੇਂ ਨਹੀਂ ਸੌਣ ਦਿਆਂਗੀ। ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹਰੇਕ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਪਏਗਾ। ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੀ ਹਰੇਕ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਕੱਚਾ-ਚਿੱਠਾ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਏਂ ਮੈਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਹਰ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਪਤਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਕ ਖਲਨਾਇਕਾ।...ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਗ਼ੈਰ-ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਤੁਸੀਂ, ਹੁੰਦੇ ਓ ਸਾਊ-ਨਾਇਕ।...ਤੇ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਕੁੱਤੀਆਂ, ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਨਾਇਕਾਵਾਂ। ਕਦੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਝਾਕ ਕੇ ਦੇਖੋ ਲੇਖਕ ਸਾਹਬ! ਏਨਾ ਕੂੜਾ ਨਜ਼ਰ ਆਏਗਾ ਕਿ ਸੜ੍ਹਾਂਦ ਦੇ ਮਾਰੇ ਉਲਟੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਜੈਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਨੱਕ ਤੇ ਮੂੰਹ ਢਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਓਗੇ।
“ਵੈਸੇ ਯਾਦ ਏ...ਆਪਣਾ ਵਿਆਹ ਕਦੋਂ, ਕਿੰਜ ਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ? ਛੱਡ ਆਈ ਸਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ, ਇਕ ਤੁਹਾਡੀ ਖਾਤਰ ਮੈਂ। ਓਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਵੀ ਛਾਲ ਮਾਰ ਸਕਦੀ ਸਾਂ। ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਜਾਦੂ ਹੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਓਗੇ। ਮੈਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਦੀਵਾਨੀ ਹੋ ਗਈ ਸਾਂ। ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਉਹ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਉਹ ਵੀ ਸਮਝ ਲਿਆ।
“ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਘਬਰਾ ਗਏ ਸੀ ਮੇਰੇ ਅਚਾਨਕ ਆਉਣੇ 'ਤੇ।...ਤੇ ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਕਰਦੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਮੀਰ ਨਾਂਅ ਦੀ ਚੀਜ਼, ਓਦੋਂ ਤਕ ਜਿਊਂਦੀ ਸੀ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ...ਤਦੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਯਕਦਮ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।
“ਕਿੰਨੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸਾਂ, ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਦੇ। ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ ਵਿਆਹ ਪਿੱਛੋਂ ਇੰਜ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਮੰਜੂ ਦੀਦੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿੰਨਾ ਆਨੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਦੀਦੀ, ਜੀਜਾਜੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਾਲ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਤਾਂ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਦੀਦੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਤਾਂ, ਕਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਤਾਂ ਪੁੱਛ ਹੀ ਬੈਠੀ ਸਾਂ ਦੀਦੀ ਨੂੰ ਕਿ ਇਕ ਅਜਨਬੀ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਕਿੰਜ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਅ ਲਏਗੀ ਉਹ? ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਅ ਦੇਣਾ ਕੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਰਥਹੀਣ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਦੇਂਦਾ? ਦੀਦੀ ਨੇ ਸਿਰਫ ਇਕ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਹੇਠ ਮੇਰੇ ਸਵਾਲ ਦਫਨਾ ਦਿੱਤੇ ਸੀ। ਦੀਦੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੀਜਾ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲ ਲਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੀਜਾ ਜੀ ਵੀ ਤਾਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀਦੀ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਥੱਕਦੇ ਹੁੰਦੇ। ਮੰਜੂ ਦੀਦੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ 'ਚੌਧਰੀ ਸਾਹਬ' ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਦੇ ਨੇ ਉਹ। ਘਰ ਦੀ ਚੌਧਰੀ, ਮੰਜੂ ਦੀਦੀ ਹੀ ਤਾਂ ਏ। ਕਿੰਨੇ ਮਾਨ ਨਾਲ ਦੀਦੀ ਕਹਿੰਦੀ ਏ ਕਿ ਉਹਦੇ ਪਤੀ ਵਰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਕਾਸ਼! ਮੈਂ ਵੀ ਇੰਜ ਕਹਿ ਸਕਦੀ।
“ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਕਹਿ ਵੀ ਸਕਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਦੂਸਰਾ ਇਨਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਇਕੋ-ਇਕ ਆਦਮੀ ਹੋ ਜਿਹੜੇ ਕਦੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਹੀ ਮਲਾਲ਼ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਕਦੀ ਵੀ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਕਰੂਣਾ, ਸੁਮਿੱਤਰਾ, ਰੀਟਾ, ਮਿਰਿੰਡਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਏ ਮੇਰਾ ਪਤੀ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੁੰਦੀ ਸਾਂ। ਪਰ ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋ-ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬਣਨ ਪਿੱਛੋਂ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਉਹ ਨਮਕ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਏ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਬਣ ਸਕਾਂ।
“ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਬਣਨਾ ਤਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰਿਹਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ ਖਾਸ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਸੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਸੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦਾ ਪਾਪ ਹੁੰਦੀ ਆਂ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਗਾਲ੍ਹ ਬਰੋਬਰ। ਆਪਣੀ ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, 'ਘਰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਜਦੋਂ ਪਤਨੀ ਦੀ ਸੂਰਤ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਲੋੜਾਂ-ਥੁੜਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਣ ਖਲੋਤੀ ਹੈ।' ਤੁਹਾਡੀ ਹਰੇਕ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਕ ਬਕਬਕ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਾਹਯਾਤ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਆਂ...ਝਗੜਾਲੂ, ਈਰਖਾਲੂ, ਬਦਦਿਮਾਗ਼, ਬੇਵਕੂਫ਼ ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਕੀ। ਜਦੋਂ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਸੇ ਸਬਜ਼-ਪਰੀ ਨਾਲ ਤੋਲਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਊਣੀ ਹੀ ਰਹੀ ਹਾਂ।
“ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਜੀ ਅੱਜ ਮੈਂ ਹਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ...ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਬੜੀ ਵਾਰੀ ਹਾਰ ਕੇ ਦੇਖ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਸਮਝਦੀ ਸਾਂ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਅੱਛਾਈ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਤਾਂ ਹੋਣੀ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ। ਪਰ ਚੰਗਿਆਈ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ ਵੀ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ ਨਾ...
“ਹੁਣ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਓ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਇਹੀ ਮੰਨਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਲੇਖਕ ਓ ਇਸ ਲਈ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਓ। ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਲੇਖਕ ਓ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਹਰੇਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਏ ਜਿਸਦੀ ਇਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਮਨਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਦੀ ਆਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਕੀ ਹੈ? ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂ ਤੁਸੀਂ ਪੂਛ ਹਿਲਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਓ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ? ਔਰਤ ਤੁਹਾਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਿਉਂ ਹੈ?
“ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ 'ਚਿੱਤਕਾਰ' ਚੇਤੇ ਈ? ਉਸ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਨੁਜਾ ਦੂਸਰੇ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚੋਂ ਆਈ ਸੀ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ ਸੌ? ਕਿੰਨਾ ਘਿਣੌਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਸੀ ਤੁਸੀਂ, ਉਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ, ਅਨੁਜਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਹੋਂਠ, ਗਰਦਨ, ਛਾਤੀਆਂ, ਧੁੰਨੀ, ਯੋਨੀ ਹਰ ਅੰਗ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੁਸੀਂ। ਕੀ ਉਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਕਲਪਣਾ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਏ? ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਆਂ, ਅਨੁਜਾ ਕੌਣ ਏ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਆਈ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨੰਗਾ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ, ਜਿਸਨੇ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ!
“ਹੈ ਨਾ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਗੱਲ ਕਿ ਘਰ ਵਿਚ ਭੀੜ ਦੇ ਇਕੱਲੇਪਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਅਨੁਜਾ ਨਾਲ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਗਏ। ਮੈਂ ਤੇ ਬੱਚੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਭੀੜ ਹਾਂ। ਤੇ ਬਈ ਅਨੁਜਾ ਵੀ ਤਾਂ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਏਂ। ਫੇਰ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਆਨੰਦ ਆਉਣ ਲੱਗਦਾ ਏ। ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਜੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਨੱਠਦੇ ਓ; ਡਰਦੇ ਹੋ। ਹਾਂ, ਅਨੁਜਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭੋਗ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਸਕਦੇ ਸੀ ਕਿ ਅਨੁਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤੁਹਾਡੀ ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਸਰੀਰ ਭੋਗਣ ਵਿਚ ਹੀ ਰੂਚੀ ਸੀ ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ 'ਸੂਡੋ ਇੰਟਲੈਕਚੁਅਲ' ਗੱਲਾਂ ਤਾਂ ਬੜੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਪਰ ਔਰਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਪੂਛ ਹਿਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਨੇ। ਉਦੇਸ਼ ਤੁਹਾਡਾ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਹੁੰਦਾ ਏ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲਓ। ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਸਤ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੁੜੀਆਂ ਬਾਰੇ ਮਜ਼ੇ ਲੈ ਲੈ ਕੇ ਤੇ ਭੱਦੀਆਂ ਸੈਨਤਾਂ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਓ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਥੋਂ ਲੁਕਿਆ ਥੋੜ੍ਹਾ ਈ ਏ।
“ਤੇ ਫੇਰ ਕਮਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਨੁਜਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭੋਗ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਇਕ ਇਕ ਅੰਗ ਦਾ ਚਟਖਾਰੇਦਾਰ ਵਰਨਣ ਕਰਕੇ, ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਗਲੀਆਂ-ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀਰੋ ਬਣਨ ਦੇ ਲੋਭ ਨੂੰ ਵਰਜ ਨਹੀਂ ਸਕੇ ਤੁਸੀਂ।...ਕੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਕੁਰਲਾਹਟ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ?
“ਹੀਰੋ ਸਾਹਬ ਮੈਂ ਤੁਹਾਥੋਂ ਹੀ ਪੁੱਛ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਕੀ ਦਿੱਤਾ ਏ ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਤਕ ਮੈਨੂੰ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ? ਐ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਪ੍ਰਾਣੀ, ਮਮਤਾ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਪਹਿਲੀ ਬੱਚੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਜੰਮ ਪੈਣ 'ਤੇ ਕੈਸਾ ਕੁਸੈਲਾ-ਮੂੰਹ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਤੁਸੀਂ? ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੌੜੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਗੋਲੀ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮਮਤਾ ਪਿੱਛੋਂ ਸੰਦੀਪ ਹੋ ਗਿਆ...ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਜੰਮਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਘਰੋਂ ਹੀ ਕੱਢ ਦੇਂਦੇ।
“ਅੱਜ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਦੀਪ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਰੂਚੀ ਨਹੀਂ। ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਏ ਕਿ ਮਮਤਾ ਤੇ ਸੰਦੀਪ ਦਾ ਸਕੂਲ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਉਹਨਾਂ ਦਾ 'ਹੋਮ-ਵਰਕ' ਕਿੰਜ ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯੂਨੀਫਾਰਮ ਕਦੋਂ ਜਾਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦੀ ਏ? ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫੀਸ ਕਦੋਂ ਦੇਣੀ ਹੁੰਦੀ ਏ? ਕੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਤੁਹਾਨੂੰ? ਲੇਖਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨਾਲੋਂ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮੰਨਦੀ ਆਂ। ਪਰ ਆਮ ਆਦਮੀ ਵਾਂਗ ਲੇਖਕ ਵਿਆਹ ਕਿਉਂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਫੇਰ? ਬੱਚੇ ਕਿਉਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਆਮ ਆਦਮੀ ਵਾਂਗ ਲੇਖਕ ਮਜ਼ਾ ਤਾਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਮ ਆਦਮੀ ਵਾਂਗ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵੇਲੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਨਾਨੀ ਕਿਉਂ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
“ਹੋਰ ਵੀ ਤਾਂ ਲੇਖਕ ਨੇ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਿੰਜ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਨੇ? ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਪ੍ਰੈੱਸ-ਕਲੱਬ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਪੀਣ ਦੀ ਭਲ਼ ਉਠਦੀ? ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕਾਂ ਤੇ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਦੇ ਘਰੀਂ ਗਈ ਹਾਂ ਮੈਂ, ਕਿਉਂ ਸਾਡਾ ਘਰ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਕਿਉਂ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੂਰਤ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਤਰਸ ਜਾਂਦੇ ਨੇ? ਸਵੇਰੇ ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਓ, ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਰਾਤੇ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਓ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਸੌਂ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਕਿਉਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹੱਸੋ-ਖੇਡੋਂ? ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਕਦੀ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਤੋਤਲੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿਚ ਬੋਲਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ? ਕੀ ਕਦੀ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਘੋੜਾ ਬਣੇ? ਜੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਫਰਜ਼ ਤੁਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ? ਜਾਂ ਫੇਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਓ ਤੁਸੀਂ?
“ਤੇ ਪੈਸੇ ਵੀ ਕਿੰਨੇ ਦੇਂਦੇ ਓ? ਕੀ ਕਦੀ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਘਰ ਕਿੰਜ ਚਲਾਉਂਦੀ ਆਂ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਸੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਆਇਆ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਪਤਨੀ ਏਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਪੈਸਿਆਂ ਵਿਚ ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਦਾ ਖਰਚਾ ਕਿੰਜ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ? ਇਸ ਝੌਂਪੜੀ ਵਰਗੇ ਮਹਿਲ ਵਿਚ, ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲ ਰਹੀ ਆਂ ਮੈਂ? ਪਿਛਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਮੈਨੂੰ। ਅਚਾਨਕ ਮਹਿਤਾ ਜੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਘਰੇ ਇਕ ਤਿੱਪ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੋਕੀ ਚਾਹ ਈ ਪਿਆ ਸਕਾਂ। ਸਤਾਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਘਰੇ ਏਨੇ ਪੈਸੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਬਾਜ਼ਾਰੋਂ ਅੱਧਾ ਲਿਟਰ ਦੁੱਧ ਮੰਗਵਾ ਲੈਂਦੀ। ਅੱਜ ਤਕ ਮਹਿਤਾ ਜੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਾ ਸਕਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਜ ਸਮਝਾਵਾਂ ਕਿ ਇਕ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੋਣ ਦਾ ਕੀ ਕੀ ਮੁੱਲ ਤਾਰਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਹਾਪੁੜ ਵਿਚ ਹੀ ਚੰਗੇ ਸੀ। ਗੁਜਾਰਾ ਚੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੁਰਸਾ ਮਹਾਨਗਰੀ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸਦਾ ਹੀ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਤੋਟ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
“ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਤੋਟ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤਾਂ ਅੱਜ ਤਕ ਮੇਰਾ ਇਲਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਗਿਲਟੀ ਹੈ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਤਕ ਟੈਸਟ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਇਲਾਜ਼ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਹੀ ਕਿੱਥੇ?...ਪਿਛਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਤਾਂ ਵਾਅਦਾ ਵੀ ਕਰਕੇ ਗਏ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਲੈ ਚੱਲੋਗੇ। ਤੇ ਫੇਰ ਟਾਟਾ ਹਸਪਤਾਲ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰੈੱਸ-ਕਲੱਬ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਤਾਂ ਟੈਸਟ ਕਵਾਉਣੇ ਨੇ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਰਾਤ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦੇ-ਢੈਂਦੇ, ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸੌ। ਕਮਲੀ ਹੋ ਗਈ ਸਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ।
“ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਗਿਲਟੀ ਕੈਂਸਰ ਹੀ ਨਿਕਲੇ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਤੋ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਏ। ਫੇਰ ਤੁਸੀਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਚਾਹੋ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਐਸ਼ ਕਰ ਲੈਣਾ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਏਨਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮਮਤਾ ਤੇ ਸੰਦੀਪ ਦਾ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖ ਸਕੋਗੇ। ਮੇਰੇ ਦੋਨੇਂ ਬੱਚੇ ਤਾਂ ਸੜਕ ਦੇ ਭਿਖਾਰੀ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਨਹੀਂ, ਅਜਿਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
“ਹਾਂ ਮੁਕਤੀ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਨਾ ਮੈਥੋਂ। ਅੱਜ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਤਾਂ ਇਹੀ ਲਿਖ ਰਹੇ ਸੀ ਨਾ ਕਿ ਤੰਗ ਆ ਗਏ ਹੋ ਇਕ-ਰਸ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦੇ ਹੋਏ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਿਆਂ, ਚਾਹੇ ਪੰਦਰਾਂ ਵੀਹ ਦਿਨ ਲਈ ਹੀ ਸਹੀ। ਐ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ! ਤੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਿਚ ਸ਼ਕਤੀ ਲੱਭਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ? ਸਿਰਫ ਮੁਕਤੀ ਕਿਉਂ ਚਾਹੀ? ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਭਟਕਣ ਹੈ। ਨੈਨੀਤਾਲ ਜਾਂ ਮੰਸੂਰੀ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਏਂ? ਕੀ ਮਿਲੇਗਾ ਤੈਨੂੰ ਉੱਥੇ?...ਤੂੰ...ਤੂੰ ਪਲਾਇਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤੇ ਜਿਊਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਏਂ। ਬਈ ਜੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਏਨਾ ਹੀ ਅੱਕ ਗਿਆ ਏਂ, ਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਮੈਥੋਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਏਂ, ਤਾਂ ਜਾਹ, ਤੇ ਲੈ ਲੈ ਸਨਿਆਸ। ਭੌਂਦਾ-ਭਟਦਾ ਫਿਰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਕੰਦਰਾਵਾਂ ਵਿਚ। ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਲਵਾਂਗੀ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਕੀ ਕਿ ਤੇਰੇ ਹਰੇਕ ਨਾਟਕ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਮੰਸ਼ਾ ਛੁਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਦਰਾਂ-ਵੀਹ ਦਿਨ ਘਰੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਤਰੋਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ ਤੂੰ? ਹੁਣ ਕਿਹੜੀ ਸਹੇਲੀ ਨਾਲ ਐਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਏਂ?...ਜਾਹ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅੱਜ ਤਕ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
“ਪਰ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਵੀ ਤੈਥੋਂ ਕੁਝ ਮੰਗਦੀ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਤੇ ਮਾਰ ਖਾ-ਖਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਅੱਕ ਗਈ ਹਾਂ, ਇਸ ਜੀਵਨ ਤੋਂ। ਅੱਕ ਗਈ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਸਾਅ-ਤਰਸਾਅ ਕੇ ਪਾਲਨ ਤੋਂ...ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਵੀ ਜਿਊਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ! ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਤੂੰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦੇ!...ਮੈਂ...ਮੈਂ ਵੀ ਇਕ ਸਰੀਰ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਭੋਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਵਾਅਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਪਸ ਜ਼ਰੂਰ ਆਵਾਂਗੀ। ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਓਵੇਂ ਹੀ ਅਪਣਾਅ ਲਏਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਤੈਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਲੈਂਦੀ ਹੈ...ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਸਮੇਤ ਉਸ ਸਰੀਰ ਦਾ ਬਿਓਰਾ ਦਿਆਂਗੀ...ਉਹਨਾਂ ਤਾਕਤਵਰ ਬਾਹਾਂ, ਚੌੜੇ ਵਾਲਾਂ ਭਰੇ ਸੀਨੇ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਹਿਕ ਤੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿਆਂਗੀ ਲਿਖਾਰੀ ਸਾਹਬ। ਬੋਲੋ! ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿਓਗੇ ਨਾ?...ਬੋਲੋ...ਬੋਲੋ...ਬੋਲੋ।”
ਘਬਰਾ ਕੇ ਉਠ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ। ਸਥਿਤੀ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਲੱਗਿਆ ਉਸਨੂੰ । ਗਲਾ ਖੁਸ਼ਕ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਵਾਜ਼ ਗਲੇ ਵਿਚ ਫਸ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਦੇਖਿਆ, ਲਤਾ ਓਵੇਂ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਹਾਂ! ਇਹ ਤਾਂ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ...ਇਕ ਮਾੜਾ ਸੁਪਨਾ। ਰਮੇਸ਼ ਨਾਥ ਉਠਿਆ, ਇਕ ਗਲਾਸ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ। ਲਤਾ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।...ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਵਾਲੇ ਵਰਕੇ ਚੁੱਕੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
--- --- ---

ਉਡਾਨ... :: ਲੇਖਕ : ਤੇਜੇਂਦਰ ਸ਼ਰਮਾ

ਉਡਾਨ... :: ਲੇਖਕ : ਤੇਜੇਂਦਰ ਸ਼ਰਮਾ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ

ਬੰਬਈ ਮੈਥੋਂ ਛੁੱਟ ਰਹੀ ਏ। ਗੱਡੀ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ, ਲਈ ਜਾ ਰਹੀ ਏ। ਕੀ ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਈ ਸਾਂ? ਇੰਜ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੋਚਿਆ ਮੈਂ। ਹੋਰ ਵੀ ਕਿਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਹੋਏਗਾ? ਪਿਤਾ ਜੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸੀ, 'ਵੀਨੂ ਬੇਟਾ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਏਅਰ-ਹੋਸਟੇਸ ਬਣ ਗਈ ਏਂ...ਮੇਰੇ ਤਾਂ ਸਿਰ ਦਾ ਭਾਰ ਲੱਥ ਗਿਐ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ-ਭੈਣਾ ਨੂੰ, ਤੂੰ ਈਂ ਸਿਰੇ ਲਾਉਣਾ ਏਂ ਹੁਣ।' ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਨੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ! ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਈ ਚਿੰਤਾ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਕੱਲੀ ਕਿੰਜ ਬੰਬਈ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰਹਾਂਗੀ। ਮੇਰੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ।
ਬਾਂਦਰਾ ਦੇ ਹੋਸਟਲ ਵਿਚੋਂ ਕੱਟੜਾ ਨੀਲ, ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ, ਵਿਚ ਮੁੜ ਵਾਪਸੀ! ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਓਪਰਾ-ਓਪਰਾ ਕਿਉਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਏ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਈ ਤਾਂ ਜਾ ਰਾਹੀ ਆਂ।
ਘਰ! ਕੀ ਉਹ ਘਰ ਏ? ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗਰ ਓਵਰ-ਟਾਈਮ ਕਰ ਕਰ ਕੇ ਥੋਥਾ-ਬੋਦਾ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਏ। ਦਾਦਾ ਜੀ ਨੇ ਕਦੀ ਪੰਦਰਾਂ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨੇ ਕਰਾਏ 'ਤੇ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਦਰਾਂ ਰੁਪਏ ਈ ਦੇ ਰਹੇ ਨੇ। ਛੱਤ ਦੇ ਲਿਫੇ ਹੋਏ ਸ਼ਤੀਰ, ਅੰਗੀਠੀ ਤੇ ਸਟੋਵ ਦੇ ਧੂੰਏ ਕਾਰਨ ਲਟਕਦੇ ਹੋਏ ਕਾਲੇ ਜਾਲੇ। ਪਿਛਲੇ ਸਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਘਰ ਨੂੰ ਕਲੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਸਕੀ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤਾਂ ਕਦੀ ਵੀ ਉਸ ਘਰ ਦੇ ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ। ਉਸ ਘਰ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗੀ ਮੈਂ। ਨਾਲੀ ਵਿਚ ਵਗਦਾ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਤੇ ਨੱਕ ਸਾੜਵੀਂ ਬੋ! ਕਿਉਂ ਨਾ ਜੰਜ਼ੀਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਜਾਵਾਂ?...ਪਰ ਵਾਪਸ ਤਾਂ ਜਾਣਾ ਈ ਪਏਗਾ, ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਹੈ-ਈ ਕੌਣ? ਨੀਲਮ ਵੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਏਗੀ। ਕੌਣ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਏ!
“ਵੀਨਾ ਜਦ ਮੈਂ ਬੰਬਈ ਆਈ ਸਾਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਜਿੰਨੀ ਭਾਗਾਂਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸਾਂ। ਇੱਥੇ, ਇਸੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਇਕੱਲੀ ਪਈ ਇਹਨਾਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਘੂਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇਸ ਨੌਕਰੀ ਤੇ ਬੰਬਈ ਦੋਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਫ਼ਰਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਦਤ ਪੈ ਗਈ ਏ।”
“ਨੀਲਮ ਮੈਂ ਵੀ ਸੋਚਦੀ ਆਂ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿੰਨੀ ਭਾਗਾਂਵਾਲੀ ਆਂ ਮੈਂ! ਬੀ.ਏ. ਕਰਦਿਆਂ ਈ ਇਹ ਏਅਰ ਹੋਸਟੇਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਸਹੇਲੀ...ਮੇਰੇ ਵਰਗੀ ਭਾਗਵਾਨ ਸ਼ਾਇਦ ਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੋਏ।”
ਭਾਗਵਾਨ! ਕੀ ਅਰਥ ਸੀ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ? ਕੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ, ਭਰਾ-ਭੈਣਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਭਾਗਵਾਨ ਸਾਂ?...ਤੇ ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਹੀ ਆਂ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਅਭਾਗੀ ਸਮਝ ਰਹੀ ਆਂ!
ਕੀ ਮੈਨੂੰ ਫੇਰ ਉਸੇ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਤੁਰਨਾ ਪਏਗਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਵੀਹ ਸਾਲ ਬੀਤੇ ਸੀ? ਫਤਹਿ ਪੁਰੀ ਦੀ ਮਸਜਿਦ ਤੋਂ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਤਕ...ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਟਾਊਨ-ਹਾਲ, ਫੁਆਰਾ, ਕੋਤਵਾਲੀ, ਸੀਸ-ਗੰਜ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ, ਚਰਚ, ਸ਼ਿਵਜੀ ਦਾ ਮੰਦਰ, ਮੋਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਹਸਪਤਾਲ...ਕਿਸ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਊਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਨੇ! ਕਿਧਰੇ ਪੂਰੀਆਂ ਵਿਕ ਰਹੀਆਂ ਨੇ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਹਕੀਮ ਸਾਹਬ ਮੁੱਛਾਂ ਨੂੰ ਤਾਅ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਮਰਦਾਨਗੀ ਵੇਚ ਰਹੇ ਨੇ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਮੈਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਲੈ ਜਾਏਗੀ? ਹੈ ਕੋਈ, ਇਸਦਾ ਇਲਾਜ਼?
ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾ ਮੁੰਡਾ ਕੇਡੀ ਬੇਹਯਾਈ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਘੂਰ ਰਿਹਾ ਏ! ਘੂਰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜੂ ਵੀ ਸੀ...ਪਰ ਕਿੰਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ! ਉਸਦੀ ਤਾਂ ਬਾਤ ਹੀ ਕੁਛ ਹੋਰ ਸੀ। ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਕੇਡਾ ਨਿੱਖਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ! ਉਸਦੇ ਗੋਰੇ ਰੰਗ 'ਤੇ ਮੁੱਛਾਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਫੱਬਦੀਆਂ ਸਨ! ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰੇ ਈ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕੁਛ ਖਾਸ ਈ ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੀ ਤਾਂ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਵਾਇਆ ਸੀ।
“ਵੀਨਾ! ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਵਾਣ ਲੈ ਜਾਣਾ ਏਂ। ਤੂੰ ਸਾੜ੍ਹੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਆਵੀਂ, ਉਹੀ ਪੀਲੀ ਸਾੜ੍ਹੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਤੂੰ ਬੜੀ ਪਿਆਰੀ ਲੱਗਦੀ ਏਂ।”
“ਰਾਜੂ, ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰ ਲੈਣਗੇ ਮਾਂ-ਜੀ?”
“ਜਿਹੜਾ ਤੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਾ ਕਰੂ, ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ 'ਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਹੋਊ ਬਈ।”
ਦੋਸ਼! ਕਿਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਕਹਾਂ ਮੈਂ? ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ 'ਚ ਕਿੰਨਾਂ ਲੰਮਾਂ ਸਫਰ ਕਰ ਆਈ ਆਂ। ਹੱਸਦੀ-ਖੇਡਦੀ ਵੀਨੂ ਤੋਂ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਕੁੜੀ ਬਣ ਗਈ ਆਂ ਮੈਂ।
ਗੱਡੀ ਸੂਰਤ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਰੁਕੀ ਏ। ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਹੁਣ ਵੀ ਢੀਠਾਂ ਵਾਂਗ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਏ। ਚਾਹਵਾਲਾ 'ਚਾਏ ਗਰਮ' ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਲਾ ਰਿਹਾ ਏ। ਕੀ ਇਹ ਵੀ ਏਅਰ ਹੋਸਟੇਸ ਦਾ ਈ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਏ? ਕੀ ਮੈਂ ਵੀ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਚਾਹ-ਕਾਫੀ ਲਈ ਪੁੱਛਦੀ ਇੰਜ ਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੋਵਾਂਗੀ?...ਨਹੀਂ!...ਮੈਂ ਐਸੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਚਾਹ ਜਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਵੇਚਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਮੈਂ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਏਅਰ ਹੋਸਟੇਸ ਸਾਂ। ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਸੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਆਰਾਮ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਘਰ ਦੀ ਮਾਲਕਨ ਵਾਂਗ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਓ-ਭਾਗਤ ਕਰਦੀ ਸਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਖੁਆਉਣਾ ਤਾਂ ਸਿਰਫ 'ਇਕ ਕੰਮ' ਸੀ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਰਦੀ ਸਾਂ। 'ਕੰਪਾਰਟਮੈਂਟ' ਦੀ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਪੀਲੀ-ਜਿਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ। ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ ਜਿਹਾ ਆ ਗਿਆ। ਕੀ ਹਨੇਰਾ ਵੀ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਏ?
“ਤੇਰੀ ਯੂਨੀਫਾਰਮ ਦੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਦੋ ਰੰਗ ਨੇ...ਪੀਲਾ ਤੇ ਹਰਾ। ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ ਕਾਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਨੇ। ਵੀਨੂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਰੰਗ ਪਸੰਦ ਏ ?”
“ਜੀ, ਪੀਲਾ, ਮੈਡਮ !”
ਮਿਸਟਰ ਸ਼ਾਹ ਮੇਰੀ ਕਲਾਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਈ ਸਨ। ਉਹ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਈ ਕੋਈ ਮੇਜਰ ਜਾਂ ਕਰਨਲ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਸੀ, ਬੜੇ ਈ ਨੇਕ ਦਿਲ ਆਦਮੀ। ਮੈਨੂੰ ਚੀਜਾਂ ਤੇ ਵਾਈਨ ਦੇ ਨਾਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਾਰੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਨਾਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾੜਿਆ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੀਨੂ ਬੇਟਾ ਕਹਿ ਕੇ ਈ ਬੁਲਾਂਦੇ ਸਨ। ਏਅਰ ਲਾਈਨ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਤਾਂ 'ਹਨੀ', 'ਡਾਰਲਿੰਗ' ਤੇ 'ਲਵ' ਈ ਬੁਲਾਂਦੇ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ। ਕਾਸ਼! ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝ ਸਕਦੇ! ਅਰਥਾਂ ਪੱਖੋਂ ਕੋਰੇ ਲੋਕ!
ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਫਲਾਈਟ ਦੁਬਈ ਤੇ ਮਸਕਟ ਲਈ ਸੀ। ਏਅਰ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਿਯਮ ਬਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਟ੍ਰੇਨੀਜ਼ ਸਿਰਫ ਗਲਫ ਫਲਾਈਟਸ 'ਤੇ ਹੀ ਜਾਣਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਦਨ ਜਾਂ ਲੰਮੀ ਫਲਾਈਟਸ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ ਜਾਏਗਾ।
“ਓਇ ਬਈ ਵੀਨੂ, ਜਦ ਮੈਂ ਟ੍ਰੇਨੀ ਸੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਫਲਾਈਟ 'ਤੇ ਹੀ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਗਈ ਸੀ। ਤੁਹਾਡੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਤਾਂ ਦੁਬਈ ਤੱਕ ਹੀ ਸਿਮਟ ਗਈ ਏ।”
ਨੀਲੂ ਬੇਗ਼ਮ, ਜੇ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਖਰਾਬੀ ਏਥੇ ਤਕ ਈ ਰੁਕ ਜਾਏ ਤਾਂ ਬੜਾ ਏ, ਕਿਤੇ ਵਧਦੀ ਓ ਨਾ ਜਾਏ।
ਮੈਨੂੰ ਹੋਸਟਲ 'ਚੋਂ ਲੈਣ ਲਈ ਏਅਰਲਾਈਨ ਦੀ ਗੱਡੀ ਆਈ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਸਟੇਸ ਤੇ ਦੋ ਪਰਸਰ ਵੀ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਰਸਰ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਮਰਦਾਨਾ-ਹੋਸਟੇਸ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਆਂ। ਮੈਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ। ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਇਕ ਆਫਿਸ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣਾ ਸੀ। ਯੂਨੀਫਾਰਮ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਚਿਹਰੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿਚ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਦੱਸ ਗਈ। ਮੇਰੀ ਚੈਕ ਹੋਸਟੇਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਇਆ ਤੇ ਫਲਾਈਟ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਅੰਦਰੋਂ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੱਖ ਸਕੀ। ਇਕ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬੱਚੀ ਤੇ 382 ਸੀਟਾਂ ਵਾਲਾ ਦੈਂਤ-ਆਕਾਰ ਜੰਬੋ ਜੇਟ। ਫਲਾਈਟ ਵਿਚ ਐਲਾਨ ਵੀ ਮੈਂ ਕਰਨੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹੰਝੂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲਈ ਮਚਲਣ ਲੱਗੇ। ਘਬਰਾਹਟ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਸਭੇ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਵਿਖਾਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਉਡਦਿਆਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇਕ ਝਟਕਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ। ਖਿੜਕੀ ਵਿਚੋਂ ਝਾਕ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਬੰਬਈ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਜੁਗਨੂੰਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ...।
ਗੱਡੀ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਦੌੜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਏ। ਦਰਖ਼ਤ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਨੰਗਧੜ ਬੱਚੇ, ਟੱਡੀਆਂ-ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਗੱਡੀ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਨੇ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਲੋਹੇ ਦਾ ਦੈਂਤ ਦਹਾੜਦਾ ਹੋਇਆ ਨੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਏ। ਕਦੀ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਇੰਜ ਹੀ ਟੱਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ! ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਵੀ ਆਈਕੈਰਸ ਵਾਂਗ ਉਡਾਨ ਭਰਨ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੋਏਗਾ। ਉਸੇ ਵਾਂਗ ਮੇਰੇ ਖੰਭ ਵੀ ਗਲ ਗਏ ਨੇ। ਮੈਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਣ ਡਿੱਗੀ ਆਂ। ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਮੇਟ ਸਕੀ।
ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਗੁਫਾ ਵਰਗਾ ਮੂੰਹ ਅੱਡ ਕੇ ਉਬਾਸੀ ਲਈ, ਤਾਂ ਕੀੜੇ ਖਾਧੀਆਂ ਦਾੜ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀਆਂ।
“ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਦਿਖਾਅ ਵੀਨੂ, ਹੁਣੇ ਤੇਰੀ ਇਕ ਦਾੜ੍ਹ ਨੂੰ ਕੀੜਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਏ।”
“ਤੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਕਿੰਨੀ ਫਿਕਰ ਰਹਿੰਦੀ ਏ ਰਾਜੂ, ਚੱਲ ਹੁਣੇ ਡਾਕਟਰ ਅਰੋੜਾ ਨੂੰ ਦਿਖਾਅ ਲੈਂਦੇ ਆਂ।”
ਚਾਚਾ ਜੀ ਦੀ ਦਾੜ੍ਹ ਨੂੰ ਵੀ ਕੀੜਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿੰਨੀ ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ! ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 'ਤੇ ਲੈਣ ਗਈ ਸਾਂ। ਚਾਚੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਈ ਸੀ। ਚਾਚਾ-ਚਾਚੀ ਸਾਡੇ ਘਰ ਨਾ ਆ ਕੇ ਸਿੱਧੇ ਭੂਆ ਕੇ ਘਰ, ਲੋਧੀ ਕਾਲੋਨੀ, ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਗਰੀਬ ਭਰਾ ਦੇ ਘਰ ਨਾਲੋਂ ਅਮੀਰ ਭੈਣ ਦਾ ਘਰ ਕਿਤੇ ਵਧ ਸੁਹਾਉਂਦਾ ਹੋਏਗਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਵੀ ਤਾਂ ਸਤਯਕਾਮ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰਿਸ਼ਵਤ? ਸਾਡਾ ਵੀ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਘਰ ਹੁੰਦਾ। ਗਰੀਬੀ, ਸਰਾਲ ਵਾਂਗ ਸਾਡੇ ਘਰ ਨੂੰ ਨਾ ਨਿਗਲਦੀ। ਚਾਚੀ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵੀ ਤਾਂ ਆਈ ਸੀ।
“ਵੀਨੂ! ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਹੋ ਗਈ ਏਂ! ਸੋਹਣੀ ਖਾਸੀ ਨਿਕਲ ਆਈ ਏਂ। ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫੇਰ ਇਹ ਏਅਰ ਹੋਸਟੇਸ!” ਏਅਰ ਹੋਸਟੇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਈ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ 'ਚ ਸੀਤ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅਨੂ ਦੀ ਭੈਣ ਮਧੂ ਵੀ ਤਾਂ ਏਅਰ ਹੋਸਟੇਸ ਏ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਕਰਖਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮੈਨੂੰ ਅਨੂ ਤੋਂ ਇਹੋ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਏਅਰ ਹੋਸਟੇਸ ਬਣਾ। ਕਿੰਜ ਚਟਖਾਰੇ ਲੈ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਮੈਨੂੰ! ਮਧੂ ਦੀਦੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤਾਂ ਫਾਈਵ ਸਟਾਰ ਹੋਟਲਾਂ ਦੇ ਗਲੈਮਰ ਵਿਚ ਈ ਬੀਤਦਾ ਰਿਹਾ ਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਹਰੇਕ ਕੰਮ ਲਈ ਸਪਰੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਮੱਛਰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਵੀ ਦੀਦੀ ਲੰਦਨ ਤੋਂ ਸਪਰੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਏ। ਉਸ ਦਿਨ ਤਾਂ ਹੱਦ ਈ ਹੋ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮਧੂ ਦੀਦੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕੀ ਏਅਰ ਹੋਸਟੇਸ ਵੀ ਹੱਡ-ਮਾਸ ਦੀ ਈ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਏ?
“ਤੂੰ ਏਨੀ ਘਬਰਾਈ ਕਿਉਂ ਹੋਈ ਏਂ, ਵੀਨੂ? ਅਨੂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਤੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਅਨੂ ਦੀ ਦੀਦੀ ਓਵੇਂ ਹੀ ਤੇਰੀ ਵੀ। ਹਾਂ, ਤੈਨੂੰ ਹੋਸਟੇਸ ਬਣਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਏ ਨਾ?”
“ਸ਼ੌਕ, ਦੀਦੀ! ਇਹੋ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਏਂ। ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਖੰਭ ਲੱਗ ਜਾਣਗੇ ਮੇਰੇ। ਅੱਜ ਲੰਦਨ ਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਸਿਡਨੀ। ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇਖਾਂਗੀ ਮੈਂ। ਕੀ ਇੰਜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ, ਮਧੂ ਦੀਦੀ?”
“ਓਇ ਬਈ, ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ! ਪਹਿਲਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈ ਆਪਣੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਬੀ.ਏ. ਪੂਰੀ ਹੋਣ 'ਚ ਡੇਢ ਸਾਲ ਈ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਏ।”
ਡੇਢ ਸਾਲ। ਕਿੰਨਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਲੱਗਦਾ ਏ ਸੁਣਨ ਵਿਚ, ਤੇ ਬੀਤਾਉਣਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਸਦੀਆਂ ਵਾਂਗਰ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉਡਦੇ ਹਰੇਕ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ। ਆਪਣੀ ਧੁਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮਸਤ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸਾਂ ਮੈਂ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਰੂਚੀ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ।
ਗੱਡੀ ਯਕਦਮ ਰੁਕ ਗਈ ਏ। ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਸਟੇਸ਼ਟ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਬਿਲਕੁਲ ਉਜਾੜ-ਬੀਆਬਾਨ ਏ। ਦੂਰ ਤਕ ਦਰਖ਼ਤ ਖੜ੍ਹੇ ਨੇ। ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹੀ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਖਲੋ ਗਏ ਨੇ। ਜਿਵੇਂ ਗੱਡੀ ਦਾ ਹਾਲਚਾਲ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਦੌੜ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਏ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਦੂਰ ਏ। ਡੱਬੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਉਸਨੂੰ ਤਾੜ ਰਹੀ ਏ। ਮਾਂਵਾਂ ਤਾਂ ਤਾੜਦੀਆਂ ਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ।
“ਵੀਨੂ ਤੂੰ ਏਅਰ ਹੋਸਟੇਸ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ। ਸਾਡੇ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿਚ ਅੱਜ ਤਾਈਂ ਕਦੀ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਅਜਿਹੀ ਮਟਰ-ਗਸ਼ਤੀ ਵਾਲੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਕਿਸ ਦੇ ਭਰੋਸੇ 'ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦਿਆਂ? ਤੂੰ ਬੀ.ਏ. ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਪੀਲੇ ਕਰ ਦਿਆਂਗੀ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ ਤੇਰੀ ਕਮਾਈ। ਰੁੱਖੀ-ਸੁੱਕੀ ਖਾ ਲਵਾਂਗੇ, ਪਰ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਐਸੀ ਬੇਸ਼ਰਮ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿਆਂਗੇ। ਉਹ ਪੁਰੀ ਸਾਹਬ ਦੀ ਛੋਕਰੀ ਮਧੂ ਨੂੰ ਦੇਖੋ,ਕੇਹੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਂਦੀ ਏ, ਰਾਮ ਰਾਮ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕੁੜੀ ਏ ਕਿ ਮੁੰਡਾ! ਸੁਣ ਲਿਆ ਨਾ ਤੂੰ?”
ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਬੜਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਈ ਸੁਣ ਚੁੱਕੀ ਸਾਂ। ਏਅਰ ਹੋਸਟੇਸ ਬਣਨਾ ਈ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਫੇਰ ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਤੇ ਮੈਂ ਏਅਰ ਹੋਸਟੇਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ। ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਈ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸੀ। ਗਲਾ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਹਰੇਕ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਬੜੇ ਸਹਿਜ ਮਤੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ...।
ਫੇਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਉਡੀਕ ਤੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਬੀਤ ਗਏ। ਫੇਰ ਇਕ ਦਿਨ ਏਅਰ ਲਾਈਨ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਆ-ਈ ਪਹੁੰਚੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਹੋ ਗਈ ਏ। ਦਿਨਕਰ ਤੇ ਮੀਨੂ ਬੜੇ ਖੁਸ਼ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੀਦੀ ਏਅਰ ਹੋਸਟੇਸ ਜੋ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਈ ਆਪਣੀਆਂ ਫਰਮਾਇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਮੈਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਟਿਕ ਰਹੇ। ਮੇਰਾ ਸੁਪਨਾ ਮੇਰੇ ਕਿੰਨਾ ਨੇੜੇ ਸੀ! ਤੇ ਸੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।
“ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਨਿਯੁਕਤੀ-ਪੱਤਰ ਆ ਗਿਆ ਏ। ਮੈਂ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਬੰਬਈ ਪਹੁੰਚਣਾ ਏਂ...ਹੁਣੇ ਤੋਂ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨੀ ਪਏਗੀ।”
“ਹਾਂ ਬੇਟਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਇਹੋ ਸੋਚ ਰਿਹਾਂ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਵੇਂ ਕਪੜੇ...ਤੇ ਸਾਡੀ ਬੇਟੀ ਚੇਅਰ-ਕਾਰ ਵਿਚ ਜਾਏਗੀ। ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ ਬੇਟਾ, ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ।”
ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਲਏ। ਦੱਸਿਆ ਤਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿੱਥੋਂ ਕਰਜਾ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਜਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਾਹ ਸਕੀ।
ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਮਾਮੀ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਨੇ ਇਕ ਹਫਤੇ ਵਿਚ ਈ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਹੋਸਟਲ ਲੱਭਣਾ ਪਏਗਾ। ਨੀਲਮ ਨੇ ਮੇਰੀ ਕਿੰਨੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਓਹਨੀਂ ਦਿਨੀ...ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਫਰਜ਼ ਓਟ ਲਏ ਸੀ ਉਸਨੇ। ਮੈਨੂੰ ਪੈਸੇ ਵੀ ਕਿੰਨੇ ਮਿਲਦੇ ਸੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦੌਰਾਨ! ਤੇ ਫੇਰ ਬੰਬਈ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨਗਰ ਦੇ ਹੋਸਟਲ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ। ਹਰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਇਕੋ ਹੱਲ ਸੀ...ਨੀਲਮ।
“ਵੀਨੂ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਲੰਦਨ ਤੋਂ ਇਹ ਲਿਪਸਟਿਕ ਤੇ ਨੇਲ-ਪਾਲਸ਼ ਲਿਆਈ ਆਂ। ਹਾਂ, ਇਹ ਡਰੈਸ ਵੀ ਤੇਰੀ ਈ ਏ।”
“ਨੀਲੂ, ਏਨੀ ਚੰਗੀ ਨਾ ਬਣ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗਾਂ।”
“ਬਕਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰੀਦੀ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਅਹਿਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਤੇਰੇ 'ਤੇ।”
“ਨੀਲੂ, ਕੀ ਮੈਂ ਵੀ ਕਦੀ ਲੰਦਨ ਜਾਵਾਂਗੀ? ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਪਨਾ ਵੀ ਸੱਚ ਹੋਏਗਾ?”
“ਹੁਣ ਤਾਂ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਏ ਤੇਰੇ। ਬਸ, ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਤੇਰੀ ਫਲਾਇੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਲੰਦਨ ਜਾਣ ਲੱਗੇਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਭੁੱਲ ਨਾ ਜਾਵੀਂ।”
“ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿੰਜ ਭੁੱਲ ਸਕਦੀ ਆਂ ਨੀਲੂ? ਮੇਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਸੋਮਾ ਤਾਂ ਤੂੰ ਈ ਏਂ।” 'ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਵੀ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ 'ਚ ਈ ਸੋਚਾਂਗੀ'
ਗੱਡੀ ਫੇਰ ਰੁਕ ਗਈ ਏ। ਬਾਹਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ। ਹਨੇਰਾ ਕੁਝ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਏ, ਬਾਹਰ ਵੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਵੀ। ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਰਾਜੂ, ਨੀਲਮ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮਾਂ, ਬਾਂਦਰਾ, ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ, ਦਿੱਲੀ, ਬੰਬਈ...ਸਭ ਇਕ ਫਿਲਮ ਵਰਗੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਨੇ। ਗੱਡੀ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਇਹ ਫਿਲਮ ਪਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਏ। ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਮੈਨੂੰ ਬਿੱਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘੂਰ ਰਿਹਾ ਏ। ਬਿਲਕੁਲ ਝਪਟਣ ਲਈ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ।
ਏਅਰ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ-ਪਛਾਣਦੀ ਆਂ...ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਈ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕੰਜੇ ਵਿਚ ਜਕੜ ਲੈਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਮੈਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਕ ਨਵਾਂ ਬੱਕਰਾ ਈ ਸਾਂ। ਕੋਈ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਬਹਾਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੋਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ। ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ, ਕਿੰਨਾ ਨਕਲੀ ਜਿਹਾ ਏ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ, ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸਹਿਜਤਾ ਨਹੀਂ। ਬਨਾਵਟ ਈ ਬਨਾਵਟ ਏ!
ਏਨੀ ਠਸਾਠਸ ਭਰੀ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਇਕੱਲਾਪਨ ਮੈਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੂੰਡ ਰਿਹਾ ਏ। ਕਦੀ ਭੀੜ ਭਰੀ ਬੰਬਈ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕੱਲਾਪਨ ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਈ ਆ ਚੰਬੜਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਮੈਨੂੰ ਟ੍ਰੇਨੀ ਫਲਾਈਟਸ ਕਰਦਿਆਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਚੈਕ ਹੋਸਟੇਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੋਲੋ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਯਾਨੀ ਕਿ ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਏਅਰ ਹੋਸਟੇਸ ਬਣ ਗਈ ਸਾਂ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਸ ਝੂੰਮ ਉੱਠਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਸੋਲੋ ਵਿਚ ਈ ਮੈਂ ਰੋਮ, ਲੰਦਨ ਤੇ ਫਰੈਂਕਫਰਡ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਇਕੋ ਉਡਾਨ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਯੂਰਪ! ਨੀਲੂ ਮੁਸਕੁਰਾ ਰਹੀ ਸੀ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਭਰੀ ਘਬਰਾਹਟ ਉੱਤੇ। ਕਦੀ ਉਹ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੀ ਸੀ।
ਮੈਂ ਬੜੀ ਨਰਵਸ ਸਾਂ। ਆਪਣਾ ਅਟੈਚੀ ਨੀਲੂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸਾਂ। ਨੀਲੂ ਵੀ ਤਾਂ ਹੱਦ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਏ!
“ਵੀਨੂੰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਇੰਜ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਏਂ, ਜਿਵੇਂ ਡੋਲੀ 'ਚ ਬੈਠਣਾ ਹੋਏ।”
“ਨਹੀਂ ਯਾਰ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਵਿਦੇਸ਼ 'ਚ ਇਕੱਲੀ ਰਹਾਂਗੀ ਨਾ ਏਸੇ ਲਈ ਜ਼ਰਾ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਆਂ। ਨਾਲ-ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦਾ ਵਤੀਰਾ ਕੈਸਾ ਹੋਏਗਾ, ਇਹੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਆਂ।”
“ਦੇਖ! ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੋੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਲਿਫਟ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਤੈਨੂੰ ਠੰਡਾ ਤੇ ਸਭਿਅਕ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਪਏਗਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਹੀਂ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀਂ-ਈ ਨਾ।”
ਅਸੀਂ ਦੋਨੇਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਰਾਤੀਂ ਖਾਸੀ ਦੇਰ ਨਾਲ ਸੁੱਤੇ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਡਰਾਈਵਰ ਏਅਰ ਲਾਈਨ ਦੀ ਗੱਡੀ ਲੈ ਕੇ ਸਾਡੇ ਹੋਸਟਲ ਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਫੜਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਮੇਮ ਸਾਹਬ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੇਸੈਜ਼ ਏ।” ਮੇਰੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਕੀ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਹੋਈ! ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸਾਂ। ਨੀਲੂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਇਆ ਤੇ ਪੱਤਰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ...
ਗੱਡੀ ਕਿਸੇ ਨਦੀ ਦੇ ਪੁਲ ਤੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਏ। ਧੜ-ਧੜ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਵਧਦਾ ਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ। ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋ ਵਾਰੀ ਅਸਫਲ ਯਤਨ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਏ। ਸ਼ੋਰ ਹੋਰ ਵੱਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ।
ਕੁਝ ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਖ਼ਤ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪੀਲਾ ਹਨੇਰਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸੀ। ਕਿੰਨੇ ਵਪਾਰਕ ਠੰਡੇਪਨ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ :
“ਏਅਰ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਏਅਰ ਹੋਸਟੇਸਸ ਦੀ ਭਰਤੀ ਲੋੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਏਅਰ ਲਾਈਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਦਾ ਚੈੱਕ ਨਾਲ ਹੈ।”
ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸੁਪਨੇ ਆਕਾਸ਼ 'ਚੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪਤਾਲ 'ਚ ਧਸ ਗਏ ਸਨ। ਕੀ ਇਹ ਚੈੱਕ ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਏ?
ਹਰ ਬੰਦਾ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੌਸਲਾ ਦੇਂਦਾ। ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਸੀ। ਬਿਗਾਨੀਆਂ ਤਸੱਲੀਆਂ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਵਲੂੰਧਰ ਸੁੱਟਦੀਆਂ। ਸਿਰਫ ਨੀਲੂ ਦੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਰੋ ਲੈਂਦੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਦਫਤਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਬੜਾ ਰੌਲਾ ਪਾਇਆ। ਉੱਪਰ ਬੈਠੇ ਲੋਕ ਬੜੀ ਉੱਪਰ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ।
ਰਾਜੂ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਨੌਕਰੀ ਖੁਸਦਿਆਂ ਈ ਪਰਾਇਆ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਵਾਹ, ਬਈ ਪਿਆਰ! ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਬੜਾ ਠਰੰਮੇਂ ਭਰਪੂਰ ਖ਼ਤ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, 'ਤੂੰ ਆ ਜਾ, ਵੀਨੂ ਬੇਟਾ! ਮੈਂ ਸਭ ਸੰਭਾਲ ਲਵਾਂਗਾ। ਆਪਣੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਨਾ ਲਾਵੀਂ। ਬਸ, ਆ ਜਾ ਏਥੋਂ।'
ਤੇ ਮੈਂ ਜਾ ਰਹੀ ਆਂ ਵਾਪਸ। ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਸਤਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਢੋਂਦੀ ਹੋਈ। ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾ ਮੁੰਡਾ ਉਸੇ ਚਿਤਾ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਬਚੀ-ਖੁਚੀ ਚੰਗਿਆੜੀ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਏ। ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਇਸ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਇਕ ਲੁਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕਾਫਲਾ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ। ਹੁਣ ਉਸ ਕੋਲ ਲੁੱਟਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ...।
--- --- ---

ਵਿੱਥਾਂ ਤੇ ਪਾੜੇ... ਲੇਖਕ : ਬੀਰ ਰਾਜਾ

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ : ਵਿੱਥਾਂ ਤੇ ਪਾੜੇ... ਲੇਖਕ : ਬੀਰ ਰਾਜਾ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ

ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਦੇ ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਸੀ...ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ, ਬਲਿਕੇ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਣ ਘੇਰਿਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਭੁੱਖਾ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਸਮਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਖ਼ ਰਹੇ ਗੁਲਮੋਹਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਚਿੜੀਆਂ ਦੀ ਚਹਿਚਹਾਟ, ਟਰੈਫ਼ਿਕ ਦੀ ਗਰਗਰਾਹਟ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਆਸ-ਪਾਸ ਤਾਸ਼ ਖੇਡ ਰਹੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਦਾ ਰੌਲਾ-ਰੱਪਾ ਵੀ ਘੁਲ-ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।...ਭੁੱਖ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਦੂਜੇ ਆਪਣੀ ਖਿਝ ਮਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸ਼ੈ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਨੇ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਮੈਂ ਅਜੀਬ ਅਜੀਬ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਭੁੱਖ ਵੀ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਭੁੱਖ ਅਜਿਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਮੈਨੂੰ ਆਪ ਨੂੰ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਗਰਮ ਲੂ ਦੀ ਮਾਰ ਸਦਕਾ ਪਿੰਡਾ ਤਪ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਕੱਪੜੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਗਈਆਂ ਸਨ; ਦੂਹਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਵਾਕ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉਛਾਲੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਇਸ਼ਾਰੇ ਬਾਜ਼ੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਪਾਸਿਓਂ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹ ਤੇ ਅਵੇਸਲੀ-ਜਿਹੀ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਉੱਪਰ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਉਸਦਾ ਮਿਲਣਾ ਮੈਨੂੰ ਰੜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕਿਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ। ਦਿਨ ਵੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ; ਛੋਟੇ ਦਿਨ, ਵੱਡੇ ਦਿਨ, ਡਰਾਵਣੇ ਦਿਨ, ਇਕੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਕਈ ਦਿਨ ਭੁੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਕਈ-ਕਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ। ਪਰ ਇਹ ਬੜਾ ਹੀ ਵਾਧੂ ਜਿਹਾ ਦਿਨ ਸੀ...ਆਪਣੀ ਹੀਣਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦਿਨ, ਜਾਂ ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਪਾਰਕ ਦੇ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਗੁਲਮੋਹਰ ਹੇਠ ਪਏ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਦਿਨ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਚੋਰੀ ਕਰਦੇ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਨੱਸ ਕੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਕਦੀ-ਕਿਤੇ ਹੀ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਨੇ, ਵੀ ਇਕ ਚੋਰੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ...ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚੁਰਾਇਆ।
ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਰੌਣਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯਤੀਮੀ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਛਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਦਿਸ ਪਏ। ਪਰ ਉਹ!...ਉਹਦਾ ਮਿਲਣਾ ਤਾਂ ਉਂਜ ਹੀ ਮੇਰੇ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਬੋਝ ਵਾਂਗ ਲੱÎਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਦੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸਾਂ। ਨਾ ਉਹ ਕਦੇ ਕੋਈ ਫਰਮਾਇਸ਼ ਕਰਦੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਖਾਤਰ ਜ਼ਿੱਦ। ਪਰ ਕਦੀ ਕਦੀ ਕੁਝ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਚੁੱਪ ਤੇ ਕੱਛੂ ਵਰਗੀ ਤੋਰ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰੀ ਆਉਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਚੰਗਾ ਖਿਝ ਜਾਂਦਾ, ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਟੁਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਉਹ ਹਫਦੀ-ਹੌÎਂਕਦੀ ਹੋਈ ਮਗਰੇ-ਮਗਰ ਨੱਸੀ ਆਉਂਦੀ। ਸਿਰਫ ਉਸਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਰਾਹ ਜਾਂਦੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਫਜ਼ੂਲ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ। ਉਹ ਕੁਝ ਵਿੱਥ ਪਾ ਕੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜ੍ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਘੂਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਮੁੜ ਮੈਂ ਟੁਰ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਟੁਰਦੀ। ਬੜੀ ਵਾਰੀ ਇੰਜ ਹੀ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਘੁੰਮਦੇ-ਘੁਮਾਂਦੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੁੜਦੇ, ਪਰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਕਰਦੇ। ਅਜਿਹੀ ਚੁੱਪ ਵਿਚੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਲੱਭਦਾ ਸੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ...
ਅਖ਼ੀਰ ਥੱਕ-ਹਾਰ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਫੀ-ਹਾਊਸ ਵਿਚ ਆ ਬੈਠਦੇ ਸਾਂ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਬਗ਼ੈਰ ਪੈਸਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਖਰਚੇ ਵਿਚ ਏਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਪੂਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਬੈਠ ਸਕੀਏ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਸਾਡੇ ਉੱਪਰ ਚਿਪਕ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਘੂਰ-ਘੂਰ ਕੇ ਵੇਂਹਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪਿਆਰੀ ਸ਼ੈਅ ਚੁਰਾਅ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਚਲਾਕੀ, ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਤੇ ਸਸਤਾ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤਿਆਂ, ਕੋਈ ਖਾਲੀ ਕੁਰਸੀ ਮੱਲ ਬਹਿੰਦੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਬੈਗ਼ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਅ ਦੇਂਦੀ। ਮੈਂ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵੇਂਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ।
'ਫਰੀ ਲਵਰਜ਼'...'ਖਾਮੋਸ਼ ਪਰਿੰਦੇ'...'ਗੂੰਗਾ ਜੋੜਾ' ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹੋ ਰਹੀ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਵਿਚੋਂ ਛਣ-ਛਣ ਆਉਂਦੇ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਤੇ ਅੰਦਰੇ-ਅੰਦਰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ।
ਭੁੱਖੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਉਸਨੂੰ ਚੂੰਡਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਬੜੀ ਬੇਪ੍ਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਥੈਲੇ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਕੱਢ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ।
ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਸਿਲਸਿਲਾ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਇਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਰਾਤੀਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਥੈਲੇ ਵਿਚੋਂ ਕਿਤਾਬ ਕੱਢੀ ਤਾਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਹਾਸ਼ੀਏ ਉੱਤੇ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ : 'ਉਹ ਨਜ਼ਰਾਂ ਮੇਜੇ ਕੱਪੜੇ ਲਾਹ ਸੁੱਟਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਲੋਕ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਝਾਕਦੇ ਨੇ? ਕੀ ਇਕ ਔਰਤ ਤੇ ਇਕ ਮਰਦ ਦਾ ਬਿਸਤਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਕੀ ਸਾਡੀ ਦੋਸਤੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਧਰ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਲੋਕ ਕਮੀਨਗੀ ਨਾਲ, ਅਜਿਹੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹੀ ਅਰਥ ਕਿਉਂ ਕੱਢ ਬਹਿੰਦੇ ਨੇ? ਉਹ ਕਿਸੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਮੂੰਡੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਸੋਚਦੇ ਨੇ?'
ਮੈਂ ਕਿਤਾਬ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਰਾਤ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਮਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੰਨਿਆਂ। ਉਹ ਕਦੀ ਕਦੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੁਭਵੀਆਂ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਲਿਖ ਦੇਂਦੀ ਹੈ...ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਨ ਦੇ ਆਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰੁੁੁੁੁੁੁੁੁੁਦੇ। ਇਕ ਵੇਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਗਏ ਸਾਂ। ਉੱਥੇ ਮੇਰੇ ਇਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਔਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਇਕ ਲੰਮਾਂ ਚੌੜਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਵੀ ਮੇਰੇ ਥੈਲੇ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਪਰਚੀ ਨਿੱਕਲੀ ਸੀ : 'ਤੇਰਾ ਉਹ ਭਾਸ਼ਣਬਾਜ਼ ਦੋਸਤ, ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਇਕ ਕਾਫੀ ਹਾਊਸ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਤੇ ਉਸਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਤੋਂ ਪੀ-ਪੂ ਕੇ ਘਰੇ ਵੜਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕੌਣ ਦਵੇਗਾ? ਕੀ ਉਹ ਉਸਦੀ ਜ਼ਾਇਦਾਦ ਹੈ?'
ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਵੀ ਇਕ ਪਰਚੀ ਲਿਖ ਕੇ ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ : 'ਉਂਜ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਚੇਤ ਮਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਕਿ ਕੋਈ ਔਰਤ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ, ਉਹਨਾਂ ਵਾਂਗਰ ਹੀ, ਬਿਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਇਆਂ, ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿਆ ਕਰ। ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਲਈ ਉਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ, ਵਿਚਾਰੇ। ਇਹ ਤਾਂ ਉਹ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਉਹ ਢੋ ਰਹੇ ਨੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤੱਕਣੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸੀ ਹੋਈ ਹਵਸ ਤੈਨੂੰ ਓਨੀਂ ਬੁਰੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗੀ...'
ਪਰਚੀ ਪੜ੍ਹਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੂੰ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇੰਜ ਵੀ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਰਾਤ ਜਿਹੜੀ ਪਰਚੀ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਆਖ਼ਰੀ ਸਤਰਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ...'ਉਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਬਲਿਕੇ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ'...'ਤੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਜਚ ਗਈ ਏ।'
''ਅੱਜ ਆਪਾਂ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਬਾਹਰਵਾਰ ਚੱਲਾਂਗੇ।'' ਉਸਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਬਾਹਰਵਾਰ ; ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ, ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ ਡਿੱਗੇ-ਢੱਠੇ ਖੰਡਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲੇ, ਮਕਬਰੇ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਉਜਾੜ-ਉਦਾਸ ਮੈਦਾਨ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ, ਅਣਹੋਂਦ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦੀ ਸੁੰਨ-ਸਮਾਧ ਵਿਚ ਲਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ...ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਸਹੀ।
ਉਸ ਦਿਨ ਏਨੀ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, ਕਿਧਰੇ ਚੱਲਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਂਜ ਜਿੱਧਰ ਮੈਂ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਉਧਰੇ ਟੁਰ ਪੈਂਦੀ ਸੀ...ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਗੁਲਮੋਹਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਪਸੀਨੇ-ਭਿੱਜੇ ਕਪੜਿਆਂ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਿਚਕੇ ਹੋਏ ਢਿੱਡ ਤੇ ਖ਼ਾਲੀ ਜੇਬਾਂ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱÎਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਖ਼ਾਲੀ ਜੇਬਾਂ ਵਿਚ ਝਾਕਦੇ ਨੂੰ ਉੱਤੋਂ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ ਹੋਵੇ...ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਅਜੇ ਇੰਜ ਸੋਚਿਆ ਹੀ ਸੀ।
ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀਣ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਵੀ ਇੰਜ ਵਾਪਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂ? ਮੈਂ ਉੱਠ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਂ ਤੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਂਜ ਹੀ ਏਧਰ ਉਧਰ ਝਾਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂ। ਨੇੜੇ ਦੂਰ ਕੋਈ ਸਿਆਣੂੰ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਸਿਆ। ਕਨਾਟਪਲੇਸ ਦੀ ਗੋਲ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਕਾਰਾਂ ਨੱਸੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਫੁਹਾਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਅਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨਾਰ ਵਾਂਗਰ ਉਤਾਂਹ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਫੁਹਾਰ ਦੇ ਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਕਈ ਕਈ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਆਂ ਅਕਸਰ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਨੇ। ਗੋਲ ਵਰਾਂਡਿਆਂ ਵਿਚ ਸਦੀਵੀਂ ਚਹਿਲ ਪਹਿਲ ਸੀ।
''ਕੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਏਂ?''
ਉਸਦੇ ਹੁਸੀਨ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਲੰਮੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲਿਟ ਝੂਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਸਿਪ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਖਾਸ ਚਮਕ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਕ ਉਦਾਸ ਜਿਹੀ ਸਿਲ੍ਹ ਵੱਸੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਜਿਧਰ ਵੇਖਦੀਆਂ ਸਨ, ਸਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਧੁਰ-ਅੰਦਰ ਤਕ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹੀ ਅੱਖਾਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਕਦੇ ਉਸਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਿਆ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਢੁੱਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਜਿਸਮ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਕੋਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਭੈਅ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦੀਆਂ ਚੱਪਲਾਂ ਉੱਤੇ ਖਾਸੀ ਧੂੜ ਜੰਮੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਕ ਗੱਲ ਸਾਫ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੇਖ ਆਈ ਸੀ।
''ਕਹੇਂ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਪਾਰਕ ਸਟੇਡੀਅਮ ਨੇੜੇ ਕਲਾਕ-ਟਾਵਰ ਚੱਲੀਏ ?''
ਉਹ ਉਸਦਾ ਮਨਪਸੰਦ ਰੇਸਤਰਾਂ ਸੀ।
''ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਛੱਤ ਵਾਲੇ ਕਾਫੀ-ਹਾਊਸ...ਜਾਂ ਫੇਰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਓਪਨ-ਏਅਰ ?''
ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ। ਕਈ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਭੈੜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਖਾਸ-ਖਾਸ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬੁਰੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਨੇ। ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਤ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮੇਰ ਜਿਹੀ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਿੰਨਾਂ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਜੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੌਕੇ ਬੋਲੀ ਹੁੰਦੀ।
''ਸੇਲਰ ਚੱਲੀਏ?''
ਰੀਗਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਖਿੜ-ਖਿੜ ਕਰਕੇ ਹੱਸ ਪਈ। ਸ਼ਰਾਰਤ ਵਜੋਂ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਿਚ ਗਈਆਂ ਤੇ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਟੋਏ ਪੈਣ ਲੱਗ ਪਏ।
''ਤੂੰ ਜ਼ਰਾ ਏਥੇ ਖਲੋ, ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਆਇਆ।''
''ਨਹੀਂ! ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਈ ਚੱਲਾਂਗੀ।''
ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਮੇਰੀ ਖੇਡ ਤਾੜ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਨੱਸ ਕੇ ਕਿਤੋਂ ਉਧਾਰ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਤਾਂ ਸਵਾਲੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ।
''ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਕੁਛ ਪੁੱਛਣਾ ਏਂ...'' ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਝੂਠ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਸੀ।
''ਕਿਸੇ ਰੇਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਦਾ ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਮੂਡ ਨਹੀਂ, ਆਪਾਂ ਕਿਧਰੇ ਬਾਹਰ ਹੀ ਚੱਲਾਂਗੇ।''
ਮੈਂ ਫੜ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਅੰਦਰੇ-ਅੰਦਰ ਸਹਿਮ ਗਿਆ ਕਿ ਅੱਜ ਭੁੱਖੇ-ਪੇਟ, ਏਨੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਟੁਰ ਕਿੰਜ ਸਕਾਂਗਾ? ਨਾਲੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਜਾਏਗੀ। ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਉੱਡਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਂਹਦੀ-ਨਿਰਖਦੀ, ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਡਲੀਆਂ ਚੁੱਕ-ਚੁੱਕ ਕੇ, ਏਧਰ-ਉਧਰ ਸੁੱਟਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਵਿਚਾਲਿਓਂ ਕੁਝ ਯਾਦ ਆਉਣ ਸਾਰ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਪਰਚੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲਿਖ-ਲਿਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬੈਗ ਵਿਚ ਪਾਉਂਦੀ ਰਹੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਬਾਹਰ, ਕਬਰਾਂ ਤੇ ਖੰਡਰਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹੀ ਚੇਤੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਸਕੈੱਚ ਉਹ ਇਹੋ-ਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਾਪੀ ਵਿਚ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਿਕੇ ਉਸ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਮਾਹੌਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਚਨ ਨਾਲ ਕਾਫੀ-ਹਾਊਸ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਉਹ ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ ਕਰਕੇ ਖਿਸਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਉਡੀਕਦੇ ਰਹੇ...
''ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਹੈਨ ?'' ਉਹ ਸਮਝ ਗਈ ਬਚਨ ਹੁਣ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏਗਾ। ਉਸਨੂੰ ਮੰਦਾ-ਚੰਗਾ ਆਖਦੀ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਸਮਝ ਗਿਆ ਸਾਂ ਕਿ ਉਹ ਨਹੀਂ ਆਏਗਾ। ਸੋ ਉਸਦੀ ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ ਉੱਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬਿੱਲ ਦੇ ਆਇਆ ਸਾਂ।
''ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਤੁਗ਼ਲਕ ਆਬਾਦ ਫੋਰਟ ਤੱਕ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਓ ?'' ਕਾਫੀ-ਹਾਊਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਉਸਨੇ ਪੁੱÎਛਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਅਸੀਂ ਸਿੱਧੇ ਤੁਗ਼ਲਕ ਆਬਾਦ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ ਸਾਂ। ਕਿਲੇ ਉੱਪਰ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪਸਰੀ ਹੋਈ ਚੁੱਪ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਚਾਲੂ ਸਟੋਨ-ਕਰੈਸ਼ਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਦੂਰ ਵੱਜਦੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਭਲੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਦਿਸ ਰਹੀ ਹਰ ਸ਼ੈ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਏਧਰ-ਉਧਰ ਘੁੰਮ-ਫਿਰ ਕੇ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠੀ ਤੇ ਕਾਪੀ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਕੈੱਚ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਅਖ਼ੀਰ ਮੈਂ ਖਿਝ ਕੇ ਪੁੱÎਛਿਆ ਸੀ, ''ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ...?''
ਉਸਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਸਾਹਮਣੇ, ਡੁੱਬ ਰਹੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਲਾਲੀ ਵਿਚ ਉਲਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਉਸੇ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਗਵਾਚੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ, ਨਾ ਚਾਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਚਿੜ ਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੇ ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਨਾ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਦੋਸਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ ਹੋਣੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਸਿੱÎਖੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਅਧੂਰਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣਾ ਸੀ...
''ਨਹੀਂ, ਆਪਾਂ ਬਹੁਤੀ ਦੂਰ ਨਹੀਓਂ ਜਾਣਾ।'' ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਵੇਂਹਦਿਆਂ ਆਖਿਆ। ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸੀ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਤਾੜ ਲਿਆ ਸੀ ਸ਼ਾਇਦ।
ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਥੋਂ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਅੱਗੇ ਤਾਂ ਕੀ, ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਸਾਡਾ ਆਪਸੀ ਸਮਝੌਤਾ ਜਿਹੜਾ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਟੁੱਟਦਾ ਦਿਸਿਆ। ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਗਰਮ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਪੈਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡੇ ਵਿਚ ਫਿਰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।
''ਅੱਜ ਆਪਾਂ ਕੁਤਬ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਾਂਗੇ।'' ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਸਮੇਟਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਹਾਰ ਜਾਣ ਦੇ ਮੂਡ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਾਂ। ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਗੜ੍ਹਕਾ ਸੀ ਤੇ ਮਰਦਾਨਗੀ ਵੀ, ਜਿਹੜੀ ਅਕਸਰ ਕੁੜੀਆਂ ਸਾਹਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਅਸੀਂ ਜਨਪਥ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਾਂ।
''ਤੂੰ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਤਾਂ ਹੈਂ ਨਾ ?'' ਉਸਨੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਸਕੂਟਰ ਰੁਕਵਾ ਲਿਆ। ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਅਪਣੱਤ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਹੇਠੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ।
''ਨਹੀਂ ਆਪਾਂ ਪੈਦਲ ਹੀ ਚੱਲਾਂਗੇ।'' ਮੈਂ ਹਿਰਖ ਕੇ ਕੂਕਿਆ।
''ਪਹਿਲਾਂ ਬੈਠ ਜਾ, ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਤਮਾਸ਼ਾ ਨਾ ਕਰ।'' ਉਸਨੇ ਰਤਾ ਕਰੜੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਝਿੜਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਂਜ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਬੈਠੀ ਹੋਏ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ...ਇੰਜ ਉਸਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਆਦਤ ਜਿਹੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਸਾਡੀ। ਨਾਲੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਕੂਟਰ ਜਾਂ ਟੈਕਸੀ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਦੇ ਇਹੋ ਆਦਾਬ ਵੀ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ।
''ਅਸੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ।''
''ਕਿਉਂ?''
ਉਸਨੇ ਝੱਟ ਬੈਗ਼ ਵਿਚੋਂ ਪੈਸੇ ਕੱਢ ਕੇ ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ...ਏਨੀ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਤਾੜ ਗਈ ਸੀ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪੈਸੇ ਕਿਉਂ ਦੇਂਦੀ? ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਂ ਹੀ ਪੈਸੇ ਦੇਂਦਾ ਸਾਂ। ਉਹ ਨੱਸ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੋਖਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਪੱਤੇ ਤੇ ਇਕ ਡਬਲਰੋਟੀ ਵੀ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆਈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ।
ਉਹ ਅਸ਼ੋਕ ਪਿੱਲਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਕੇ ਖੰਡਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਜਾ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਇਕ ਪੱਤਾ ਤੇ ਅੱਧੀ ਡਬਲਰੋਟੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਜਿਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੋਏ ਇੱਕੋ ਪੱਤੇ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਖਾ ਸਕਦੇ? ਏਨੀ ਗੱਲ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀਣਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਜੇ ਇਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਮਰਦ ਦੋਸਤ ਹੁੰਦਾ, ਕੀ ਫੇਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਪੱÎਤਿਆਂ ਵਿਚ ਖਾਂਦੇ...
ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ ਉੱਤੇ ਤੁਰੇ ਫਿਰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਬੌਣਿਆਂ ਵਰਗੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਉੱਤੋਂ, ਉਹ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਟੁਕੜੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟਦੇ, ਜਿਹੜੇ ਹਵਾ ਵਿਚ ਖਿੱਲਰ ਕੇ ਇਧਰ ਉਧਰ ਉੱਡੇ ਫਿਰਦੇ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਤੈਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਖੰਭਾਂ ਵਰਗੇ ਕਿਸੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਤੇ ਮੁੜ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਟੁਕੜੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਉੱਡਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਰਚੀਆਂ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖਣ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਏਥੇ ਆਈ ਸੀ ਤੇ ਓਸੇ ਖੇਡ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਕਈ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜੋੜੇ, ਇਕਾਂਤ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਉਧਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਜਿਧਰ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਕੁਝ ਸੰਘਣੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮਦੇ ਤੇ ਝੱਟ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਲੰਮੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਘੁਸਮੁਸੇ ਜਿਹੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਪਰਿੰਦਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਉੱਡੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।
''ਤੂੰ ਮੈਥੋਂ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਸੀ !''
ਉਸਨੇ ਉੱਚੀ ਮੀਨਾਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਉਪਰੋਂ ਪਰਿੰਦਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਡਾਰ ਉੱਡੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਇੰਜ ਪੈਂਦੀ ਕਿ ਇਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਜਿਹੀ ਲਿਸ਼ਕ ਸਿੱਧੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆ ਵੱਜਦੀ ਸੀ।...
''ਬੜੀ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ।''
ਜਿਵੇਂ ਪਰਿੰਦਿਆਂ ਨੇ ਆਉਣ ਵਿਚ ਦੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਏ। ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਰਿੰਦਿਆਂ ਦੀ ਚਹਿਚਹਾਟ ਵਿਚ ਹੀ ਗਵਾਚ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਤੱਕਿਆ। ਹਵਾ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਝੂਮਦੀ ਹੋਏ ਦਰਖ਼ਤ, ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਅਹਿੱਲ-ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਮੀਨਾਰ ਉੱਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਧੁੱਪ ਦੀ ਲਾਲੀ ਸਰਕਦੀ ਹੋਈ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੂਕ ਜਿਹੀ ਉਠਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਾਂ ਇਹ ਉਹ ਭਰਮ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਅਕਸਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
''ਤੂੰ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹੀ ਏ ਨਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਦੋਏ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਉਜਾੜ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਅਖ਼ੀਰ ਗੂੰਗਿਆਂ ਵਾਂਗ ਈ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵਿਦਾਅ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ...ਕੋਈ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਗਵਾਹ ਗਰੀਬੀ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ...ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਏਨੀ ਮਧੱਮ ਸੀ ਕਿ ਉੱਤੇ ਉੱਡੇ ਜਾ ਰਹੇ ਪਰਿੰਦਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤਾਂ ਸੁਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਨਹੀਂ।
''ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਖਾਸ ਵਕਤ ਹੁੰਦਾ ਏ।''
''ਤੂੰ ਮੈਥੋਂ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੈਂ...''
''ਉਸ ਕਵੀ ਨੇ ਜ਼ਰੂਰ ਕੌੜਾ ਜੀਵਨ ਹੰਢਾਇਆ ਹੋਏਗਾ, ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਏਨੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਸਕਿਆ ਏ ਉਹ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾਦੀ ਹਾਂ...''
“ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰ ਰਹੀ ਏਂ।”
''ਅਪ...ਮਾਨ...।'' ਉਹ ਬੌÎਂਦਲ ਗਈ ਤੇ ਭੁੜਕ ਕੇ ਉਠ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ, ''ਨਹੀਂ !'' ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਖਰੀ ਸੀ, ਉਸ ਵਿਚ ਝੂਠ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਿਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਇੰਜ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ ਤੇ ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੂੰਹ ਭੂਆਂ ਲਿਆ।
ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਟੂਰਿਸਟ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰੇਸਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਲੇ ਲੋਕ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਮੁੰਡੇ, ਕੁੜੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਰਿੰਗ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫਾਟਕ ਵੱਲ ਨੱਸਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ...
੦ ੦ ੦
ਸਕੂਟਰ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਦੋਏ ਚੁੱਪ ਸਾਂ। ਮਰਕਰੀ ਟਿਊਬਾਂ ਦੀ ਨੀਲੀ-ਦੁਧੀਆ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸਾਰੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੁੰਧਿਆ ਦੇਂਦੀ ਤੇ ਬਿੰਦ ਦਾ ਬਿੰਦ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਕਰ ਦੇਂਦੀ। ਜਿਓਂ ਹੀ ਕਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ, ਫੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ। ਸਫ਼ਦਰ ਜੰਗ ਓਵਰ ਬਰਿਜ ਤੋਂ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦੀ ਪਟੜੀ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਜੁਗਨੂੰਆਂ ਵਾਂਗ ਟਿਮਟਿਮਾਂਦੀਆਂ ਦਿਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪੁਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਲੱਗ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਬੱਤੀਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਜਗਬੁਝ ਕਰਦੀ ਤੇ ਲੁਕਣ ਮੀਟੀ ਖੇਡਦੀ ਰਹੀ। ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਪਿੱਛੋਂ ਦੂਜੀ ਤੇ ਫੇਰ ਤੀਜੀ ਸਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਹਲ ਰਹੀਆਂ ਨੇ।
ਮੇਨ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕੋਲ ਉਸਨੇ ਸਕੂਟਰ ਰੁਕਵਾ ਲਿਆ। ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, 'ਆਪਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਘਰ ਚੱਲਾਂਗੇ।' ਮੈਨੂੰ ਘਰ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਹਾਸਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਓਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਗੋਰਕੀ ਦੇ ਇਕ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਲੋਕ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਖ਼ੀਰ ਤਕ ਘਰ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਅਜੇ ਤਕ ਉਸਦੇ ਸਹੀ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੀ ਅਟੈਚੀ, ਉਹੀ ਆਪਣਾ ਘਰ ! ਇਕ ਪਿੱਛੋਂ ਦੂਜਾ, ਦੂਜੇ ਪਿੱਛੋਂ ਤੀਜਾ, ਇੰਜ ਹੀ ਘਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲੰਮੀ ਕਤਾਰ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਲਾ ਇਕ ਸੈਲਾਨੀ (ਘੁੱਕੜ) ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿੰਜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਅਣਗਿਣਤ ਘਰ ਯਾਦ ਆ ਗਏ ਸਨ...ਜਿੱਥੇ ਕਦੀ ਨਿੱਘੇ ਪਲ ਬਿਤਾਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਘਰ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਸੁੰਨੇ-ਸੱਖਣੇ। ਕੁਝ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀਆਂ ਨੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਰੱਸਤਾ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਕੁਝ ਘਰ ਮੋਟੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੋਟੇ ਪਰਦੇ ਲਟਕ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਰੇਕ ਗੱਲ ਭੇਦ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਘਰ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਸੁਖ-ਚੈਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ...ਅਜਿਹੇ ਘਰਾਂ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਅਜੇ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਅਜਿਹੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਬਾਰੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਨੇ। ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਚੂਰ ਆਪਣੇ ਹਨੇਰੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।
ਅਜਿਹੇ ਘਰਾਂ ਦਾ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਬੜਾ ਲੰਮਾਂ ਸਿਲਸਿਲਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਇਕ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਘਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸਿੱਲ੍ਹ ਦੀ ਹਵਾੜ, ਅਚਾਰਾਂ ਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਪੱਸਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਪਈ ਮਾਂ ਬਰੜਾਉਂਦੀ ਸੀ, 'ਮੈਂ ਠੀਕ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਹੀਂ।' ਜਦੋਂ ਤਕ ਉਹ ਜਿਊਂਦੀ ਰਹੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਘਰ ਨਾਲ ਬੱÎਝਿਆ ਰਿਹਾ। ਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਲੰਮਾਂ, ਵਿੰਗਾ-ਟੇਢਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਹੈ...ਉੱਥੋਂ ਤੋਂ ਏਥੋਂ ਤਕ। ਘਰ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਹੱਸਣਾ ਤੇ ਬਹਿਕ ਜਾਣਾ ਵਾਜਬ ਗੱਲ ਹੀ ਹੈ।
''ਕਿਉਂ ਹੱਸ ਕਿਉਂ ਰਿਹਾ ਏਂ?'' ਉਸਨੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੱਲ ਮੁੜਦਿਆਂ ਪੁੱÎਛਿਆ।
''ਮੈਂ ਏਧਰ ਦੀ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ...ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦੇਣੇ ਨੇ, ਮੈਂ।'' ਮੈਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
''ਆਪਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਫੇਸ' ਕਰਾਂਗੇ...ਕੀ ਖਾਸ ਗੱਲ ਏ ਭਲਾ?''
ਅਸੀਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਟੁਰਦੇ ਰਹੇ। ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਟੋਕਿਆ ਜਾਂ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕੋਈ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਵੰਨੀਓਂ ਮੈਂ ਹਰੇਕ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਤੇ ਬੇਪਤੀ ਨੂੰ 'ਫੇਸ' ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਸਾਂ। ਢਾਬੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੁਕਣਾ ਜ਼ਰਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ। ਉਹ ਕਦੇ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਢਾਬੇ ਅੰਦਰ ਪੈਰ ਧਰਦਿਆਂ ਹੀ ਏਥੋਂ ਦੀ ਹਰੇਕ ਸ਼ੈ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੌ ਆਉਂਦੀ।...ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਚਹਿਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੈਨਤਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਬਈ 'ਮਾਲ' ਆ ਗਿਆ। ਗਾਹਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਉਸਦੇ ਜਿਸਮ ਨੂੰ ਟੋਹਣ-ਟਟੋਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਉਧਾਰ ਖਾਤੇ ਦੀ ਹਰੇਕ ਸਹੂਲਤ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਸੀ। ਮੂੰਹ ਦਾ ਸਵਾਦ ਕੁਸੈਲਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਪਹੁੰਚਣ ਸਾਰ ਇਕ ਖਲਬਲੀ ਜਿਹੀ ਮੱਚ ਗਈ। ਉਹ ਖਾਣਾ ਪੈਕ ਕਰਵਾਉਣ ਲੱਗੀ।
''ਸ਼ਾਹ ਜੀ, ਕਿੱਧਰ ਹੋ ਆਏ? ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਘੱਟ ਤੇ ਨਹੀਂ ਨਾ?'' ਢਾਬੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਖੜ੍ਹਾ ਦੰਦੀਆਂ ਕੱਢਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਦੰਦ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਹੱਸ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਖਾਤਰ ਨਹੀਂ...
''ਇਹ ਤੂੰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।''
ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਝਾਕੀ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਉਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦਿਨ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਉਸਨੇ ਕਲਾਕ-ਟਾਵਰ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਰੋਕ ਕੇ ਇਕ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਦੋਸਤ-ਮਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਬਿੱਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰੇ-ਅੰਦਰ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਕੁੜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੂਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਰਸ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਪੈਸੇ ਕੱਢੇ ਸਨ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗੀ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸ ਵੱਲ ਗਹੁ ਨਾਲ ਤੱÎਕਿਆ ਸੀ।...ਫੇਰ, ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਿਹਾ!
''ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਬਿੱਲ ਭੁਗਤਾਅ ਦਿੱਤੇ ਨੇ, ਤੇਰਾ ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਢਾਬੇ 'ਚੋਂ ਚੁਕਾਅ ਲਗਈ ਆਂ।'' ਉਸਨੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਪੈਕੇਟ ਮੈਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ।
''ਨਾਲੇ ਤੂੰ ਝੂਠ ਵੀ ਬੋਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਆਂ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਲੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਅੱÎਡਿਆ। ਮੇਰਾ ਸਾਮਾਨ ਵੇਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੈਸੇ ਵਸੂਲ ਕਰ ਲਵੀਂ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਤਰਸ ਕੀਤਾ ਏ ਨਾ !''...ਮੈਂ ਮੱਧ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਖਾਸਾ ਮਧੋਲਿਆ ਸੀ।
''ਬਸ, ਚਲਾ ਜਾਹ। ਮੁੜ ਕਦੀ ਸੂਰਤ ਨਾ ਵਿਖਾਵੀਂ ਆਪਣੀ।'' ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤਕ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਹੀ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ ਸੀ।
''ਤੇਰੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਈ ਕੀ ਏ?''
'ਫ਼ਰਕ' ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਗਾਲ੍ਹ ਵਰਗਾ ਹੀ ਲੱÎਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ...ਤੇ ਅੰਦਰ ਤਕ ਚੀਰਦਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਵੀ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪ ਹੈਰਾਨ ਸਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਇੰਜ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਫੇਰ ਇੰਜ ਕਿੰਜ ਹੋ ਗਿਆ ! ਖ਼ੈਰ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸਾਂਝ ਹੁੰਦੀ ਹੈ...ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਤਾਅ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਛੇ ਆਦਮੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਲੂਕ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਦੋਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ; ਕਈ ਘਟੀਆ ਗੱਲਾਂ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਦਰਅਸਲ ਮੇਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਮੈਂ ਉਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੈਂ ਹਾਂ ਨਹੀਂ।...ਰਾਹ ਵਿਚ ਖਲੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਘੂਰ ਕੇ ਵੇਂਹਦੇ ਤੇ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ...
ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕੋਈ ਸਾਨੂੰ ਮੰਗਤੇ ਸਮਝੇ। ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਭਰੜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਗਾਲ੍ਹ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ, ਉਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਬਦਲੀ ਬਦਲੀ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਅਰਥ ਹੀ ਬਦਲ ਗਏ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਗੁਨਾਹ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜਾਗ ਪਿਆ। ਕਿਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਕ ਕੁੜੀ ਸਮਝ ਕੇ ਹੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਸਲੂਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਬੈਠਾ! ਜੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫੇਰ ਇਕ ਕੁੜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਓਵੇਂ ਕਬੂਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਰਦ ਦੋਸਤ ਦੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸਾਂ? ਜੇ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਅੱਜ ਤੱਕ...?
''ਨਹੀਂ, ਤੇਰਾ ਕੀ ਕਸੂਰ ਏ ? ਤੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਜਨਬੀ ਹਾਂ,''
''ਅਜਨਬੀ...'' ਉਸਨੇ ਘੂਰ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ''ਇਹ ਤੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਏਂ ?''
''ਨਹੀਂ ਅਸੀਂ ਦੋਏ ਈ,'' ਮੈਂ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ।
''ਸੱਚ ?''
ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਖਲੋ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਤੇਜ਼ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਗਰਮੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, ''ਮੈਂ ਲਗਾਤਾਰ ਤੈਨੂੰ ਲੱਭਦੀ ਰਹੀ। ਸੋਚਦੀ ਸਾਂ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਏਂਗਾ ? ਕਿੱਥੇ ਸੌÎਂਦਾ ਹੋਏਂਗਾ? ਪੜ੍ਹਦਾ-ਲਿਖਦਾ ਕਿੱਥੇ ਹੋਏਂਗਾ? ਜਦ ਕਮਰਾ ਖੁਸ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਦੱÎਸਿਆ ?''
''ਮਾ'ਫ਼ ਕਰ ਦੇਅ।'' ਮੈਂ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਵਿਚ ਵਹਿ ਗਿਆ।
''ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਏਨਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਏਂ...ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਕੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਮੈਂ, ਇਕ ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ ਆਜ਼ਾਦ ਹੁੰਦੀ ਹਾਂ...ਦੂਜੇ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ, ਫਿੱਟ ਕੇ ਨੰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਉਸੇ ਥਾਂ ਆ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਰਦ ਨੇ ਆਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਮੈਨਰਜ਼ ਵਜ਼ੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਰਥ ਹੀ ਕੱਢ ਬਹਿੰਦੇ ਨੇ।''
ਉਸਨੇ ਬੈਗ਼ ਵਿਚੋਂ ਸਿਗਰੇਟ ਪੈਕੇਟ ਕੱਢ ਕੇ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਇਕ ਸਿਗਰੇਟ ਸੁਲਗਾ ਲਈ ਤੇ ਬੀਤੀਆਂ, ਪਹਿਲੀਆਂ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵੱਲ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ!
''ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਆਖਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆਂ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੌਸਲਾ ਛੱਡੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਭੁੱਖ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਏਂ।''
ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਂ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੇਰੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਤਦੇ ਫੁੱਟ ਪਿਆ ਸਾਂ।
''ਸੱਚ ਪੁੱਛੇਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਜਿਊਂ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਬੜੀਆਂ ਈ ਗੱਲਾਂ ਅੰਦਰ ਭਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਨੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਈ ਨਹੀਂ...ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਿਉਂ ਬਰਬਾਦ ਹੋਈਏ ! ਇਸ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਏ ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਛੱਡ ਦੇਈਏ ?''
ਇਹ ਇਕ ਚਪੇੜ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ। ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਫੌਕੀ ਸ਼ਾਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛਿਪਦਾ ਜੋ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਏਸ ਚਪੇੜ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ।
''ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਨੇ, ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ?...ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇਕ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਔਲਾਦ ਦੀਆਂ ਉਹੀ ਗੱਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤ ਲੱਗਦੀਆਂ ਨੇ...''
''ਕਿਤੇ ਤੂੰ ਘਰੋਂ ਲੜ ਕੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਈ?'' ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਟੋਕਿਆ।
''ਤੂੰ ਤਾਂ ਇੰਜ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਏਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਜੁਆਕੜੀ ਹੋਵਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਆਪ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।''
'ਆਪ' ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਖਾਸਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ; ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਕੁਸੈਲ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੀ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ।
''ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ਼, ਜਿਹੜੇ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਕ ਦੋਸਤ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਵਸਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ।'' ਮੈਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱÎਕਿਆ, ਇਹ ਕੁੜੀ ਅੱਜ ਤਕ ਚੁੱਪ ਕਿੰਜ ਰਹੀ?
''ਹਾਂ-ਹਾਂ, ਉਹੀ ਦੇਣ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ...'' ਉਹ ਹੱਸ ਪਈ। ਉਸਨੇ ਇੰਜ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।
''ਪਿਤਾ ਜੀ 'ਸੈਲਫ ਮੇਡ' ਆਦਮੀ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਹਰੇਕ ਗੱਲ ਗਲਤ ਲੱਗਦੀ ਏ। ਸਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਧਾਕ ਜਮਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੁਝ ਅਗਾਂਹ ਏਸ ਵਾਸਤੇ ਵਧੇ ਸੀ ਕਿ ਫੇਰ ਪਿਛਾਂਹ ਪਰਤ ਆਉਣ...ਜਿੱਥੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਸਾਡੇ ਵੰਨੀ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਆਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਇੰਜ ਹੀ ਹੁੰਦੈ...ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪੇਟਿੰਗ ਵੀ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।''
ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਤੇ ਵੱਖਰੀ ਜਿਹੀ ਸੀ; ਕਿਸੇ ਅਨੋਖੇ ਸਵਾਦ ਵਰਗੀ! ਉਹਨਾਂ ਬਾਲਾਂ ਵਰਗੀ ਜਿਹੜੇ ਇਕ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਨੱਸ ਕੇ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੀ ਆਪੋ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੰਡਣ ਬਹਿ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਤਜ਼ੁਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਤ ਹੁਸੀਨ ਮੰਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਪਰਤ ਜਾਂਦੇ ਨੇ...ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹੋਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਖਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਨੇ; ਹੁੰਦੀਆਂ ਵੀ ਨੇ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛਿਪਾਉਣ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਆਨੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ!...ਉਹ ਲੋਕ ਸਦਾ ਅਧੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।
ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਰੱÎਖਿਆ...ਕਿਤੇ ਉਹ ਇੰਜ ਹੀ ਨਾ ਸਮਝ ਬੈਠੇ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹਾਂ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਮਜ਼ਾ ਲੈਣ ਖਾਤਰ ਭਗੌੜਿਆਂ ਤੋਂ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੁੜੀਆਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੇ ਨੇ।
''ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਮਾਂ ਆਈ ਸੀ।'' ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਉਹ ਇੰਜ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭੁੱਲੀ ਗੱਲ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਚੇਤੇ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ। ''ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, 'ਜੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਮਾ'ਫ਼ੀ ਮੰਗ ਲਵੇਂ ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਘਰ ਆ ਸਕਦੀ ਏਂ।' ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਹਾਸਾ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਸਦਾ ਆਖਣ ਦਾ ਢੰਗ ਹੀ ਕੁਝ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਘਰ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਣ।'' ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਇੰਜ ਹੱਸੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਦੱÎਸਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਬੜੀ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਹ ਆਪਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖੀ ਨਹੀਂ; ਫੇਰ ਵੀ ਉਸ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਕੁਝ ਵੀ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।
''ਮਾਂ ਚਲੀ ਗਈ ?''
''ਹੋਰ ਕੀ ਇੱਥੇ ਈ ਰਹਿਣ ਵਾਸਤੇ ਆਈ ਸੀ? ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕੁਝ ਛਿਪਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਆਪਣਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਤੇ ਬਿਗਾਨਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਵੀ। ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਪੈਸੇ ਤੇ ਅਹਿ ਖ਼ਤ ਮੇਰੇ ਬੈਗ਼ ਵਿਚ ਰੱਖ ਗਈ ਸੀ।'' ਉਸਨੇ ਇਕ ਮੁੜਿਆ-ਤੁੜਿਆ ਖ਼ਤ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵਧਾਅ ਦਿੱਤਾ।
ਸੱਚਮੁਚ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਹੈ...ਜਾਂ ਫੇਰ ਉਹ ਆਪ ਹਰੇਕ ਗੱਲ ਦੀ ਡੂੰਘਿਆਈ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਖ਼ਤ ਵਿਚ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਰਹੱਸ ਹੈ? ਗਰਮ ਹਵਾ ਦਾ ਕੋਈ ਕੋਈ ਥੱਪੜ ਪਿੰਡੇ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ...ਸੜਕ ਅਜੇ ਵੀ ਤਪਦੀ ਪਈ ਸੀ। ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਖੰਭਿਆਂ ਹੇਠ ਪਤਲੇ ਚਾਨਣ-ਦਾਇਰੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਆਵਾਜਾਈ ਜ਼ੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਦੋਏ ਚੁੱਪਚਾਪ ਟੁਰਦੇ ਰਹੇ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਕੁਝ ਪਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਖੜਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਪਰੋਂ ਖੁਰਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਮੱÎਲੋਮੱÎਲੀ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਬਣਾ ਦੇਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਉਦੋਂ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਅੰਦਰ ਸੋਚਾਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਜਿਹਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਇੰਜ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਪ ਤੋਲ ਕੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ...ਉਹ ਤਾਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ, ਅਣਜਾਣਪੁਨੇ ਵਿਚ ਪੀਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਿੱਛਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾਏ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਮੈਂ ਨਵੇਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ, ਜਿਹੜੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ, ਨਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਉਸ ਲੰਮੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ...ਕੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲੀਅਤ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਉਹ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਗਰਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਹਾਲਤ ਮੇਰੀ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਂਵਾਰ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਸਾਂ। ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੋਈ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ। ਫੇਰ ਕਿਉਂ ਛਿਪਦਾ, ਝਿਜਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸਾਂ? ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਕੰਨੀ ਕਤਰਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਮੈਂ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਕਦੇ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਖਵਾਉਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਜਾਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸੂਲ ਪਿਆਰੇ ਸਨ। ਤੇ ਅਸੂਲ...?...ਸਭ ਕੁਝ ਥੋਥਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਨਪਸੰਦ ਕੰਮ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਕਿਉਂ?
ਮੇਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਉਸ ਬਿੰਦੂ ਵੱਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱÎਝਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਂਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਲੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੋਰਨ ਲੱÎਗਿਆਂ ਚਿੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
''ਮਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚੰਗੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖਿਆ ; ਜਿੰਨੇ ਦਿਨ ਰਹੀ ਇੱਕੋ ਸ਼ੰਕਾ ਪਾਲੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਸਦੀ ਸਮਝ 'ਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕੋਈ ਲੰਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤਕ ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰਕ ਸਬੰਧ ਜੋੜੇ ਕਿੰਜ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸਨੇ ਮਿਹਣਾ ਜਿਹਾ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, 'ਚੱਲ ਠੀਕ ਏ, ਤੂੰ ਕੋਈ ਲੱਭ ਤਾਂ ਲਿਆ ਏ ਨਾ'...ਲਹਿਜ਼ਾ ਉਹੀ ਹੀ ਸੀ...'ਪਿੱਛੋਂ ਪਛਤਾਏਂਗੀ।' ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ ਇੰਜ ਵੀ ਆਖ ਗਈ ਸੀ, 'ਇਕ ਡਰ ਤਾਂ ਮੁੱÎਕਿਆ, ਬਈ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਹਿਬੂਬਾ ਨਹੀਂ...' ਤੇ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹ ਨਿਕਲ ਗਈ ਸੀ।''
ਉਹ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਈ; ਅਸੀਂ ਟੁਰਦੇ ਰਹੇ। ਅਚਾਨਕ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਡਰ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਥਿਰਕਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਰਤਾ ਠਿਠਕਦੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ, ''ਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਬਿਪਨ ਇਕ ਦਿਨ ਪੀ ਕੇ ਆ ਵੜਿਆ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਹੱਥਾਪਾਈ ਵੀ ਹੋ ਪਈ ਸੀ।''
''ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੱÎਸਿਆ?''
ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਏਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਜਿਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਤੇ ਫੇਰ ਅੰਦਰ ਉਠਦਾ ਗੁੱਸਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਬ ਗਿਆ।
''ਹੁਣ ਕਦੀ ਆਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ ਉਹ।'' ਉਸਨੇ ਲਿਸ਼ਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਤੱÎਕਿਆ ਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ।
''ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਂ ਨੇ ਮੈਥੋਂ ਮਾ'ਫ਼ੀ ਮੰਗੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਯਕੀਨ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਔਰਤ ਤੇ ਇਕ ਮਰਦ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇੰਜ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਾਫ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਏਗਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਸਬੰਧ ਵੀ ਜੋੜ ਲਵਾਂਗੀ। ਲਕੋਅ ਨਹੀਂ ਰੱਖਾਂਗੀ।''
ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਜੇਬ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਖ਼ਤ ਵਿਚਲੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੀਬਰ ਹੋ ਗਈ।
''ਮਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਡਾਇਰੀਆ ਪੜ੍ਹ ਲਈਆਂ...ਜੋ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਸੀ, ਸਭ ਗ਼ਲਤ ਨਿਕਲਿਆ। ਜੋ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਦੇ ਉਸਨੂੰ ਇੰਜ ਜਾਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਚਾਨਣ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ...ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੂਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਹੀ ਹੈ...ਉਹ ਖਾਸੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ। ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਕਦੇ ਵੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚੱਲਣ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਕਹੇਗੀ। ਇਹੋ ਸਭ ਉਸਨੇ ਖ਼ਤ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਏ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਸਨੇ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦੱਸੀਆਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪ ਸੋਚੀਆਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਕਿੰਜ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ?''
ਕਮਰਾ ਸਾਡੇ ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਦੋ ਹਿੱÎਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ; ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਬੜੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਇਕੋ ਕਮਰਾ ਸੀ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਉਸਦਾ ਸਾਮਾਨ...ਇਕ ਟਰੰਕ, ਜਿਸਦਾ ਦੀਵਾਨ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਸੂਟਕੇਸ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਾਲਾ ਰੈਕ, ਬੁਰਸ਼, ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਡੱਬੇ, ਟ੍ਰੇ, ਤੇਲ ਦੇ ਡੱਬੇ ਤੇ ਪਲੇਟਾਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਜ਼ ਟੰਗੀਆਂ ਸਨ। ਬਾਰੀ ਕੋਲ ਸਟੈਂਡ ਉੱਤੇ ਇਕ ਅਧੂਰੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਪਈ ਸੀ।
ਉਸਦੀਆਂ ਏਨੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਜ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਏਨਾਂ ਕੰਮ ਕਦੋਂ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ? ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇਂ ਵੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਬਣਾਈ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਤਸਵੀਰ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਫ਼ਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਈ ਫਰੇਮ ਪਏ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ; ਸ਼ਕਲਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਅਦਿੱਖ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ! ਉਸਦੀ ਸਕੈੱਚ-ਬੁੱਕ ਵੇਖੀ ਤਾਂ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ। ਇਕ ਇਕ ਪੇਂਟਿਗ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਕਈ ਕਈ ਸਕੈੱਚ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਦੋਏ ਅਕਸਰ ਜਾਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੇਰੀ 'ਕੁੱਲ-ਦੁਨੀਆਂ' ਸੀ...ਇਕ ਛੋਟੀ ਮੇਜ਼, ਰੈਕ ਵਿਚ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਡਾਇਰੀਆਂ, ਨੋਟਿਸ ਪੈਡ, ਕਾਪੀਆਂ, ਫਾਇਲਾਂ; ਪੁਰਾਣੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੰਡਲ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਕਪੜੇ ਜਿਹੜੇ ਅੱਜ ਤਕ ਕਦੇ ਵੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪਾਏ ਗਏ; ਧੋਤੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਹੈਂਗਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਟਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਇਕ ਟਾਈਪ ਮਸ਼ੀਨ ਰੱਖ ਹੋਈ ਸੀ...ਜਿਹੜੀ, ਅੱਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਲੱਖ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ।
''ਇਹ ਟਾਈਪ-ਰਾਈਟਰ ਤੂੰ ਲਿਆਂਦਾ ਏ?'' ਅੰਦਰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀ ਕਿ ਕਿੰਨੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਹਾਸਿਲ ਨਹੀਂ ਦਰ ਸਕਦੇ।
''ਪਤਾ ਏ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱÎਸਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਏਂ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਏਂ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਏਨਾ ਵੀ ਚੇਤੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਤੂੰ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਕਦੇ ਸੋਚੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਂ ਹੱਸ ਪਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੁਖ਼ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚਲਾਕ ਬੱਚਾ ਕਿਸੇ ਡਰ ਸਦਕਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ...ਪਤੈ, ਮਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਸੀ? 'ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਟਾਈਪ-ਰਾਈਟਰ ਖ਼ਰੀਦ ਲਵੀਂ'...''
''ਨਹੀਂ, ਇਹਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਪਰਚੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਤੇਰੀ ਆਦਤ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗੀ ਏ।...ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਇਹੀ ਆਦਤ ਪਾ ਲਈ ਏ। ਬਾਹਰੀ ਸਲੂਕ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਜੋ ਵੀ ਅਸੀਂ ਅੰਦਰੇ-ਅੰਦਰ ਸੋਚਦੇ ਜਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਆਂ ਤਰੀਕਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਸ ਨੇ ਦੱÎਸਿਆ?''
''ਮੈਂ ਪੈਸੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ ਸਨ...ਤੇ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਕਦੀ ਪੈਸੇ ਨਾ ਭੇਜੇ।''
ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ। ਦੱਸਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਮਾਂ ਨੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਪੈਸੇ ਭੇਜੇ ਸਨ, ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਸਭ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਖ਼ਰੀਦ ਲਏ।
''ਖਾਣਾ ਕੱਢ, ਖਾਈਏ, ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਖ ਲਈ ਹੋਈ ਏ...'' ਕੋਈ ਭੇਦ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ; ਜਾਂ ਫੇਰ ਉਸਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਅਟਕ ਗਈ ਸੀ। ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਪਈ ਟੋਕਰੀ ਵਿਚੋਂ ਪਲੇਟਾਂ ਕੱਢਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ :
''ਪਤੈ, ਮਾਂ ਨੇ ਤੇਰੀਆਂ ਡਾਇਰੀਆਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਸੀ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਹੱਡਬੀਤੀ ਪੜ੍ਹਨਾ ਉਸਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ।''
ਮੇਜ਼ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਮੂੜ੍ਹੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ...ਪਰਦਾ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕੰਧ ਨਾਲ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਦੋ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਘੁੰਗਰੂ ਲੱਗੇ ਸਨ ; ਜਿਹੜੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਚੁੱਪ ਵਿਚਕਾਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਖੜਕਣ ਲੱਗੇ।
''ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਾਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਭੁੱਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਯਾਦਾਂ, ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮੁੜ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ।''
ਉਹ ਸੁਰਾਹੀ ਵਿਚੋਂ ਗਲਾਸ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਉਲੱਦ ਰਹੀ ਸੀ; ਅਟਕ ਗਈ। ਬਿੰਦ ਦਾ ਬਿੰਦ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਲਿਸ਼ਕ ਮਧੱਮ ਪੈ ਗਈ...ਤੇ ਫੇਰ ਉਸਦੀਆਂ ਉਦਾਸ ਸਿੱਲ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਟਹਿਕਣ ਲੱਗ ਪਈ।
''ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਏਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਰਹਿਣ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ ਏ?''
''ਜ਼ਿੱਦ !''
ਉਸਨੇ ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕੁਝ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
''ਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਨੇ ਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਏ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਗੱਲ ਗੱਲ 'ਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕਾਂ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ, ਕਦੀ ਕਦੀ ਮਾਰਨ-ਕੁੱਟਣ ਵੀ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਰੋੜਾ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਉਹ ਵੀ ਅੱਗੋਂ ਬੋਲਦੀ, ਪਰ ਫੇਰ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ; ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ...ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਨੇ।''
ਪਰ ਮੈਂ ਕਿਧਰੇ ਹੋਰ ਗਵਾਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਨ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਹੁਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਡਰ ਵਾਜਵ ਵੀ ਸੀ। ਉਂਜ ਦੂਜਿਆਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਸਾਰ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਹ ਵਿੰਗੇ-ਟੇਢੇ ਚੱਕਰਦਾਰ ਰੱਸਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਆਦਤ ਹੈ।...ਏਨੇ ਛੋਟੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਿੰਜ ਕਰਿਆ ਕਰੇਗੀ? ਤੇ ਸਾਡੀ ਗੱਡੀ ਬਿਨਾਂ ਕੰਮ ਕੀਤਿਆਂ ਕਿਵੇਂ ਰੁੜ੍ਹੇਗੀ?
''ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀ ਜਾਪਦਾ।'' ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱÎਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਖਾਸੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਬੋਲੀ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਪੰਘਰ ਗਿਆ।
''ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਲਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਨਾ...ਮੈਨੂੰ...''
''ਤੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੁੱÎਛਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਕੀ ਪੁੱਛਣਾ ਸੀ?'' ਉਸਨੇ ਟੋਕਿਆ।
''ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਏ...।''
ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬੱÎਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖਿੜਪੁੜ ਗਈ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਲੱਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਰਸ ਆਉਂਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਨੂੰ ਓਵੇਂ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਾਕ ਟਾਵਰ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਬਿੱਲ ਦੇਂਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤੇ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਅੱਖ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਦੋਏ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਹੱਸਦੇ ਰਹੇ ਸਾਂ, ਉਸ ਦਿਨ। ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਓਵੇਂ ਹੀ ਹੱਸ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਬੜੇ ਲੰਮੇਂ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਕਦੇ ਉਸਦੇ ਬੀਤੇ ; ਘਰ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਖੇਚਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਨਵੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿਰ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ : ਕੱਲ੍ਹ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਾਡੀ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਿਆ ਕਰਨਗੇ? ਹਰੇਕ ਗੱਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਰਥ ਕੱਢੇ ਜਾਣਗੇ। ਗੱਲ ਨਿੱਕੀ-ਮੋਟੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ...ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਨੇੜਤਾ ਵਿਚ ਏਨਾ ਆਨੰਦ ਸੀ ਤਾਂ ਕੀ ਇੱਕੋ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਅਸਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਰਹਿਣਾ ਮਨ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ?
''ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾਂਦੀ ਹਾਂ।''
''ਕੀ ਤੂੰ ਮੇਰੀਆਂ ਸਭ ਡਾਇਰੀਆਂ ਪੜ੍ਹ ਲਈਆਂ ਨੇ?'' ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਉਠ ਕੇ ਮੇਰੀ ਇਕ ਡਾਇਰੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆਈ; ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਨੂੰ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ, ਕੁਝ ਵੀ, ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਮੁੱਢਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਲ੍ਹੜ ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਸੀ।
''ਤੂੰ ਜ਼ਰਾ ਇਹਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਤਾਂ ਸੁਣਾ।''
''ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਾਂਗਾ।''
''ਕਿਉਂ ?''
''ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਣੀ।''
ਉਹ ਉਦਾਸੀਆਂ ਭਰੇ ਦਿਨ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ।
ਉਸਨੇ ਡਾਇਰੀ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਅਸੀਂ ਚੁੱਪ ਸਾਂ। ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਪਾੜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਜਿਹੜਾ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਹੁੰਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕੁਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ...ਜਾਂ ਮਿਥ ਬਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਹ ਖ਼ਤ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਰਹੱਸ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਪਿਆ ਸੀ।
--- --- ---