ਵੈਣ...:: ਅਹਿਮਦ ਨਦੀਮ ਕਾਸਮੀ

ਪਕਿਸਤਾਨੀ ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ :

ਵੈਣ...


       ਲੇਖਕ : ਅਹਿਮਦ ਨਦੀਮ ਕਾਸਮੀ
       ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ


ਬਸ ਕੁਛ ਅਜਿਹਾ ਈ ਮੌਸਮ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਝੋਲੀ 'ਚ ਆਈ ਸੈਂ। ਬਰਕੈਨਾਂ 'ਤੇ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸਕੁਰਾ ਰਹੇ ਸੀ ਤੇ ਬੇਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਟੋਆਂ ਤਣਿਆਂ ਤੋਂ ਟੀਸੀਆਂ ਤੱਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੱਜੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਇਹੋ-ਜਿਹੀ ਹਵਾ ਵਗ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਤਖ਼ਤਿਆਂ 'ਚ ਵੀ ਕਰੂੰਭਲਾਂ ਫੁੱਟ ਪੈਣਗੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਝੋਲੀ 'ਚ ਆਈ ਸੈਂ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਕਾਲੀ, ਪੀਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ 'ਚ ਉਂਘਦਾ ਹੋਇਆ ਕੋਠਾ ਦਮਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਤੇ ਦਾਈ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਹਾਏ ਨੀਂ ਏਸ ਕੁੜੀ ਦੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ 'ਚ ਤਾਂ ਜੁਗਨੂੰ ਟਹਿਕਦੇ ਆ।”
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਵੀ ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਖੁਮਾਰ 'ਚ ਆਪਣੇ ਜਿਸਮ ਦੀ ਉਸ ਬੋਟੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਯਾਦ ਨਈਂ ਪਰ ਦਾਈ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਤੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਦਮਕ 'ਚ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖ਼ਤ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਅਗਲੀ ਰਾਤ ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਅੱਬੂ ਨੇ ਮੌਕਾ ਤਾੜ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਤੇ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ—“ਤੂੰ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਸੈਂ ਮੁੰਡਾ ਹੋਵੇ ਭਾਵੇਂ ਕੁੜੀ, ਸਭ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਦੇਣ ਏ। ਹੁਣ ਇਹ ਮੂੰਹ ਕਿਓਂ ਲਟਕਾ ਲਿਐ।” ਤੇ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਤੂੰ ਨਈਂ ਜਾਣਦੀ ਨਾ ਭੋਲੀਏ ਲੋਕੇ। ਤੂੰ ਮਾਂ ਏਂ ਨਾ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣੇ ਕਿ ਖ਼ੁਦਾ ਐਨੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਅਜਿਹੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਂਦਾ ਏ ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਡਾਢਾ ਖਫ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਏ।” ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੱਬੂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸਦੀ ਖੋਪੜੀ 'ਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਬਦਾਮਾਂ ਵਾਂਗ ਭੰਨ ਦਿਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਇੰਜ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਚਿੜੀ, ਸੱਪ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਏ। ਉਹ ਤੇਰੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦੇਖ ਕੇ ਡਰ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸੋਲਾਂ-ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੈਥੋਂ ਡਰਦਿਆਂ-ਹੋਇਆਂ ਈ ਬਿਤਾਅ ਦਿੱਤੇ ਸੀ। ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਡਰਿਆ ਤੇ ਸਹਿਮਿਆਂ ਹੋਇਆ, ਬਾਹਰ ਗਲੀ 'ਚ ਡੱਠੀ ਮੰਜੀ ਉੱਤੇ, ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਘਿਰਿਆ ਬੈਠਾ ਏ ਤੇ ਆਸਮਾਨ ਵੱਲ ਇੰਜ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਏ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸੇ ਵੱਲ ਆ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਤੂੰ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਤਾਂ ਨਈਂ ਸੈਂ ਗਈ ਮੇਰੀਏ ਬੱਚੀਏ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇਕ ਆਮ-ਜਿਹੀ ਕੁੜੀ ਸਾਂ। ਮੇਰਾ ਨੱਕ-ਨਕਸ਼ਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸਿੱਧਾ-ਸਾਦਾ ਸੀ। ਹਾਂ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅੱਬੂ 'ਤੇ ਗਈ ਸੈਂ ਜਿਹੜਾ ਬੜਾ ਸੁਣੱਖਾ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਬੜਾ ਸੋਹਣਾ ਏਂ ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਦਾ ਸੁਹਪੱਣ ਸੋਲਾਂ-ਸਤਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਗਿਆ ਏ। ਹੁਣ ਵੀ ਉਸਦੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਚੀਰਵੀਂਆਂ ਬਾਦਾਮੀ ਨੇ ਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਮੁੱਛਾਂ ਦੇ ਰੰਗ 'ਚੋਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਭਾਅ ਮਾਰਦੀ ਏ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੈਂ ਨਾ! ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਮੂਰਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਤੂੰ ਆਈ ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਡਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨਈਂ ਸੀ ਬਦਲੀ—ਬਸ, ਜ਼ਰਾ ਜਿੰਨੀ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਆਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਮੋਤੀਆਂ ਵਰਗੇ ਦੰਦ ਬੜੇ ਘੱਟ ਦੇਖੇ। ਉਸਦੇ ਪੰਖੜੀਆਂ ਵਰਗੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੰਜ ਭਿਚੇ ਰਹੇ ਜਿਵੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤਾਂ ਕੁਛ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਹੁਣ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਇਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਤੈਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਬੈਠ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ-ਖੜ੍ਹਾ ਈ ਯਕਦਮ ਅੰਦਰੋਂ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਤਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਡਰੀ ਕਿ ਉਹ ਗਲੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਈ ਢੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਮੈਂ ਕੰਧ ਤੋਂ ਝਾਕ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਏ ਤਾਂ ਉਹ ਗਲੀ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਏ ਤੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਡਰ-ਡਰ ਕੇ, ਤ੍ਰਭਕ ਤ੍ਰਭਕ ਦੇ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਏ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਚੋਰੀ ਫੜ੍ਹੀ ਗਈ ਹੋਵੇ।
ਤੂੰ ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਦੌੜਨ-ਭੱਜਣ ਲੱਗੀ ਪਈ ਤਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਨਈਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆਂ ਇਨਸਾਨ ਐਨਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ! ਇਕ ਵਾਰੀ ਤੂੰ ਡਿੱਗ ਪਈ ਤੇ ਤੇਰੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਸੱਟ ਵੱਜੀ, ਮੈਂ ਰੋਂਦਿਆਂ-ਰੋਂਦਿਆਂ ਬੇਹਾਲ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਅੱਬੂ ਨੇ ਚਹਿਕ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ—“ਖ਼ੁਦਾ ਜੋ ਵੀ ਕਰਦਾ ਏ, ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਏ। ਸਾਡੀ ਰਾਣੋ ਧੀ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਸੱਟ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੇ ਉਸਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨੂੰ ਦਾਗ਼ਦਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ।” ਪਰ ਖ਼ੁਦਾ ਨੂੰ ਕੁਛ ਹੋਰ ਮੰਜੂਰ ਸੀ। ਸੱਟ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਪਰ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਲਾਲ-ਲਾਲ ਜਿਹਾ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ-ਸੁਨਹਿਰੀ ਜਿਹਾ ਵੀ...ਜਿਹੜਾ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਪੀਲਾ-ਪੀਲਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਏ।
ਫੇਰ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਬੀਬੀ-ਜੀ ਕੋਲ ਬਿਠਾਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਤੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਏ। ਬੀਬੀ-ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀਆਂ ਬੱਚੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ 'ਚੋਂ ਮੇਰੀ ਰਾਣੋ ਧੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਫ਼ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਤੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਕਟੋਰੀਆਂ ਦੀ ਟੁਣਕ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਟੁਣਕ ਕਿ ਤੂੰ ਚੁੱਪ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੈਂ ਤਦ ਵੀ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਟੁਣਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਇੰਜ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ 'ਆਯਤ' (ਕੁਰਾਨ ਦਾ ਇਕ ਵਾਕ) ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੋਂ ਤੇਰੀਆਂ ਸਾਥਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਇੰਜ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਇਕੱਲੀ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੈਂ ਤਾਂ ਗਲੀ 'ਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਸੀ ਤੇ ਚਿੜੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਬਨੇਰਿਆਂ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਆਉਂਦੇ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਮਜ਼ਾਰ ਸਾਈਂ ਦੂਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮਜਾਵਰ (ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਸੇਵਾਦਾਰ) ਸਾਈਂ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ਾਹ ਇੱਧਰੋਂ ਦੀ ਲੰਘੇ ਤੇ ਤੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਇਹ ਕੌਣ ਲੜਕੀ ਏ ਜੀਹਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਫਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਖੰਭਾਂ ਦੀ ਫੜਫੜਾਹਟ ਸੁਣ ਰਹੇ ਆਂ।” ਤੇ ਜਦੋਂ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਾਈਂ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਏ ਤਾਂ ਤੂੰ ਐਨੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਈ ਕਿ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੈਂ।
ਉਦੋਂ ਇੰਜ ਹੋਇਆ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਰੇ ਭਾਂਡੇ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਤੇਰੀ ਤਿਲਾਵਤ (ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦਾ ਪਾਠ) ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਤੂੰ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਉਠਦੀ ਤੇ “ਬਰਕਤ ਸਾਈਂ ਦੂਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਜੀ” ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਉਹਨਾਂ ਭਾਂਡਿਆਂ 'ਤੇ “ਛੂ” ਕਰਦੀ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਉਂਦੀਆਂ ਤਾਂ ਬਿਮਾਰ ਚੰਗੇ-ਭਲ਼ੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਬੇ-ਨਮਾਜ, ਨਮਾਜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।
ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਨੂਰ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਏਂ ਪਰ ਹੁਣ ਤੂੰ ਬੀਬੀ-ਜੀ ਦੇ ਘਰੋਂ ਵਾਪਸ ਘਰ ਆਉਂਦੀ ਏਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਈਂ ਟਿਕਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ 'ਤੇ ਨਈਂ ਟਿਕ ਸਕਦੀਆਂ।
ਖ਼ੁਦਾ ਤੇ ਰਸੂਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੂੰ ਸਾਈਂ ਦੂਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਜਪਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੈਂ...ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਅੱਬਾ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤੈਨੂੰ ਸਾਈਂ ਦੂਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ 'ਤੇ ਸਲਾਮ ਵੀ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ।
ਕੁਰਾਨ-ਸ਼ਰੀਫ਼ ਤੂੰ ਐਨਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਮੇਰੇ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬੋਟੀ ਕਿ ਹੁਣ ਵੀ ਜਦੋਂ ਚਾਰੇ-ਪਾਸੇ ਸੰਨਾਟਾ ਏ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਧਰੋਂ-ਉੱਧਰੋਂ ਸਿਸਕੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਜਾਂਦੀ ਏ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਤੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣ ਰਹੀ ਆਂ। ਤੇਰੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਨਈਂ ਹਿੱਲ ਰਹੇ ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਆਂ ਕਿ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਤੇਰੀ ਏ। ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਸੁਰੀਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੇਰੀ ਰਾਣੋ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਹੋਰ ਕਿਸ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਏ!
ਇਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਚਾਚੇ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਬੀਵੀ ਆਪਣੇ ਮੁੰਡੇ ਲਈ ਤੇਰਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮੰਗਣ ਆਈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਵਿਆਹ ਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਏਂ। ਮਾਂਵਾਂ ਤਾਂ ਧੀ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੰਨੀ ਲੈਂਦਿਆਂ ਈ ਸਮਝ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਕਿ ਵਕਤ ਆ ਰਿਹਾ ਏ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ 'ਚ ਮੈਂ ਸੋਚ ਈ ਨਾ ਸਕੀ। ਤੂੰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਮੋਹਲਤ ਨਈਂ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੱਬਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਇਸ ਬੇਖ਼ਬਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਦਾ ਦੀ ਬੇਖ਼ਬਰੀ ਏਂ ਪਰ ਮੈਂ ਏਡਾ ਬੇਖ਼ਬਰ ਨਈਂ ਆਂ। ਬਸ, ਗੱਲ ਇਹ ਐ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੁੜੀ ਤੋਂ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਏ। ਉਸ ਨਾਲ ਵੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਕਰ। ਉਸਨੇ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਛ ਮੌਲਾ ਦੀ ਰਾਹ 'ਤੇ ਤਜ ਦਿੱਤਾ ਏ।”
ਉਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਤੈਥੋਂ ਭੈਅ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਤੈਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਫੇਰ ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ ਸਾਈਂ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਇਕ ਖਾਦਿਮ (ਸੇਵਾਦਾਰ) ਆਇਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਲ੍ਹ ਤੋਂ ਸਾਈਂ ਦੂਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਉਰਸ ਏ ਜਿਹੜਾ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚੱਲੇਗਾ ਤੇ ਸਾਈ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਸਾਈਂ ਦੂਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਏ ਤੇ ਇਹ ਫਰਮਾਉਂਦੇ ਸੁਣਿਆਂ ਏ ਕਿ ਮੇਰੀ ਚੇਲੀ ਰਾਣੋ ਨੂੰ ਬੁਲਾਅ ਕੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੱਕ ਉਸ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਮਜ਼ਾਰ 'ਤੇ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀ ਤਿਲਾਵਤ ਕਰਵਾਓ ਵਰਨਾ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਤੂੰ ਜਾਣਦੀ ਸੈਂ ਧੀਏ ਕਿ ਸਾਈਂ ਦੂਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਬੜੇ ਜਲਾਲ (ਗੁੱਸੇ) ਵਾਲੇ ਸਾਈਂ ਸਨ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਜਿਸਨੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਉਸਨੂੰ ਬਸ ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਭਰ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਰਾਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਕੋਈ ਬੁਰੀ ਗੱਲ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਸਿਰਹਾਣੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਏ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਥ ਨਿਕਲਦਾ ਏ। ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਜਾਂ ਬੁਰੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਖਿੱਚਿਆ ਆਉਂਦਾ ਏ। ਆਪਣੀ ਗਰਦਨ ਸਾਈਂ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਥ 'ਚ ਦੇ ਦੇਂਦਾ ਏ ਤੇ ਫੇਰ ਉੱਥੇ ਈ ਢੇਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਸਾਈਂ ਜੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਥ ਵਾਪਸ ਮਜਾਰ-ਸ਼ਰੀਫ਼ 'ਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਏ ਤੇ ਮਜਾਰ-ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਇੰਜ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਈ ਨਾ ਹੋਣ।
ਕੀਹਦੀ ਮਜਾਲ ਸੀ ਕਿ ਸਾਈਂ ਦੂਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਾ ਮੰਨਦਾ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਇਕ ਊਠ 'ਤੇ ਕੁਜਾਵੇ 'ਚ ਬੈਠੇ ਦਰਗਾਹ ਸਾਈਂ ਦੂਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਕੁਜਾਵੇ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਾਂ ਤੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜਾਨ! ਕੁਜਾਵੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਊਠ ਦੇ ਪਲਾਨ 'ਤੇ ਤੇਰਾ ਅੱਬਾ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਊਠ ਜਿਉਂ ਈ ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਚੱਲਣ ਲੱਗਾ ਸੀ ਤਾਂ ਤੂੰ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀਆਂ ਤਿਲਾਵਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਤੇ ਮੇਰੀ ਪਾਕ ਤੇ ਨੇਕ ਬੱਚੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡਾ ਊਠ ਜਿੱਥੋਂ ਵੀ ਲੰਘਦਾ ਸੀ ਲੋਕ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਖਿੱਚੇ ਤੁਰੇ ਆਉਂਦੇ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰ ਰਹੇ ਸੀ ਤੇ ਰੋ ਰਹੇ ਸੀ ਤੇ ਸੁਬਹਾਨ-ਅੱਲਾ, ਸੁਬਹਾਨ-ਅੱਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਕੁਜਾਵੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਚਿੜੀਆਂ, ਮੜਕੀਆਂ ਤੇ ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਗੋਤਾ ਲਾ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਬੱਚੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਸ਼ਰਬਤ ਪੀ ਕੇ ਨੱਚਦੇ-ਤੈਰਦੇ ਹੋਏ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਸਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡੀ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਕਿਸ ਨੇਕੀ ਦਾ ਫ਼ਲ ਏ ਕਿ ਖ਼ੁਦਾ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਧੀ ਦਿੱਤੀ ਏ ਜਿਹੜੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੀ ਏ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਸਮਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਆਸਮਾਨ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤੇਰੇ ਅੱਬਾ ਨੇ ਪਾਲਾਨ 'ਚੋਂ ਝੁਕ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ—“ਉੱਪਰ ਦੇਖ, ਇਹ ਕੇਹੇ ਨੂਰਾਨੀ ਪਰਿੰਦੇ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉੱਡ ਰਹੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਚ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿੰਦੇ ਕਦੀ ਨਈਂ ਦੇਖੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੰਭਾਂ 'ਚ ਸਿਤਾਰੇ ਚਮਕਦੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਤਾਂ ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਜਾਪਦੇ ਨੇ।” ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਨੂਰ ਬੱਚੀ! ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਜਾਹਿਲ ਮਾਂ ਸਹੁੰ ਖਾ ਕੇ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਆਂ ਕਿ ਉਹ ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਈ ਸਨ। ਕੁਝ ਇਹੋ-ਜਿਹੇ ਜਿਵੇਂ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਖੰਭ ਲੱਗ ਗਏ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਹਵਾ ਵਿਚ ਹੁਮਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਮੇਰੀ ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਈ ਧੀ ਤੋਂ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣਨ ਆਏ ਹੋਣ।
ਫੇਰ ਜਦੋਂ ਦਰਗਾਹ ਸਾਈਂ ਦੂਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਸਾਡਾ ਊਠ ਬੈਠਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਭੁੱਲ ਗਈ ਸੈਂ ਕਿ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਵੀ ਨੇ। ਤੂੰ ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਵੱਲ ਇੰਜ ਖਿੱਚੀਦੀ ਤੁਰ ਗਈ ਸੈਂ ਜਿਵੇਂ ਸਾਈਂ ਦੂਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਤੇਰੀ ਉਂਗਲ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ।
ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਕੇ ਉਸਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬੈਠ ਕੇ ਤੂੰ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀ ਤਿਲਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਤੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਚਖਣ ਲਈ ਉਸ 'ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੁਆਲੇ ਜੁੜ ਗਏ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੋਰਾਂ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਪੋਰ ਚੁੰਮ ਲਏ। ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਸਾਈਂ ਹਜਰਤ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸੇਵਾ 'ਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਰਣਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਥ ਨੂੰ ਚੁੰਮਣ ਪਹੁੰਚੇ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨਾ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ ਸੀ, “ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਸਾਈਂ ਜੀ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਅ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅਗਲੇ-ਪਿਛਲੇ ਗੁਨਾਹ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਾ ਲਏ ਨੇ। ਤੁਸੀਂ ਇੰਸ਼ਾ ਅੱਲਾ ਜੱਨਤੀ ਓਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਬੀਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਸਾਈਂ ਦੂਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਤੇ ਹਜਰਤ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰਾਨੇ ਦੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਦੀ ਇਮਾਨਤ 'ਚ ਦੇ ਕੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪਿੰਡ ਆ ਗਏ ਕਿ ਉਰਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬੀਤਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇਸ ਨਿਆਮਤ (ਰੱਬੀ ਦਾਤ) ਨੂੰ ਲੈਣ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ ਜਿਹੜੀ ਖ਼ੁਦਾ ਨੇ ਤੇ ਉਸਦੇ ਹਬੀਬ-ਏ-ਪਾਕ ਨੇ ਸਾਡੀ ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸਿੱਧੀ-ਸਾਦੀ ਨੇਕੀ ਤੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਏ।
ਨੀਂ ਮੇਰੀ ਬੱਚੀਏ, ਨੀਂ ਮੇਰੇ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬੋਟੀਏ, ਨੀਂ ਮੇਰੀ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਰਾਣੋ ਧੀਏ! ਫੇਰ ਜਦੋਂ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸਾਈਂ ਦੂਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਮਜਾਰ 'ਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਬੈਠੀ ਸੈਂ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਬੈਠਾਅ ਗਏ ਸੀ। ਪਰ ਕੀ ਇਹ ਤੂੰ ਈ ਸੈਂ? ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਫ਼ੈਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਤੇਰੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਜੰਮੇ ਖ਼ੂਨ ਦੀਆਂ ਪੇਪੜੀਆਂ ਸਨ। ਤੇਰੇ ਵਾਲ ਖਿੱਲਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਚਾਦਰ ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਲੱਥੀ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਆਪਣੇ ਅੱਬੂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਢਕਣ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਨਈਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਤੇਰਾ ਰੰਗ ਮਿੱਟੀ-ਮਿੱਟੀ ਹੋਇਆ-ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਈ ਤੂੰ ਚੀਕ ਪਈ ਸੈਂ—“ਮੈਥੋਂ ਦੂਰ ਰਹੋ ਅੱਬਾ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾ ਆਵੀਂ ਅੰਮਾਂ, ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਰਹਾਂਗੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਈਂ ਦੂਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਨਈਂ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਥ ਨਈਂ ਨਿਕਲਦਾ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਈਂ ਹੁੰਦਾ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਈ ਰਹਾਂਗੀ। ਤੇ ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਖੁੱਲ੍ਹੇਗਾ, ਅੱਜ ਨਈਂ ਤਾਂ ਕਲ੍ਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇਗਾ। ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸਹੀ...ਪਰ ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇਗਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਥ ਜ਼ਰੂਰ ਨਿਕਲੇਗਾ। ਓਦੋਂ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਅੱਬੂ ਤੇ ਅੰਮਾਂ ਦੇ ਕਦਮਾਂ 'ਚ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ ਤੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਰਾਂਗੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋ-ਧੋ ਪੀਵਾਂਗੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਈਂ ਆ ਸਕਦੀ। ਮੈਂ ਵੱਝ ਗਈ ਆਂ। ਮੈਂ ਮਰ ਗਈ ਆਂ।” ਫੇਰ ਯਕਦਮ ਤੇਰੀ ਭੁੱਬ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ ਸੀ ਤੇ ਪਰ ਤੂੰ ਯਕਦਮ ਆਪਣੇ ਅੱਥਰੂ ਡੱਕ ਲਏ ਸਨ ਤੇ ਭਰੜਾਈ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਤਿਲਾਵਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ ਸੈਂ ਤੂੰ। ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਈ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਸਨ—“ਅਸਰ ਆ ਗਿਆ ਏ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਇਸ 'ਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਆ ਗਈ ਏ।”
ਤੇਰੇ ਅੱਬੂ ਨੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ ਸੀ—“ਅਸਰ ਆ ਗਿਆ ਏ...ਕਸਰ ਆ ਗਈ ਐ? ਦਿਨ-ਰਾਤ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀ ਤਿਲਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ 'ਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਕਿੰਜ ਆ ਸਕਦੀ ਐ? ਤੇ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਓਂ ਕਿ ਕਸਰ ਆ ਗਈ ਏ ਤਾਂ ਸਾਈਂ ਹਜਰਤ ਸ਼ਾਹ ਕਿੱਥੇ ਨੇ?” ਉਹ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਈਂ ਹਜਰਤ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਵਿਲਕਦੀ ਹੋਈ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਸਾਂ...ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਖਾਦਿਮ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਾਈਂ ਜੀ ਤਾਂ ਉਰਸ ਦੇ ਫ਼ੌਰਨ ਬਾਅਦ ਇਕ ਕੋਠੜੀ 'ਚ ਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਕਈ ਦਿਨ ਤੱਕ ਵਜੀਫ਼ਾ (ਜਪ) ਫਰਮਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਈਂ ਮਿਲਦੇ। ਫੇਰ ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਬੀਬੀਆਂ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹਿਆ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਖਾਦਿਮ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਣੋ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਬੀਬੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਈ ਬੜੀਆਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਨੇ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨਾ ਪਾਪ ਏ। ਅਸੀਂ ਫੇਰ ਅਹੁਲ ਕੇ ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਵੱਲ ਗਏ ਪਰ ਐਤਕੀਂ ਮੇਰੀ ਬੱਚੀ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਜਲਾਲ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਤੂੰ ਐਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੀਕ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਤੁਸੀਂ ਗਏ ਕਿਓਂ ਨਈਂ?' ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਈ ਨਈਂ ਸੀ ਆਇਆ ਕਿ ਉਹ ਚੀਕ ਉਸ ਹਲਕ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਏ ਜਿਸ 'ਚੋਂ ਤਿਲਾਵਤ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਕਦੀ ਕੁਛ ਹੋਰ ਨਿਕਲਿਆ ਈ ਨਈਂ ਸੀ!
ਅਸੀਂ ਉੱਜੜੇ-ਪੁੱਜੜੇ ਮਾਪੇ ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਨੁੱਕਰ 'ਚ ਬੈਠ ਗਏ ਸੀ ਤੇ ਰੋ ਰਹੇ ਸੀ ਤੇ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਰੋਂਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਰੋ ਰਹੇ ਸੀ ਕਿ ਸਾਈਂ ਹਜਰਤ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਖਾਦਿਮ ਆਇਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਾਈਂ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਣੋ ਦੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਦਾ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕੁੜੀ ਅਚਾਨਕ ਜਿੰਨ-ਭੂਤ ਦੇ ਕਬਜੇ 'ਚ ਚਲੀ ਗਈ ਏ ਤੇ ਸਾਈਂ ਹਜਰਤ ਸ਼ਾਹ ਖਾਸ ਵਜੀਫ਼ਾ ਫਰਮਾ ਰਹੇ ਨੇ ਕਿ ਜਿੰਨ ਉਤਰੇ ਤਾਂ ਇਸ ਅਮਾਨਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫੇਰ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਾਓ ਤੇ ਰਾਣੋ ਨੂੰ ਦਰਗਾਹ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ 'ਚ ਰਹਿਣ ਦਿਓ।
“ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਜਾਓ”, ਸਾਡੇ ਸਿਰਾਂ 'ਤੇ ਤੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜੀ ਸੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਲਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। “ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਜਾਓ ਮੇਰੇ ਅੱਬੂ, ਜਾਓ ਮੇਰੀ ਅੰਮਾਂ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਜਾਓ, ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇਗਾ, ਮੁਬਾਰਕ ਹੱਥ ਜ਼ਰੂਰ ਨਿਕਲੇਗਾ, ਫ਼ੈਸਲਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਿੱਧੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਾਂਗੀ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਤੂੰ ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਵੱਲ ਪਰਤ ਗਈ ਸੈਂ ਤੇ ਤੂੰ ਤੁਰਦੀ ਹੋਈ ਇੰਜ ਡੋਲ ਰਹੀ ਸੈਂ ਜਿਵੇਂ ਕੱਟੀ ਪਤੰਗ ਡੋਲ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਏ।
ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਸਦਕੇ ਜਾਵਾਂ ਮੇਰੀਏ ਧੀਏ! ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਮਾਪੇ ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਪਛਾਣਦੀ ਵੀ ਨਈਂ ਸੈਂ। ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਾਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਇੰਜ ਸੁੰਨੀਆਂ-ਸੁੰਨੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਦੀ ਸੈਂ ਜਿਵੇਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਕਿੱਧਰੋਂ ਆਈ ਏ! ਤੇਰਾ ਰੰਗ ਮੈਲਾ-ਮੈਲਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਆਕੜ ਕੇ ਪਾਟ ਗਏ ਸਨ। ਤੇਰੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਗਰਦ ਸੀ, ਡੱਕੇ-ਡੌਲੇ ਸਨ, ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਪੱਤੇ ਸਨ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਜੋੜਾ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਸੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕੱਪੜੇ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੇ ਤਾਂ ਤੂੰ ਇਹ ਕੱਪੜੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਉੱਠੀ ਤੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਤੇਰਾ ਇਕ ਵੀ ਪੈਰ ਸਿੱਧਾ ਨਈਂ ਸੀ ਪੈ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਤੂੰ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ ਸੈਂ ਤੇ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਏ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿਤੇ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲਣ ਗਈ ਏਂ। ਪਰ ਫੇਰ ਯਕਦਮ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੌਲਾ ਪੈਣ ਲੱਗਾ ਸੀ ਤੇ ਤੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੀ ਸੈਂ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਕੁਝ ਖਾਦਿਮ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਜੋੜਾ ਦਰਗਾਹ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਦੇਗ ਹੇਠ ਮੱਚਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਤਿਲਾਵਤ ਤਾਂ ਤੂੰ ਹੁਣ ਵੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੈਂ ਪਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਕਟੋਰੀਆਂ ਦੀ ਟੁਣਕ ਨਈਂ ਸੀ। ਫੇਰ ਤੂੰ ਪੜ੍ਹਦੀ-ਪੜ੍ਹਦੀ ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦੀ ਸੈਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਝਿਰੀ, ਕੋਈ ਦਰਾੜ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇਂ—ਫੇਰ ਤੂੰ ਫੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਸੈਂ ਤੇ ਤਿਲਾਵਤ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜਿਵੇਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਸੈਂ—'ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇਗਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਥ ਜ਼ਰੂਰ ਨਿਕਲੇਗਾ, ਫ਼ੈਸਲਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਨਸਾਫ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇਗਾ।' ਫੇਰ ਤੂੰ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਸੈਂ ਤੇ ਤਿਲਾਵਤ ਵਿਚ ਮਗਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੈਂ।
ਇਕ ਵਾਰੀ ਅਸੀਂ ਸਾਈਂ ਹਜਰਤ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਖ਼ਿਦਮਤ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ ਸਾਂ ਤੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ 'ਜਿੰਨ-ਭੂਤ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਈਂ ਫੜਕਦੇ ਤੇ ਦੂਰ ਬੈਠੇ-ਬੈਠੇ ਹੱਸਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਝੂੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਜੇ ਸਾਡੀ ਹੀਰੇ ਵਰਗੀ ਧੀ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਕਾਫ਼ਰ ਜਿੰਨ ਆ ਗਏ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀ ਤਿਲਾਵਤ ਦਾ ਵੀ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਈਂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਗਾਹ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਈ ਜਿੰਨ ਨੇ। ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਤਰ ਜਾਣਗੇ। ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ, ਰਸੂਲ ਦੇ ਪਾਕ ਨਾਂ 'ਤੇ, ਪੀਰ ਦਸਤਗੀਰ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ, ਸ਼ਾਈਂ ਦੂਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਨਾ 'ਤੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ 'ਤੇ ਚੱਲੋ ਤੇ ਜਿੰਨ ਲਾਹੋ।' ਉਦੋਂ ਸ਼ਾਈਂ ਹਜਰਤ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ ਸੀ ਕਿ 'ਅਸੀਂ ਜਿੰਨ ਤਾਂ ਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਕਿਹਾ ਏ—ਇਹ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਕਾਫ਼ਿਰ ਜਿੰਨ ਏਂ ਤੇ ਕਾਫ਼ਿਰ ਜਿੰਨ ਸਾਡੇ ਕਬਜੇ ਵਿਚ ਨਈਂ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਦੁਆ ਕਰ ਰਹੇ ਆਂ, ਤੁਸੀਂ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਦੁਆ ਕਰੋ। ਸਾਡਾ ਫਜੀਫ਼ਾ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ।'
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਹੇ ਸਾਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੀ ਖਾਦਿਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ 'ਉਰਸ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਹਜਰਤ ਸ਼ਾਹ ਮਜ਼ਾਰ ਵੱਲ ਆਏ ਸਨ। ਤੇ ਤੇਰੀ ਬਦਨਸੀਬ ਧੀ ਨੇ ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਤੋਂ ਗੋਲ-ਗੋਲ ਲਹਿਰੀਏ ਪੱਥਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਭਰ ਲਏ ਸਨ ਤੇ ਚੀਕ-ਚੀਕ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਸਾਈਂ ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ 'ਚੋਂ ਮੁਬਾਰਕ ਹੱਥ ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਨਿਕਲੇਗਾ, ਨਿਕਲੇਗਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਇਕ ਕਦਮ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਾਈਂ ਦੂਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਇਹਨਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿਆਂਗੀ।' ਖਾਦਿਮ ਤੇਰੀ ਧੀ ਨੂੰ ਕੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਤਾਂ ਸਾਈਂ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਨਾਦਾਨੋਂ! ਇਹ ਲੜਕੀ ਨਈਂ ਬੋਲ ਰਹੀ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਕਾਫ਼ਿਰ ਜਿੰਨ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਏ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸਨੇ ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਉੱਤੇ ਕਬਜਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਏ, ਸਾਨੂੰ ਤੇ ਸਾਡੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਰਦ-ਔਰਤ ਨੂੰ ਇੱਧਰ ਨਈਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਵਰਨਾ ਕੀ ਪਤਾ ਕਿ ਇਹ ਜਿੰਨ ਕੀ ਕਰ ਬੈਠੇ'।'
ਫੇਰ ਦਰਗਾਹ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦਾ ਇਕ ਖਾਦਿਮ ਆਇਆ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਧੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੁਲਾਅ ਰਹੀ ਏ। ਡਿੱਗਦੇ-ਢਹਿੰਦੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਤੂੰ ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਪੁਆਂਦੀ ਲੇਟੀ ਹੋਈ ਸੈਂ। ਚਿਰਾਗ਼ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਾੜੇ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਤੇਰੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਮਸੀਂ ਈ ਹਿੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਜ਼ਾਹਿਰ ਏ ਕਿ ਤੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਤਿਲਾਵਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੈਂ। ਫੇਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਤੇਰੇ ਅੱਬਾ ਨੇ ਤੇਰਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਘੁੱਟ ਕੇ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਬੜੀ ਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ—“ਮੇਰੀ ਅੰਮਾਂ, ਮੇਰੇ ਅੱਬਾ! ਕੌਣ ਜਾਣੇ ਮਜਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਕਿਓਂ ਨਈਂ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ? ਹਾਲੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਈਂ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਚਲੋ ਫ਼ੈਸਲਾ ਤਾਂ ਹੋ ਗਿਆ। ਚਲੋ ਮੈਂ ਈ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਸਹੀ। ਸਾਈਂ ਦੂਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਬੜਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਹੁਣ ਕਿਆਮਤ ਦੇ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਵਾਂਗੇ, ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ...ਖ਼ੁਦਾ...” ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਤੂੰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ ਸੈਂ ਤੇ ਉਦੋਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਏਂ।
ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਘਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆਏ ਤੇ ਜਦੋਂ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਸੁਭਾਅ-ਸਵੇਰੇ ਸਾਈਂ ਹਜਰਤ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਖਾਸ ਖਾਦਿਮ ਸਾਈਂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਫ਼ਨ ਲਿਆਇਆ ਤਾਂ ਤੇਰੇ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਜਿੰਨ ਤੇਰੇ ਅੱਬਾ 'ਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਫ਼ਨ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਉਸ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਝੋਕ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤੈਨੂੰ ਗੁਸਲ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬੋਟੀ! ਮੇਰੀ ਨੇਕ ਤੇ ਪਾਕ, ਮੇਰੀ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਰਾਣੋ ਧੀ! ਆ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਬੁਝੇ ਹੋਏ ਚੰਦ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਲਵਾਂ। ਦੇਖ ਕਿ ਬਰਕੈਨਾਂ 'ਤੇ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸਕੁਰਾ ਰਹੇ ਨੇ ਤੇ ਬੇਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਟੋਆਂ ਤਣਿਆਂ ਤੋਂ ਟੀਸੀਆਂ ਤੱਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੱਜੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਓਹੋ-ਜਿਹੀ ਹਵਾ ਵਗ ਰਹੀ ਏ ਜਿਵੇਂ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਤਖ਼ਤਿਆਂ 'ਚ ਵੀ ਕਰੂੰਭਲਾਂ ਫੁੱਟ ਪੈਣਗੀਆਂ ਤੇ ਚਾਰੇ-ਪਾਸੇ ਤੇਰੀ ਤਿਲਾਵਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਗੂੰਜ ਏ ਤੇ ਸਾਈਂ ਹਜਰਤ ਸਾਹ ਜੀ ਦੇ ਕਫ਼ਨ ਦੇ ਸੜਨ ਦੀ ਬੂ ਸਾਰੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲ ਚੁੱਕੀ ਏ ਤੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਐਨਾ ਦਰਦ ਜਮ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਏ ਜਿੰਨਾ ਤੈਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।
--- --- ---
     ਬੇਦੀ ਡੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ, ਬਾਜਾ ਰੋਡ। ਜੈਤੋ-151202.(ਪੰਜਾਬ)
     ਮੋਬਾਇਲ : 94177-30600.
--- --- ---

ਕੈਸੇ ਕੈਸੇ ਲੋਗ... :: ਲੇਖਕ : ਰਾਮਲਾਲ

ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ :

    ਕੈਸੇ ਕੈਸੇ ਲੋਗ...

       ਲੇਖਕ : ਰਾਮਲਾਲ
       ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ


ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਬੀਅਰ ਦਾ ਗਲਾਸ ਕਬੂਲ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ...ਤੇ ਸਿਗਰਟ ਪੀਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੂੰ ਖੰਘ ਆ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ—
“ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਕਦੀ 'ਸਮੋਕਿੰਗ' ਨਈਂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਵੀ ਕਦੀ ਨਈਂ ਪੀਤੀ।”
“ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਬੀਅਰ ਏ। ਭਾਵੇਂ ਕੁਛ 'ਸਟਰਾਂਗ' ਏ ਪਰ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਥ ਦੇਣ ਖਾਤਰ ਸਾਈਡਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਇਹ ਬੜਾ ਈ ਲਾਈਟ ਡਰਿੰਕ ਏ।”
“ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੀ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਈਂ ਵਰਤੀਆਂ।”
“ਖ਼ੈਰ, ਛੱਡੋ ਇਸ ਬਹਿਸ ਨੂੰ। ਇਹ ਦੱਸੋ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੀ ਸੋਚਿਆ ਸੀ—ਸਾਡੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਚਾਨਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਘਰੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਮੀਲ ਦੂਰ, ਇਕ ਕਸਬੇ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਜਿਸਦੀ ਸੱਨਅਤ ਦੀ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਰਵਾਇਤ ਨਈਂ। ਜਿੱਥੇ ਸਾਰਾ ਮਾਲ ਬਾਹਲੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ 'ਚੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ!”
“ਨਈਂ ਇਹ ਤਾਂ ਵਾਕੱਈ ਕਦੀ ਨਈਂ ਸੀ ਸੋਚਿਆ—ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਅੰਦਰ ਵੜਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਈਂ ਓਂ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਹਫ਼ਤੇ ਦੀ ਰਹਿ ਰਹੀ ਆਂ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਘੁੰਮਣ ਲਈ ਦੋ ਮੀਲ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਆਂ। ਇਕ ਦਿਨ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਬਾਬਾਪੁਰ ਪਿੰਡ 'ਚ ਇਕ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਏ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦਸ ਮੀਲ ਦੂਰ ਏ ਤੇ ਉੱਥੇ ਵੀ ਪੈਦਲ ਈ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਨਾ ਸੜਕ ਏ, ਨਾ ਕੋਈ ਸਵਾਰੀ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਟੋਲੀਆਂ ਬਣਾ-ਬਣਾ ਕੇ ਪਗਡੰਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕੋ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਜਾਂਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ। ਸਾਰੇ ਈ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ—ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਬਾਬਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜੇ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੰਜਾਰਿਆਂ ਵਰਗੇ ਈ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਤਾਰਾ ਜਾਂ ਖਜਬਰੀ ਵਜਾ-ਵਜਾ ਕੇ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆਂ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਦੇਖੇ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਕਾਲੇ-ਕਾਲੇ ਨੰਗੇ ਪਿੰਡੇ, ਨਿਚਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਛੋਟੀ-ਜਿਹੀ ਰੰਗੀਨ ਧੋਤੀ ਜਾਂ ਮੂਕਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਹੁੰਦਾ ਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਾਂਗ ਈ ਕਾਲੀਆਂ ਪਰ ਬੜੇ ਈ ਦਿਲਕਸ਼ ਨੱਕ-ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਏਨੇ ਲੰਮੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਗੋਡਿਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੋਪੇ ਦਾ ਤੇਲ ਲਾ-ਲਾ ਕੇ ਬੇਹੱਦ ਕੂਲਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਨੇ ਉਹ। ਇਕ ਦਿਨ ਚੱਲਿਓ ਮੇਰੇ ਨਾਲ! ਮੈਂ ਪਤਾ ਕਰਕੇ ਆਵਾਂਗੀ ਕਿ ਫੇਰ ਕਿਸ ਦਿਨ ਮੇਲਾ ਲੱਗੇਗਾ। ਪਰ—ਆਈ ਐਮ ਸਾਰੀ! ਮੈਂ ਏਨੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਕਿੰਜ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਆਂ!”
“ਕਿਓਂ ਇਹੋ-ਜਿਹੀ ਕੀ ਪਰਾਬਲਮ ਏਂ! ਕੀ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਜੀਅ ਕਰ ਰਿਹਾ ਏ”
“ਘਰ ਤਾਂ ਜਾਣਾ ਈ ਏਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕਦੀ ਨਾ ਕਦੀ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਹੋਸਟਲ 'ਚ ਇਕ ਕੁੜੀ ਦੀ ਗੈਸਟ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਰਹੀ ਆਂ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਅਚਾਨਕ ਦੋਸਤੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਤ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲਈ ਹੋਈ ਏ। ਇਕ ਹਫ਼ਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਏ—ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਆਂ, ਇਹ ਵੀ ਤਾਂ ਸੋਚਦੀ ਆਂ!”
ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਟੂਰਿਸਟ ਲਾਜ ਵਿਚ ਆ ਗਈ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਲ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਪੇਸ਼ੇ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਇਕ ਨਵਾਂ ਤਜਰਬਾ ਸੀ। ਵਰਨਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੈਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਤਸੱਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਕੁਝ ਦੇਖ ਲਿਆ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ! ਪਰ ਨੀਰਾ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਬਾਂਸ, ਜੁਟ ਤੇ ਧਾਈਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਘਾਹ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘਿਆ—ਤੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਹੈਰਾਨ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਲੋੜਮੰਦ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਘੂਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਕੀਤਾ ਕੁਝ ਦਿਨ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਬਿਤਾਏ ਜਾਣ।
ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਜਿਊਣ ਢੰਗ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਘੋਖਣਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਮੇਰੀ ਬੜੀ ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤ ਹੈ। ਪਰ ਨੀਰਾ ਚੌਧਰੀ ਮੇਰੀ ਇਸ ਰਾਏ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਬੋਲੀ—
“ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਕੋਈ ਸਾਨੂੰ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕਰੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ 'ਚ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਇਕ ਡਰ ਵੀ ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ। ਜੁੱਗਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਨਈਂ। ਨਈਂ ਰਾਤ ਕੱਟਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਬਿਹਤਰ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਪਵੇਗਾ ਜਿਹੜਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਖਾਂਦਾ-ਪੀਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਫੇਰ ਇਸਦਾ ਫਾਇਦਾ ਈ ਕੀ—ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਚੰਗਾ ਇਹ ਐ ਕਿ ਅਸੀਂ ਟੂਰਿਸਟ ਲਾਜ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਘੁੰਮ ਲਿਆ ਕਰੀਏ। ਕੁਛ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਚੱਲਾਂਗੇ!”
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹਾਸਾ ਆ ਗਿਆ—“ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸੋਚ ਲਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਘੁੰਮਦਾ ਫਿਰਾਂਗਾ?”
“ਸੌਰੀ!” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਕਈ ਮਿੰਟਾਂ ਤੱਕ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ। ਅਸੀਂ ਇਕ ਤਲਾਅ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕਈ ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਜੰਗਲੀ ਪਾਮ ਦੀ ਇਕ ਹਰੀ-ਭਰੀ ਝਾੜੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸੀ। ਪਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਖੰਭ ਹਲਕੀ-ਹਲਕੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੂੰਮ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਲਾਅ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਨੀਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਫੁੱਲ ਤੈਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਿਨਾਰੇ-ਕਿਨਾਰੇ ਸਫੇਦ ਤੇ ਉਨਾਭੀ ਰੰਗ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜੰਗਲੀ ਝਾੜੀਆਂ ਉੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਏਨੇ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਾਲੀ ਨਜ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਦੇਰ ਤੱਕ ਮਾਣ ਨਾ ਸਕਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਡੂੰਘੀ ਚੁੱਪ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੜਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਇਕ ਛਿਣ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ—ਉਸਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
“ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਵਾਕੱਈ ਇਹੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਓਂ ਤਾਂ ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣ-ਫਿਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਈਂ ਏਂ।”
“ਨਈਂ-ਨਈਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਨਈਂ ਕਰਾਂਗੀ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੁਛ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਮੌਜ਼ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਣ ਲਈ ਈ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਛ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਨਈਂ ਮਿਲੇ ਸੀ ਉਦੋਂ ਵੀ ਤਾਂ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਸੀ ਮੈਂ! ਇਕੱਲੀ। ਹੁਣ ਵੀ ਇਕੱਲੀ ਘੁੰਮ ਲਵਾਂਗੀ—ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਏ!”
ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵਾਕੱਈ ਭੈਹੀਣ ਦਲੇਰੀ ਝਲਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਦਾ ਲਹਿਜਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਮੇਲ-ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੇ ਹੀ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਏਨੀ ਨੇੜਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹਨੂੰ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਇਤੀ ਲਹਿਜਾ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਜੇ ਇਸਨੇ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਉਹੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਤੇ ਸਦਮੇਂ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਇਹਨਾਂ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੋ ਅਜਨਬੀ ਕਿਸੇ ਸੁਭਾਵਕ ਜਜ਼ਬੇ ਤਹਿਤ ਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਸਕਦੇ ਨੇ। ਉਸ ਫ਼ਾਸਲੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਿਹੜਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਏਨਾਂ ਨੇੜੇ ਲਿਆ ਕੇ ਵੀ ਦੂਰ ਰੱਖੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ ਸੀ! ਨਾ ਈ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਬਸ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਂ ਜਾਣਦੇ ਸੀ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਸੰਦ ਤੇ ਨਾ ਪਸੰਦ ਵੀ ਤੇ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਵੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਪਾਮ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਬੈਠੋ। ਕੁਛ ਚਿਰ ਸੁਸਤਾ ਲਿਆ ਜਾਏ!”
ਉਹ ਮੈਥੋਂ ਜ਼ਰਾ ਫ਼ਾਸਲੇ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਸਿਰ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਭਰ ਕੇ ਲਪੇਟਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਗਰਦਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਦਿਲਕਸ਼ ਜੂੜੇ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਉਸਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠ ਉਸਦੀ ਲੰਮੀ ਗਰਦਨ ਤੇ ਜਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਗੋਲਾਈਆਂ ਦੀ ਦਿਲਕਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਵੀ ਔਰਤ ਹਰ ਵੇਲੇ ਦਿਲਕਸ਼ੀ ਦਾ ਪਟਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਖਾਸ-ਖਾਸ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਹੱਥ ਵਧਾ ਕੇ ਕਿਹਾ—
“ਫੜਾਓ ਜ਼ਰਾ ਤੁਹਾਡਾ ਹੱਥ ਦੇਖਾਂ!”
ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ...ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਿੱਚਿਆ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਤੱਕ ਉਸਦੀ ਹਥੇਲੀ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਗੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਕ-ਦੋ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਲ-ਮਲ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਵੀ ਕੀਤਾ—ਤੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ, “ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਲਕੀਰਾਂ ਤਾਂ ਬੜੀਆਂ ਈ ਸਾਫ਼ ਨੇ। ਮੈਂ ਇਹ ਤਾਂ ਨਈਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਅੰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਹੱਬਤ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ...ਪਰ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਬੇਚੈਨ ਜ਼ਰੂਰ ਰਹੇ ਓਂ—ਤੇ—ਅਹਿ ਲਕੀਰ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਲ ਦੀ ਏ ਤੇ ਇਹ ਬੜੀ ਈ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੀ, ਯਾਨੀ ਤੁਸੀਂ ਦਾਦੀ, ਨਾਨੀ ਬਣ ਕੇ ਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਵੋਂਗੇ—ਤੇ...”
ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੋਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਠੋਡੀ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਅਜੀਬ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦੇਖਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਬੇਚੈਨੀ ਸੀ ਤੇ ਇਕ ਵਿਅੰਗ ਭਰੀ ਬੜੀ ਹੀ ਮਾਸੂਮ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ। ਮੈਨੂੰ ਚੁੱਪ ਦੇਖ ਕੇ ਬੋਲੀ, “ਹੋਰ ਵੀ ਕੁਛ ਦੱਸੋ!”
“ਬਸ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੁਛ ਨਈਂ ਜਾਣਦਾ।” ਪਰ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਘੁਮਾਅ ਘੁਮਾਅ ਕੇ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ—“ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚੇ ਬੜੇ ਨੇ। ਫਾਰਨ ਜਾਣ ਦਾ ਚਾਂਸ ਵੀ ਐ...ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਹੋ ਵੀ ਆਏ ਹੋਵੋਂ!”
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਹੱਸ ਪਈ। ਖਿੜ-ਪੁੜ ਗਈ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਹਿਜ ਹੋ ਗਈ। ਫੇਰ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਖਿਸਕ ਆਈ ਤੇ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲੀ, “ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵਿੱਦਿਆ ਮੈਂ ਵੀ ਜਾਣਦੀ ਆਂ। ਦੇਖੋ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਹਾਰਟ ਲਾਈਨ ਏ। ਬੜੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਆਦਮੀ ਓਂ ਤੁਸੀਂ। ਤੇ ਇਹ ਲਾਈਫ਼ ਲਾਈਨ। ਤੁਹਾਡੀ ਉਮਰ ਵੀ ਘੱਟ ਲੰਮੀ ਨਈਂ ਏਂ ਜਨਾਬ! ਬਿਲਕੁਲ ਬੁੱਢੇ ਖੁਸਟ ਹੋ ਕੇ ਜਾਓਂਗੇ ਇਸ ਫਾਨੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ। ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸੀ। ਤੁਹਾਡੀ ਜਜ਼ਬਾਤ ਦੀ ਲਾਈਨ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਏ...ਯਾਨੀ ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਓਂ। ਫੇਰ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚ ਇਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਮੌਜੂਦ ਏ।”
ਫੇਰ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਘੁਮਾਇਆ। ਬਰੀਕ-ਬਰੀਕ ਲਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਪੱਲੇ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬੜੇ ਗੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ—
“ਦੋ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਵੀ ਨੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੋ ਵੀ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ। ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਏ—ਪਰ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਿਓਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਆਂ! ਕਦੀ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਏ ਤੁਸੀਂ!”
“ਇਸ ਵੇਲੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਆਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹਸਤਰੇਖਾ ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਕੁਛ ਵੀ ਨਈਂ ਜਾਣਦੇ। ਬਸ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਦੇ ਕੇ ਈ ਇਕ ਅਜੀਬ-ਜਿਹਾ ਸੁਖ ਹਾਸਲ ਕਰ ਰਹੇ ਆਂ।”
ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਖਿੱਚ ਲਿਆ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਬੜੀਆਂ ਸ਼ਰਾਤਤੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਅਚਾਨਕ ਜਿਹੜੀ ਲਾਲੀ ਆ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗੀ। ਪੰਜਾਹ ਦੇ ਲਾਗੇ ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਈ ਇਕ ਔਰਤ—ਜਿਸਦੇ ਜਿਸਮ ਦਾ ਮਾਸ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਢਲਿਆ ਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਦਸ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਘੱਟ ਲੱਗਦੀ ਸੀ!
ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਠਾਹਰ ਦੇ ਆਰਾਮ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸੀ—ਉਹ ਇਕ ਸੋਫ਼ੇ ਦੀ ਢੋਅ ਨਾਲ ਸਿਰ ਟਿਕਾਈ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰੀ ਬੈਠੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਰਹੀ ਸੀ— “ਮੈਂ ਇਕ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜਿਊਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਮੇਰੇ ਦੋ ਬੇਟੇ ਨੇ ਤੇ ਇਕ ਬੇਟੀ। ਬੇਟੀ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਏ। ਹੋਟਲ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਦਾ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਇਕ ਫਾਈਵ ਸਟਾਰ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਸਰਵਿਸ ਕਰ ਰਹੀ ਏ। ਇਕ ਬੇਟਾ ਜਰਨਲਿਸਟ ਏ, ਦੂਜਾ ਅਵਾਸ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਜੂਨੀਅਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਏ। ਅਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ਾਦੀ ਨਈਂ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਦਰਅਸਲ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਈਂ ਠੋਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਆਂ ਕਿ ਉਹ ਕਦ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਾਰਟਨਰ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਇਤਲਾਹ ਦੇਂਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇਤਲਾਹ ਦਿੱਤੇ ਬਗ਼ੈਰ ਵੀ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲੈਣਗੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬੁਰਾ ਨਈਂ ਮੰਨਾਂਗੀ। ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਅਹਿਸਾਨ ਈ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇੰਤਜ਼ਾਮੀ ਝੰਜਟਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਵਾਂਗੀ—ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਦਿਲ 'ਚ ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਉਮੰਗ ਜਾਗੀ। ਮੈਂ ਘਰ ਕਿਓਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂ? ਤੇ ਘਰ ਜਾਵਾਂ ਵੀ ਕਿੱਥੇ? ਸ਼ੋਹਰ ਦਾ ਅਰਸਾ ਹੋਇਆ ਇੰਤਕਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਏ। ਬੱਚੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਖਿੱਲਰੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਖਾਲੀ ਮਕਾਨ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਖਾਣ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਏ...ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਨਈਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ। ਬਸ ਇਕ ਰੁਟੀਨ ਏ ਕਿ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਾਸ਼ਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰਾਂ, ਝਾੜੂ ਦੇਵਾਂ, ਗੁਸਲਖਾਨੇ ਵਿਚ ਨਹਾਉਣ ਲਈ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਕੁਛ ਮੈਲੇ ਕੱਪੜੇ ਵੀ ਧੋ ਦਿਆਂ। ਫੇਰ ਦਿਲ ਕਰੇ ਤਾਂ ਲਿਖਣ-ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਬੈਠ ਜਾਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਚਿਣੀ ਹੋਈ ਕੰਧ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਾਂ। ਉੱਧਰ ਮੇਰੀ ਬੁੱਢੀ ਸੌਕਣ ਰਹਿੰਦੀ ਏ ਤੇ ਉਸਦੇ ਪੰਜ ਬੱਚੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ੌਹਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਬੀਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਕੁਛ ਅਜਿਹੇ ਈ ਹਾਲਾਤ ਸਨ—ਜਿਹੜੇ ਨਈਂ ਜਾਣਦੇ ਸੀ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਮੇਰਾ ਬਾਬਾ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹ ਹਿਰਖ ਜਾਂਦਾਂ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਖ਼ੂਬ ਹੱਸਦੀ ਸੀ! ਇਸ ਲੰਮੀ ਤੇ ਦੁੱਖਭਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਹਿੱਸਾ ਇਹੀ ਏ ਜਿਹੜਾ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਐ। ਪਰ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੀ ਨਈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕਦੀ ਇੰਜ ਵੀ ਕਰ ਸਕਾਂਗੀ। ਦੂਜੀ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਨਈਂ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀ! ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਦੀ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਖਾਸੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਇਹੀ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਘਰ ਵਸਾ ਲੈਣ ਤਾਂ ਮੈਂ ਜ਼ਰਾ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲਵਾਂ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਕਰਨਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਤੇ ਇਹ ਦੇਖਦੇ ਰਹਿਣਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਗ਼ੈਰਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਤਾਂ ਨਈਂ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ! ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਮੈਂ ਵਾਪਸੀ 'ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਅਟਾਰੀ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਗਈ। ਉੱਥੋਂ ਨਾਗਪੁਰ ਗਈ ਫੇਰ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਤੇ ਮਦਰਾਸ ਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿਚ ਕਲਕੱਤੇ ਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ ਚਲੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਬੁੱਧ ਉੱਥੇ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗੀ। ਸੋਨੀਆ ਸਾਨਿਆਲ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਹਾਲੇ ਵਾਪਸ ਨਾ ਜਾਓ। ਸਾਡੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਵੀ ਦੇਖਦੇ ਜਾਓ ਜ਼ਰਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਵਿੰਦਰ ਠਾਕੁਰ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੋਸਟਲ ਵਿਚ ਗੈਸਟ ਬਣਾ ਲੈਣ ਦੀ ਛੂਟ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ—ਫੇਰ ਇਕ ਦਿਨ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲ ਗਏ!”
“ਮੇਰੇ ਮਿਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਕੱਈ ਬੜੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਸੀ?”
“ਨਈਂ ਬਹੁਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਂ ਨਈਂ, ਬਸ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਜਿਹੀ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਦੇਖਾਂ ਇਹ ਆਦਮੀ ਕਿੱਦਾਂ ਦਾ ਏ ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੀ ਪਿੱਠ ਵੱਲੋਂ ਦੇਖਿਆ ਏ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਵੀ ਉਸੇ ਸਟੋਰ 'ਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਕੁਛ ਲੱਭਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਜੀਬ-ਜਿਹੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇਕੱਲੀ ਆਂ! ਕਿਸੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਭਾਲ 'ਚ ਆਂ? ਕੀ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਧਰੇ ਬੈਠ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਆਂ! ਮੈਨੂੰ ਏਦਾਂ ਈ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦੇਖ ਕੇ। ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਮੈਂ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਇਕ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਈਂ ਹਟਾਂਗੀ। ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਈ ਨੇਚੁਰਲ ਤੇ ਮਾਸੂਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਂਜ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਪੈਰ-ਪੈਰ 'ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ।”
“ਉਹ ਕਿਵੇਂ?” ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ, ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਵਾਂਗ ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ।
“ਦੇਖੋ ਨਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕੁਛ ਦਿਨ ਰਹਿ ਲੈਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦਿਲ ਨੂੰ ਇਕ ਧੜਕਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ ਰਿਹਾ, ਇਕ ਭੈਅ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਸਲੂਕ ਕਰਦੇ ਓਂ? ਮੈਂ ਇਕ ਔਰਤ ਤਾਂ ਹਾਂ ਈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਈਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ—ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਆਂ। ਮੈਂ ਔਰਤ ਮਰਦ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਈਂ ਕਰ ਰਹੀ ਜਿਸਦਾ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ। ਪਰ ਆਦਮੀ ਦੀ ਨੇਚੁਰ ਇਕ ਜਾਨਵਰ ਵਰਗੀ ਵੀ ਤਾਂ ਏ! ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ!” ਉਹ ਉੱਚੀ ਸਾਰੀ ਹੱਸ ਪਈ ਸੀ।
“ਕਿਹੜਾ ਜਾਨਵਰ! ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਏ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਏ, ਓਵੇਂ ਈ ਉਹ ਕਰਦਾ ਏ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਏ ਜਾਨਵਰ ਬੜਾ ਈ ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਜਾਨਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਆਪਣੀ ਮੇਟ (Mate) ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਖਾਸ ਮੌਸਮ ਮੁਕਰਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਉਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਨਈਂ ਫਟਕਦਾ ਜਦਕਿ ਆਦਮੀ ਹਰ ਮੌਸਮ ਦਾ ਜਾਨਵਰ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ ਲਫ਼ਜ਼ ਜਾਨਵਰ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਅਸੀਂ ਇਨਸਾਨ ਕਿੰਨਾਂ ਗਲਤ ਕਰਦੇ ਆਂ ਜਦਕਿ ਲਫ਼ਜ਼ ਇਨਸਾਨ ਈ ਜਬਰ, ਦਰਿੰਦਗੀ ਤੇ ਵਹਿਸ਼ਤ ਦੀ ਅਲਾਮਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ—ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਭੈਅ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਓਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਰਦ ਈ ਭਿਆਨਕ ਜਾਨਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਏ! ਔਰਤ ਕਦੀ ਨਈਂ!”
“ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚ ਵਧੇਰੇ ਗਿਣਤੀ ਭਿਆਨਕ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਈ ਏ—ਅਜਿਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਬੜੀਆਂ ਘੱਟ ਹੋਣਗੀਆਂ!” ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਜਿਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਇਕ ਸੰਜੀਦਾ ਬਹਿਸ ਛੇੜ ਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਠਹਿਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਮੈਂ ਠਹਿਰਾ ਨੂੰ ਹੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕਿਹਾ—
“ਤੁਸੀਂ ਇਹੀ ਦੇਖੋ, ਇਸ ਹੋਟਲ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿਚ ਮਰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਬੀਵੀ ਦਾ ਖਾਨਾਂ ਵੀ ਏ। ਇਕ ਮਰਦ ਦੋਸਤ ਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦੋਸਤ ਦਾ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਈਂ! ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਇਹ ਗੱਲ ਫ਼ਰਜ਼ ਵੀ ਨਈਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਮਰਦ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇਕ ਦੋਸਤ ਔਰਤ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਆ ਸਕਦਾ ਏ। ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਮਜਬੂਰਨ ਝੂਠ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣਾ ਪਿਆ। ਜਦਕਿ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਐ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੋਸਤ ਈ ਆਂ! ਸਾਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਬੰਦ ਦੇਖ ਕੇ ਬਾਹਰ ਵਾਲੇ ਇਹੀ ਸਮਝ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਨੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਹੀ ਕੁਛ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਵਾਂਗੇ ਜਿਹੜਾ ਮੀਆਂ ਬੀਵੀ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਏ ਪਰ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਸੰਜੀਦਾ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਆਂ!”
“ਪਰ ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਇੰਤਕਾਮ ਲੈਣ ਲਈ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਹਵਾਲੇ ਨਈਂ ਕਰ ਸਕਦੀ!” ਉਸਨੇ ਠਹਾਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਕਿਹਾ ਤੇ ਦੇਰ ਤੱਕ ਹੱਸਦੀ ਰਹੀ।
“ਮੇਰਾ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਈਂ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿਆਂ!”
ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਉਹ ਮੈਥੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਗ ਪਈ ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਚਾਹ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਜਗਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਬੋਲੀ, “ਮੈਂ ਨਹਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਹ ਨਈਂ ਪੀਵਾਂਗੀ। ਅੱਛਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹ ਪੀਂਦੇ ਓਂ, ਮੈਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਆਂ।”
ਨਾਸ਼ਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਸੀਂ ਡਾਈਨਿੰਗ ਹਾਲ ਵਿਚ ਗਏ—ਉੱਥੇ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਹੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਗੱਲਾਂਬਾਤਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ—
“ਏ ਗੰਗੋਲੀ ਦਾ, ਸ਼ੋਨੋ, ਤੁਮਰਾ ਸੇਨ ਭੂਮਕ ਦਾ ਏਕ ਬਾਰੇ ਪਰ ਨਾਏ ਕਟੇ ਦਏ ਛੇ। ਰਸ਼ ਪਰਿੰਟ ਦੇਖੇ ਲੋਲੇ ਅੱਛੇ। ਅਲੇ ਸ਼ਬ ਜੋਲੇ ਨਾ!” ਲੰਮੇ-ਲੰਮੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਫਿਰਕੇ ਬੜੀ ਸ਼ੋਖ਼ੀ ਨਾਲ ਕਹੇ ਸਨ ਉਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਇਕ ਦਰਮਿਆਨੇ ਕੱਦਾ ਦਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਸ਼ਕਲ ਨੌਜਵਾਨ ਬੋਲਿਆ—
“ਹਾਂ-ਹਾਂ, ਅਮੀ ਜਾਨੀ। ਕਨਤੋ ਉਟਯਾ ਅਮਾਰ ਭਾਲੋ ਏਕ ਟੰਗ ਹੋਏ ਛੇ ਬੋਲਈ ਕੇਟੇ ਗਏ ਛੇ। ਅਹੀ ਕਾਰਨ ਭੋਮਕ ਦਾ ਸੇ ਜਾਨੇ ਹੈ ਅਮਾਰ ਭਾਲੋ—ਐਕਟਿੰਗ ਏ ਚੁਨਾ ਏਕ ਟੋ ਲੰਮਬਾ ਸੀਨ ਕਾਹੀ ਲਿਖਤੇ ਜਾਤੇ।”
 ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਡਾਇਲਾਗ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਥੇ ਜਿੰਨੇ ਲੋਕ ਸੀ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਹੱਸਣ ਲੱਗੇ।
ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸਾਮਾਨ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸੂਟਕੇਸ, ਅਟੈਚੀ ਤੇ ਬਰੀਫ਼ ਕੇਸ ਤੇ ਕੁਝ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਕੈਮਰੇ ਵੀ। ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਟਾਲੀ ਗੰਜ ਦੀ ਇਕ ਫ਼ਿਲਮ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਯੂਨਿਟ ਸ਼ੂਇੰਗ ਕਰਨ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੋਟਰਾਂ, ਇਕ ਜੀਪ ਤੇ ਇਕ ਵੈਨ ਟੂਰਿਸਟ ਲਾਜ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।
ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਇਕ ਚੰਗੀ ਰੇਡੀਮੇਡ ਸਿਚੁਏਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਘੱਟ ਖਰਚ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਲਾਭ। ਉਂਜ ਵੀ ਕਲਕੱਤਾ ਉੱਥੋਂ ਬਹੁਤੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਨਾਸ਼ਤਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਫ਼ਿਲਮ ਯੂਨਿਟ ਦਾ ਇਕ ਮੋਟਾਂ-ਤਾਜ਼ਾ ਤੇ ਲੰਮਾਂ ਉੱਚਾ ਸ਼ਖ਼ਸ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਤੋਂ ਸਬਰ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਵਾਕੱਈ ਨਾਰਦਨ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਓਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ।”
ਮੇਰੇ ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾਅ ਦੇਣ 'ਤੇ ਉਹ ਹੱਥ ਵਧਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ...:
“ਮੈਂ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਭੂਮਕ ਆਂ। ਗੁਰੂਪਦ ਭੂਮਕ। ਚਾਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾ ਚੁੱਕਿਆ ਆਂ। ਦੋ ਤਾਂ ਹਿੱਟ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਨਵੀਂ ਫ਼ਿਲਮ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਵੀ ਡੱਬ ਹੋ ਗਈ—'ਕੈਸੇ ਕੈਸੇ ਲੋਗ'! ਕਦੀ ਨਾ ਕਦੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲੇਗੀ। ਅੱਛਾ, ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਏ—ਇਹ ਜਿਹੜੀ ਨਵੀਂ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਅਸੀਂ ਇੱਧਰ ਆਏ ਆਂ, ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਆਸ਼ਿਸ਼ ਦਾਸ ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਲਿਖੀ ਏ। ਉਹ ਹੁਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਏ। ਉਹ ਨਾਲ ਅੱਜ ਦੀ ਸਿਚੁਏਸ਼ਨ 'ਤੇ ਡਿਸਕਸ਼ਨ ਵੀ ਹੋਣੀ ਏਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇਕ ਗੱਲ ਇਕਦਮ ਮਨ ਵਿਚ ਆਈ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਆਸ਼ਿਸ਼ ਦਾਸ ਗੁਪਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਉਮੀਦ ਏ ਉਹ ਵੀ ਪਸੰਦ ਕਰੇਗਾ। ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ-ਬਣਾਉਂਦਿਆ ਬੜਾ ਕੁਛ ਐਡਜੈਸਟ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਏ ਦਾਦਾ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਓਂ ਨਾ! ਇਸੇ ਹੋਟਲ 'ਚ...! ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਡਿਸਕਸ਼ਨ ਕਰ ਲਈਏ ਫੇਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਆ ਕੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਸੀਨਾਂ 'ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਓਂ ਨਾ! ਦੇਖੋ, ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤਾ ਪੈਸ ਨਈਂ ਹੁੰਦਾ। ਬੜੇ ਸਸਤੇ 'ਚ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਆਂ। ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਤਾਂ ਆਰਟ 'ਤੇ ਮਰਦੇ ਆਂ ਦਾਦਾ। ਅੱਛੀ ਕਹਾਣੀ ਉੱਤੇ—ਤੇ ਅੱਛੀ ਐਕਟਿੰਗ ਉੱਤੇ! ਸਾਰੇ ਬੰਗਾਲ 'ਚ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ ਘਰ ਨੇ। ਇਹ ਬੰਬਈ ਨਈਂ ਦਾਦਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਇੰਡੀਆ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਏ ਤੇ ਖ਼ੂਬ ਕਮਾਉਂਦੀ ਏ। ਬਸ, ਆਰਟ ਦੇ ਮਰਦੇ ਆਂ ਦਾਦਾ!”
ਨੀਰਾ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫ਼ੌਰਨ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ—
“ਅਸੀਂ ਤਿਆਰ ਆਂ—ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਕਰਿਪਟ ਦਿਖਾਅ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰਾ। ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਰੂਮ ਨੰਬਰ ਪੰਜ 'ਚ ਆਂ।”
ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਨੀਰਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਦੀ ਐਕਟਿੰਗ-ਵੈਕਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਨਈਂ। ਹੁਣੇ ਪਸੀਨਾ ਆ ਰਿਹੈ।”
“ਇਕ ਅੱਧੇ ਸੀਨ 'ਚ ਹੋਵੇਗਾ ਕੀ? ਇਸ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਮੈਂ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਰੀ ਆਂ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਨਈਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ—ਇਕ ਐਡਵੈਂਚਰ ਈ ਤਾਂ ਹੋਵੇਗਾ! ”
“ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਕੁਛ ਤੋਂ ਕੁਛ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ! ਮਾਂ ਬੇਟਾ ਜਾਂ ਭਰਾ ਭੈਣ!”
“ਤਾਂ ਕਿਹਾੜਾ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਟੁੱਟ ਪਵੇਗਾ? ਬਣਾ ਦੇਣ।”
ਗਿਆਰਾਂ ਵਜੇ ਦੇ ਲਗਭਗ ਗੁਰੂਪਦ ਭੂਮਕ ਇਕ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਲੈ ਆਇਆ। ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ, “ਇਹ ਨੇ ਸਾਡੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਆਸ਼ਿਸ਼ ਰਾਏ ਦਾਸ ਗੁਪਤਾ। ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ 'ਚ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਲਿਟਰੇਚਰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਸਿਚੁਏਸ਼ਨ 'ਤੇ ਦੋ ਚਾਰ ਸੀਨ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤੇ ਨੇ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਣਾਉਣ ਕੇ ਵਾਸਤੇ ਨਾਲ ਲਿਆਇਆ ਆਂ।”
ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਆਸ਼ਿਸ਼ ਰਾਏ ਬੋਲੇ, “ਸਾਡੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀ ਹੀਰੋਇਨ ਏ ਉਹ ਅਪਾਹਜ਼ ਏ। ਪੋਲੀਓ ਕਰਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਤੁਰ ਫਿਰ ਨਈਂ ਸਕਦੀ—ਇਕ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਰਿਸੈਪਸਨਿਸ਼ਟ ਦੀ ਜਾਬ ਕਰਦੀ ਏ। ਉਸ ਕੋਲ ਇਕ ਟੂਰਿਸਟ ਔਰਤ ਆਉਂਦੀ ਏ। ਉਸ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਕੁਛ ਨਾ ਕੁਛ ਦੱਸਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ। ਤੇ ਉਹ ਜਿਹੜੀ ਟੂਰਿਸਟ ਔਰਤ ਏ ਨਾਰਦਨ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਇਕ ਫ਼ੇਮਸ ਰਾਈਟਰ ਏ ਤੇ ਯਕਦਮ ਮੌਡਰਨ, ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ। ਅਚਾਨਕ ਉਸਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਬੋਲਪੁਰ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਇਕ ਹੋਰ ਰਾਈਟਰ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਉਹ ਵੀ ਬੜਾ ਫ਼ੇਮਸ ਏ ਪਰ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਦੀ ਨਈਂ ਮਿਲੇ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਇੱਥੇ ਬਾਜ਼ਾਰ 'ਚ ਮਿਲਦੇ ਨੇ। ਖਿਡੌਣਿਆਂ, ਵਾਲ ਹੈਂਗਿੰਗ ਤੇ ਕੁਛ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਵਾਲੀ ਇਕ ਦੁਕਾਨ 'ਚ ਜਿਹੜਾ ਟੂਰਿਸਟਾਂ ਨੂੰ ਲਲਚਾਉਣ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਫਰੈਂਡ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਕ ਰੇਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠਦੇ ਨੇ। ਜੋ ਕੁਛ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਉਹ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿਆਂਗੇ। ਉਹ ਬੰਗਾਲੀ 'ਚ ਨਈਂ ਬੋਲਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਬਾਨ 'ਚ ਬੋਲਣਾ। ਫੇਰ ਉਹ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਿਚ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਘੁੰਮਦੇ ਨੇ। ਸਾਡਾ ਕੈਮਰਾ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਰਹੇਗਾ। ਉਹ ਆਦਮੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੋਟਲ 'ਚ ਠਹਿਰਣ ਵਾਸਤੇ ਇਨਵਾਈਟ ਕਰਦਾ ਏ। ਔਰਤ ਇਨਕਾਰ ਨਈਂ ਕਰਦੀ। ਸਾਡਾ ਕੈਮਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਰੂਮ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਪਿੱਛਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਸ਼ੂਟ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਸੀਨ ਏ। ਸਾਡੀ ਹੀਰੋਇਨ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਉਹ ਔਰਤ ਬੋਲਦੀ ਏ—'ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪਿਆਰੀ ਏ। ਉਸੇ ਵਾਸਤੇ ਮੈਂ ਘਰ-ਬਾਰ, ਬੱਚੇ, ਸ਼ਹਿਰ, ਸਭ ਕੁਛ ਛੱਡ ਕੇ ਘੁੰਮਣ ਨਿਕਲੀ ਆਂ।' ਬਸ! ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਚੱਲਦੀ ਏ। ਤੁਹਾਡਾ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਬਸ ਐਨਾ ਈ ਹੋਵੇਗਾ!”
ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਤਾਂ ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਨੀਰਾ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਓਹੋ-ਜਿਹੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੀ ਸੀ। ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਨੇ। ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਭੂਮਕ ਬੋਲਿਆ, “ਦੇਖੋ ਦਾਦਾ, ਇਨਕਾਰ ਨਾ ਕਰਨਾ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਈ ਅਚਾਨਕ ਏਨਾ ਅੱਛਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੁੱਝਿਆ ਕਿ ਉਸ ਸਾਡੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਯਕਦਮ ਹਾਈ ਪੀਚ 'ਤੇ ਲੈ ਜਾਏਗਾ। ਇਸ ਸਿਚੁਏਸ਼ਨ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਹੀਰੋਇਨ ਦਾ ਰਿਐਕਸ਼ਨ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਪਾਹਜ਼ਪਨ ਕਰਕੇ ਕੁਛ ਹੋਰ ਨਈਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਕਾਊਂਟਰ 'ਤੇ ਬੈਠੀ-ਬੈਠੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ 'ਚ ਕੁਛ ਨਾ ਕੁਛ ਲਿਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ। ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਉਸ ਡਾਇਰੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਏ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਆਂ ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਾਰ ਪੰਜ ਦਿਨ ਹੋਰ ਰੁਕਣਾ ਪਏਗਾ। ਇਸਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਬਿੱਲ ਅਸੀਂ ਦਿਆਂਗੇ। ਬਸ, ਏਨਾ ਅਸੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਆਂ।”
ਨੀਰਾ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਟੋਂਹਦੀਆਂ-ਟਟੋਲਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੋ ਰਹੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਜਿਹੀ ਬੋਲੀ, “ਇਹ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਛ ਨਈਂ ਜਾਣਦੇ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਏ ਕਿ ਸਾਡੀ ਦੁਨੀਆਂ ਕਿੰਨੀ ਛੋਟੀ ਹੋ ਗਈ ਏ। ਸਾਡੀ ਕਹਾਣੀ ਹਰ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਗਈਆਂ ਏ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਮਸਲੇ ਇਕੋ-ਜਿਹੇ ਨੇ। ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਇਕੋ-ਜਿਹਾ ਘਰ ਏ। ਉਸ ਘਰ ਵਿਚਲਾ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਤੇ ਉਸ 'ਚੋਂ ਨਿੱਕਲ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਣ ਦੀ ਤਮੰਨਾ ਵੀ! ਇਸ ਬਹਾਨੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਏ ਤਾਂ ਹੱਥੋਂ ਕਿਓਂ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਦੇਈਏ!” ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਗੁਰੂਪਦ ਭੂਮਕ ਵੱਲ ਭੌਂ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਠੀਕ ਏ ਦਾਦਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਮੰਜ਼ੂਰ ਏ। ਤੁਹਾਡਾ ਕੰਮ ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ!
--- --- ---
    ਬੇਦੀ ਡੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ, ਬਾਜਾ ਰੋਡ, ਜੈਤੋ-151202. ( ਪੰਜਾਬ )
    ਮੋਬਾਇਲ ਨੰ : 94177-30600.

ਪੇਸ਼ੈਂਟ ਪਾਰਕਿੰਗ :: ਲੇਖਕਾ : ਡਾ. ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਠਾਕੁਰ ਅਪਰਾਜਿਤਾ

ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ :

Dr. Vishakha Thakur, Aprajita

ਉਰਦੂ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ


ਸੁਭਾ ਸਵੇਰੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਲਾਬੀ 'ਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਜਿਵੇਂ ਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਲੇਬਾਰਟ੍ਰੀ ਵਿਚ ਵੜੀ ਤਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਆਦਮੀ ਨੇ ਝੁਕ ਕੇ ਮੈਥੋਂ ਪੁੱਛਿਆ—“ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ 'ਚ ਤੁਸੀਂ ਈ ਡਾਕਟਰ ਵਿਸ਼ੂ ਓਂ—ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਡਾਕਟਰ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਠਾਕੁਰ ਓਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਆਂ। ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ ਤੁਹਾਡਾ।”
ਮੈਂ ਮਨ ਈ ਮਨ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਾਹਬ ਜ਼ਰੂਰ ਕਿਸੇ ਬਾਇਓਕੈਮੀਕਲ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਸੇਲਸਮੈਨ ਹੋਣਗੇ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਵੇਚਣ ਲਈ ਇਹ ਵਿਚਾਰੇ ਸਭ ਦਾ ਨਾਂ, ਪਤਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰਨ ਕਿਹਾ—“ਦੇਖੋ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਨਾਂ ਤੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਜਾਓ, ਮੈਂ ਵਕਤ ਮਿਲਦੇ ਈ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਲਵਾਂਗੀ।” ਉਸ ਬੋਲੇ, “ਡਾ. ਠਾਕੁਰ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਸੇਲਸਮੈਨ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਡੇਵਿਡ ਏ। ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲ ਦਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਭ ਰਿਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਇਕ ਅਮਾਨਤ ਏ ਮੇਰੇ ਕੋਲ...ਜਿਹੜੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਇਆਂ। ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਲੈ ਲਓ।”
ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜ਼ਰੂਰ ਕੋਈ ਗੜਬੜ ਏ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਤਕ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਅਣਜਾਣ ਆਦਮੀ ਭਲਾਂ ਕਿਉਂ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲ ਤਕ ਲੱਭਦਾ ਰਿਹਾ? ਸੋਚਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ।
ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਲੰਮੇ ਕੱਦ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਇਕ ਛੋਟਾ-ਜਿਹਾ ਸੂਟਕੇਸ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਇਕ ਪੈਕੇਟ ਸੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਧੁੱਪ ਵਾਲੀ ਐਨਕ ਲਾਹ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਝਲਕ ਸੀ। ਮੈਂ ਫੇਰ ਕਿਹਾ, “ਦੇਖੋ, ਮੈਨੂੰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਲੱਗ ਰਿਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤ-ਫ਼ਹਿਮੀ ਹੋਈ ਏ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਆਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ।”
ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਵੀ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲ ਰਿਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਏ ਕਿ ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਭ ਰਿਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੈਕੇਟ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝ 'ਚ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਆ ਜਾਏਗੀ। ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਰੀਟਾ ਜਿਹੜੀ ਕੁਛ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਕੈਂਸਰ ਦੀ ਮਰੀਜ਼ ਸੀ, ਬੋਨਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਦੇ ਵਾਰਡ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਸੀ।” ਉਸਦੀ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਮੈਂ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਮੰਨਿਆਂ—
“ਓ-ਅ, ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਰੀਟਾ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਕਾਫੀ ਕੁਛ ਸੁਣਿਆਂ ਏਂ।” ਫੇਰ ਮੈਂ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਕਾਫੀ-ਹਾਊਸ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਏਨੇ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮਰੀਜ਼ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਏ!
ਕਾਫੀ ਪੀ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਕਤ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ। ਅਹਿ ਮੇਰਾ ਕਾਰਡ ਏ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਦਿਨ ਲਈ ਆਇਆ ਆਂ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਸਕੋਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਰੀਟਾ ਬਾਰੇ ਕੁਛ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਆਂ। ਇਸ ਪੈਕੇਟ 'ਚ ਰੀਟਾ ਦੀਆਂ ਕੁਛ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਛ ਗੱਲਾਂ। ਰੀਟਾ ਵਿਚਾਰੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਰਕੇ ਕੁਛ ਲਿਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੀ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਬੜਾ ਕੁਛ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਏ। ਉਹੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਆਇਆਂ। ਇਹਨਾਂ 'ਚ ਕੁਛ ਅਜਿਹੇ ਕੈਸਟ ਵੀ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨੇ। ਕਲ੍ਹ ਦੁਪਹਿਰੇ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕਾਫੀ-ਹਾਊਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸੌ, ਉਦੋਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆਂ ਸੀ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਵਿਸ਼ੂ ਨਹੀਂ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਕਲ੍ਹ ਈ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਏ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਥੇਸਡਾ 'ਚ ਈ ਹਾਲੀ ਡੇ ਆਨ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਠਹਿਰਿਆ ਆਂ।” ਫੇਰ ਉਹ ਹੋਟਲ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਨੰਬਰ ਦੇ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰੀਟਾ ਹੈਨਸਨ ਦੀਆਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਕੰਬਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪੈਕੇਟ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਡੱਬੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕੈਸਟਾਂ ਸਨ। ਇਕ ਛੋਟਾ-ਜਿਹਾ ਐਲਬਮ ਸੀ। ਐਲਬਮ ਵਿਚ ਰੀਟਾ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਰੀਟਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ ਰੀਟਾ ਦਾ ਅਸਲੀ ਚਿਹਰਾ। ਭਲਾਂ ਕੌਣ ਯਕੀਨ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਰੀਟਾ ਮੇਰੀ ਅਜਿਹੀ ਸਹੇਲੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕੀ ਸੀ। ਨਾਲ ਇਕ ਖ਼ਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ—“ਰੀਟਾ ਦਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣ ਨੂੰ ਬੜਾ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰ, ਖਰਾਬ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਦਿਖਾਅ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।”
“ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉਦੋਂ ਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਰੀਟਾ ਬਿਲਕੁਲ ਤੰਦਰੁਸਤ ਸੀ। ਖ਼ੁਸ਼ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਬੀਵੀ, ਮੇਰੀ ਮੁਹੱਬਤ ਸੀ। ਉਹ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸਿਹਰਮੰਦ ਸਹੇਲੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਲਾਚਾਰ ਮਰੀਜ਼ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ।”
ਕਾਫੀ ਹਾਊਸ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਰੀਟਾ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ੍ਹੀ ਮੈਂ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ ਤੇ ਬੋਨ ਮੈਰੋ ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵੇਟਿੰਗ ਰੂਮ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਐਨ ਉਸੇ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਰੀਟਾ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਬੀਤ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਰੀਟਾ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸਦਾ ਕੈਸਟ ਸੁਣਦੀ-ਸੁਣਦੀ ਮੈਂ ਸੌਂ ਗਈ ਸੀ। ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਹੀ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਅੱਗੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਕੁਰੇਦਦੀ ਹੋਈ ਵਿਛ ਗਈ ਸੀ—ਪਿਛਲੇ ਸੱਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸੜਕ। ਤੇ ਸੱਤਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਬੱਧੇ ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸੀਂ ਆਣ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਗਏ ਸਨ—ਕੁਝ ਸੰਘਣੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ, ਕੁਝ ਸੁੱਕੇ-ਸੜੇ ਝਾੜਾਂ ਵਾਂਗ। ਕੁਝ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਤੇ ਕੁਝ ਹਰੀ-ਭਰੀ ਘਾਹ। ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਧੂੜ ਭਰੀ ਇਸੇ ਸੱਤ ਵਰ੍ਹੇ ਲੰਮੀ ਸੜਕ ਨਾਲ ਟੋਟੇ-ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਿਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਧੁੱਪ ਵਿਛੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਕਿਤੇ ਕਾਲੇ ਸੰਘਣੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਸ਼ੂਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਰੀਟਾ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ੍ਹੀ ਇਕਟੱਕ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ ਉਹ ਇਸ ਸੱਤ ਸਾਲ ਲੰਮੀ ਸੜਕ ਨੂੰ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਲੱਭ ਰਹੀ ਸੀ ਉਸ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਉਹਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਰੀਟਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਲੰਮੀ ਸੜਕ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਸੱਤ ਮਈ ਦਾ ਉਹ ਦਿਨ...
ਮੈਂ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਪਾਰਕਿੰਗ ਟਿਕਟ ਦੀ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹਾਂ—ਪਾਰਕਿੰਗ ਟਿਕਟ ਉੱਤੇ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਦਾ ਠੱਪਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਭੂਰੇ ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਇਕ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਔਰਤ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਚੀਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੈ—ਮਰੀਜ਼ ਦਾ ਨਾਂ, ਉਸਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਡਾਕਟਰ ਦਾ ਨਾਂ ਤੇ ਮਰੀਜ਼ ਦਾ ਕਮਰਾ ਨੰਬਰ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਉਹ ਪਾਰਕਿੰਗ ਟਿਕਟ ਉੱਤੇ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਦਾ ਠੱਪਾ ਲਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਬੁੜਬੁੜ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮਰੀਜ਼ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਲਾ ਕੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਚੰਗੇ ਭਲ਼ੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਲੋਕ ਵੀ ਪੇਸ਼ੈਂਟ ਪਾਰਕਿੰਗ ਲਾਟ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਪਾਰਕ ਕਰਨ ਆ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਰਾਜ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਪੇਸ਼ੈਂਟ-ਪਾਰਕਿੰਗ ਲਾਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਵਿਚ ਸੀ ਤੇ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਮੁਲਾਕਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪਾਰਕਿੰਗ ਲਾਨ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਕਾਫੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸੀ ਕਾਰ ਪਾਰਕ ਕਰਦੀ ਤਾਂ ਤੁਰ ਕੇ ਲੈਕਚਰ ਹਾਲ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦੇ-ਪਹੁੰਦਚੇ ਲੈਕਚਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਕਾਸ਼, ਮੇਰੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਮਰੀਜ਼ ਇਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਔਰਤ ਦੀ ਬਕਬਕ ਨਾ ਸੁਣਨੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਔਰਤ ਇੱਥੇ ਗੱਡੀ ਪਾਰਕ ਕਰਨ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਪੈਸੇ ਮੰਗੇਗੀ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪਰਸ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਪੈਸੇ ਗਿਣਨ ਲੱਗੀ। ਪਰਸ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤ ਡਾਲਰ ਹੀ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹਾ ਆਦਮੀ ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਸਮਝ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਉੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਇੱਥੇ ਪੇਸ਼ੈਂਟ ਏ ਤੁਸੀਂ ਉਸਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਮਰੀਜ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਦੱਸ ਕੇ ਬਚ ਸਕਦੀ ਓ।”
“ਨਹੀਂ ਬਈ ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ੈਂਟ ਪਾਰਕਿੰਗ ਵਿਚ ਗੱਡੀ ਪਾਰਕ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਏ। ਮੈਂ ਇਸ ਔਰਤ ਤੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗ ਲਵਾਂਗੀ।”
“ਇਸ ਔਰਤ ਨਾਲ ਹੁਣ ਤਕ ਮੇਰਾ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਝਗੜਾ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਏ। ਇਹ ਖਲ ਖਾ ਜਾਏਗੀ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਜਿਹੜੀ ਮਰੀਜ਼ ਕੁੜੀ ਏ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਪਤਾ ਦੱਸ ਦਿਓਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਜਿਸ ਕੁੜੀ ਦੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ-ਭਰਾ ਨੂੰ ਬੋਨਮੈਰੋ ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਏ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦਾ ਬੋਨਮੈਰੋ ਟ੍ਰਾਂਸਪਾਲਾਂਟ ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਏਗਾ। ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਹੁਣੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਲੱਗਾ ਏ ਤੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਡਾਕਟਰ ਉਸਦਾ ਇਲਾਜ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਏ ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦੱਸਿਆ ਰੀਟਾ ਹੇਨਸਨ।
ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਂ ਝੱਟ ਰੀਟਾ ਹੇਨਸਨ ਦਾ ਨਾਂ, ਕਮਰਾ ਨੰਬਰ, ਉਸਦੇ ਡਾਕਟਰ ਦਾ ਨਾਂ, ਉਸਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਾਰਕਿੰਗ ਟਿਕਟ ਉੱਤੇ ਉਸ ਚਿੜਚਿੜੀ ਔਰਤ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਕੀਤਿਆਂ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਦਾ ਠੱਪਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ।
ਫੇਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਬੁਰੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲ਼ਤ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਛੁਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਐਨ ਓਵੇਂ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਵੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਹੈਲਥ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਲੈਕਚਰ ਸੁਣਨ ਜਾਂਦੀ, ਬੇਧੜਕ ਪੇਸ਼ੈਂਟ-ਪਾਰਕਿੰਗ ਵਿਚ ਕਾਰ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਰੀਟਾ ਹੇਨਸਨ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਪਾਰਕਿੰਗ ਤੋਂ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਦਾ ਠੱਪਾ ਲਗਵਾ ਲੈਂਦੀ।
ਇਕ ਦਿਨ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਵੇਲਾ ਸੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਵਿਚ ਰੱਖੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਚੁੱਕਣ ਪਾਰਕਿੰਗ ਲਾਨ ਵਿਚ ਗਈ ਤਾਂ ਇਕ ਬਿਰਧ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ-ਜਿਹੇ ਬਿਮਾਰ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਵਹੀਲ ਚੇਅਰ 'ਤੇ ਬਿਠਾਈ ਬੜੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕਾਰ ਪਾਰਕਿੰਗ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਲੱਭ ਰਹੀ ਸੀ। ਪੇਸ਼ੈਂਟ-ਪਾਰਕਿੰਗ ਲਾਟ ਦਾ ਚੱਪਾ-ਚੱਪਾ ਭਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਪਸ਼ੇਮਾਨ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਗੱਡੀ ਦੀ ਚਾਬੀ ਕੱਢੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਾਰਕਿੰਗ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉਸ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੌਂ ਸਕੀ ਨਾ ਹੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਣਾ ਖਾ ਸਕੀ। ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਗ਼ਲਤ ਵਰਤਾਅ ਨੂੰ ਕੋਂਹਦੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਸੋਚ-ਸੋਚ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਲਈ ਬੁੱਢੇ, ਲਾਚਾਰ ਤੇ ਬਿਮਾਰ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਮਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਢਲਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਹਿਰ ਮੈਂ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਿਸ ਰੀਟਾ ਹੇਨਸਨ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਗਲਤ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਪਾਰਕ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹਾਂ ਉਸਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੁਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰਾਂਗੀ ਤਾਕਿ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਨਮੋਸ਼ੀ ਦੂਰ ਨੂੰ ਕਰ ਸਕਾਂਗੀ।
ਉਹ ਸ਼ੁਕਰਵਾਰ ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਮੈਂ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਲੈਕਚਰ ਸੁਣਨ ਪਿੱਛੋਂ ਦੂਜੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਬੋਨਮੈਰੋ-ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟੇਸ਼ਨ ਵਾਰਡ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਰੀਟਾ ਹੇਨਸਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਸਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਰੀਟਾ ਹੇਨਸਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬੈਠ ਕੇ ਰੀਟਾ ਦੇ ਨਾਂ ਇਕ ਖ਼ਤ ਲਿਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ੈਂਟ-ਪਾਰਕਿੰਗ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਗ਼ਲਤ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਨੌਕਰੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਗਿਆਰਵੀਂ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਾਂ ਤੇ ਉਹ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦੋਂ ਚਾਹੇ ਮੈਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਫੇਰ ਇਕ ਦਿਨ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਵਾ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਰੀਟਾ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਆਇਆ ਤੇ ਧੀਮੀ-ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਹੱਥ ਖ਼ੁਦ ਵਧਾ ਕੇ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੈ। ਉਹ ਫ਼ੋਨ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਏਨੇ ਨਿਕੰਮੇ ਜਿਸਮ ਦੇ ਨਾਲ ਰੀਟਾ ਹੇਨਸਨ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਨਾਂ ਜੁੜਿਆ ਏ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਕਾਰ ਪਾਰਕਿੰਗ ਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਵਿਚ ਆ ਸਕਦਾ ਏ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ ਦੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।
ਰੀਟਾ ਅਕਸਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਪਿੱਛੋਂ ਫ਼ੋਨ ਕਰਦੀ। ਇੰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੇਰੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਦੋਸਤੀ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਉਸਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਨਰਸਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੀਟਾ ਦੀ ਨਰਸ ਜੁਲੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰੀਟਾ ਨੂੰ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਪਿੱਛੋਂ ਆਈ ਸੀ ਯੂ ਚੈਂਬਰ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਜਿਸਮ ਦਾ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਬੋਨਮੈਰੋ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਕਿਸੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਹੱਡੀ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਸੈੱਲ ਰੀਟਾ ਦੇ ਜਿਸਮ ਵਿਚ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਰੀਟਾ ਦੇ ਜਿਸਮ ਵਿਚ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਏ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਨਵੇਂ ਸੈੱਲ ਬਣ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਜਾਇਆ ਜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਏ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਲੈਂਦੇ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਇਸ ਚੈਂਬਰ ਵਿਚ ਰਹੇਗੀ। ਨਰਸਾਂ ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਸਾਰੇ ਮਾਸਕ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਮੁਲਾਕਾਤੀ ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਰੀਟਾ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਮੇਰੀ ਨੀਂਦ ਹੁਣ ਖੂੰਝ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਘੜੀ ਸਵੇਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਟੇਪਰਿਕਾਰਡਰ ਵਿਚ ਰੀਟਾ ਦੀ ਇਕ ਕੈਸੇਟ ਪਾਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਰਿਕਾਰਡ ਸੀ।
“ਹੈਲੋ ਰੀਟਾ, ਅੱਜ ਤੇਰੀ ਤਬੀਅਤ ਕੈਸੀ ਐ?”
“ਅੱਛੀ ਏ, ਬਿਹਤਰ ਏ। ਤਦੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲੀ ਏ।”
“ਇਹ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਏ। ਕੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਾਰਡ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਆਂ?”
“ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਏ। ਵਿਸ਼ੂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਥੋਂ ਇਕ ਗੱਲ ਪੁੱਛਾਂ? ਕੀ ਕੁਛ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਜਿਸਮ ਉਧਾਰ ਲੈ ਸਕਦੀ ਆਂ?”
“ਲੈ-ਲੈ, ਜ਼ਰੂਰ ਲੈ ਸਕਦੀ ਏਂ, ਪਰ ਦੱਸ ਇਸਦਾ ਕਰੇਂਗੀ ਕੀ?”
“ਇਸ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਾਂ-ਫਿਰਾਂਗੀ। ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸ ਕੇ ਦੇਖਾਂਗੀ।”
“ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਏਂ ਤੂੰ, ਕੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਏਂ?”
“ਬਹੁਤੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ—ਬੱਸ ਇੱਥੇ ਈ ਕਿਤੇ। ਇਸ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਬਗ਼ੀਚੇ 'ਚ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ। ਹਰੀ-ਹਰੀ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਸਵੇਰੇ ਜਦੋਂ ਓਸ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਪਈਆਂ ਹੋਣ—ਉਦੋਂ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਇਸ ਘਾਹ 'ਤੇ ਤੁਰ ਕੇ ਕੁਛ ਪਲਾਂ ਲਈ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ , ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਨਾਲ ਕੁਛ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਆਂ।”
“ਕੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰੇਂਗੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ?”
ਰੀਟਾ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲੀ, “ਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਪਏਗਾ ਤੁਹਾਨੂੰ? ਬਿਨਾਂ ਦੱਸੇ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਤੁਸੀਂ?”
“ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਤੁਰ ਕੇ ਚੱਲ ਸਕਦੀ ਏਂ, ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸ ਕੇ ਦੇਖ ਸਕਦੀ ਏਂ, ਤਾਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕੁਛ ਜਜ਼ਬਾਤ ਉਤਾਰ ਦੇ...ਤੇ ਕੁਛ ਗੱਲਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰ ਲੈ।”
ਰੀਟਾ ਬੋਲੀ, “ਵਿਸ਼ੂ ਜਾਣਦੇ ਓਂ ਕੁਛ ਰਾਜ਼ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਤੋਂ ਵੀ ਲਕੋ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ।”
“ਹਾਂ, ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਠੀਕ ਐ। ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਤੋਂ ਛਿਪਾਅ ਕੇ ਰੱਖ ਲੈ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਦੱਸ ਦਿਆ ਕਰ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਸਿਹਤ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਏ।”
“ਅੱਛਾ ਤਾਂ ਸੁਣੋ,” ਰੀਟਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਿਛਲੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਏ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬੜੀ ਚਾਲਾਕੀ ਨਾਲ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਮੇਰੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਵੜ ਆਏ ਓਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਆਂ, ਬੜੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ।”
“ਓਹ ਕਿਵੇਂ ਬਈ?”
“ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ ਦੋਵੇਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਮੇਰੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਵਾ ਕੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਘੁਲਿਆ ਆਪਣਾ ਵਜੂਦ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਤੁਹਾਡੀ ਪੇਨਇੰਗ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲੇ ਬਗ਼ੈਰ, ਦੇਖੇ ਬਗ਼ੈਰ ਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਨ-ਪਛਾਣਨ ਲੱਗੀ ਆਂ। ਜਾਣਦੇ ਓਂ ਵਸ਼ੂ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਤੁਰ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪੇਨਟਿੰਗ ਵਿਚ ਬਣੇ ਤਲਾਅ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਸੁਸਤਾਉਂਦੀ ਆਂ। ਕਦੀ ਇਸ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿਚ ਬਣੇ ਘਰ 'ਚ ਡੇਵਿਡ ਲਈ ਖਾਣਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸਦੇ ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਆਂ ਤੇ ਕਦੀ ਉਸ ਘਰ ਵਿਚ ਬੈਠੀ-ਬੈਠੀ ਖਿੜਕੀ ਦਾ ਪਰਦਾ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਹਟਾ ਕੇ—ਤੁਹਾਡੀ ਦੂਸਰੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਸਵੇਰ ਦੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਨਹਾਤੀ ਹੋਈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪਈ, ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਾਰੀ ਸਿੱਪ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਸਿੱਪ ਦੀ ਕੁੱਖ 'ਚੋਂ ਜੰਮਿਆਂ ਮੋਤੀ ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਜਿਸਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਪ ਦੀ ਸਤਹਿ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਸਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਸ਼ੂ ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਖ਼ਤ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਏ ਕਿ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਸਮ ਜਿਹੜਾ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਖਾਲੀ ਸਿੱਪ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਰੂਹ ਇਕ ਮੋਤੀ ਵਾਂਗ ਜਿਹੜੀ ਜਿਸਮ ਰੂਪੀ ਸਿੱਪ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਆਪਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਸੰਜੋ ਕੇ ਅਕਸਰ ਇਕ ਕੈਦੀ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਹਲ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਇਕੱਲ ਦੀ ਸਵੇਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੀ ਰੂਹ ਦੇ ਮੋਤੀ ਦੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ ਤੇ ਜਿਸਮ ਰੂਪੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸਿਪ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਛੱਡ ਕੇ ਆਸਮਾਨ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਝੂਟਦੀ ਹੋਈ ਕਿਧਰੇ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਆਂ।”
“ਅੱਛਾ ਤਾਂ ਹੁਣ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿਓਂ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਲੱਥ ਕੇ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਏਂ ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸ ਕੇ ਦੇਖਣਾ।”
“ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਏ ਵਿਸ਼ੂ...ਮੈਨੂੰ ਕਲ੍ਹ ਰਾਤ ਇਕ ਡਰਾਵਨਾ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ—ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮੇਰੀ ਲਾ-ਇਲਾਜ਼ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਦੂਜੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਈ। ਤੇ ਕੁਛ ਸਾਲ ਤਕ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਔਰਤ ਨਾਲ ਬੜਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਏ, ਪਰ ਕਲ੍ਹ ਰਾਤ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਡੇਵਿਡ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੋਂਦਾ ਏ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਨੀਂਦ ਉੱਖੜ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਫੇਰ ਉਹ ਪਾਸਾ ਪਰਤ ਕੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਧਰੋਂ ਆਣ ਕੇ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਸੁੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਆਂ ਆਪਣੇ ਡੇਵਿਡ ਕੋਲ, ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਾਮੋਸ਼, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਲੋਸ ਕੇ ਸੰਵਾਅ ਦਿੰਦੇ ਨੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਉਸਦੇ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਿਸਮ ਨੂੰ ਤੇ ਸੁਣ ਵਿਸ਼ੂ, ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਰੀਟਾ ਸੁਣ ਤੂੰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਏਂ ਰੋਜ਼ ਇੰਜ ਈ ਨੇੜੇ ਮੇਰੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਤੇ ਉਹੀ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਏਂ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿੰਦਾ ਏ।
“ਓ ਰੀਟਾ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਏ ਤੇਰਾ ਸਾਹ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਏ, ਚਾਹੇਂ ਤਾਂ ਕੁਛ ਚਿਰ ਆਰਾਮ ਕਰ ਲੈ—ਫੇਰ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂਗੇ।”
ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਰੀਟਾ ਦੇ ਕੈਸਟ ਸੁਣਦੀ ਰਹਾਂ ਪਰ ਕਦੋਂ ਨੀਂਦ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ।
ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਸਵੇਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਰੁੱਝੀ ਰਹੀ। ਡੇਵਿਡ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਦੋ ਵਾਰੀ ਆ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਸਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਪਰਤ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੀਟਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਕੈਸਟ ਸੁਣ ਲਵਾਂ। ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਲੰਚ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਛੋਟਾ-ਜਿਹਾ ਕੈਸਟ-ਪਲੇਅਰ ਤੇ ਰੀਟਾ ਦੇ ਕੈਸਟ ਲੈ ਕੇ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਚਲੀ ਗਈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਤੇ ਰੀਟਾ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣਨ ਲੱਗੀ...
“ਰੀਟਾ ਕੀ ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਪੁੱਛ ਸਕਦੀ ਆਂ?”
“ਹਾਂ, ਹਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਪੁੱਛੋ...”
“ਕੀ ਮੈਂ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਆਂ?”
“ਹਾਂ, ਹਾਂ ਜ਼ਰੂਰ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿਆਂਗੀ ਕਿ ਉਹ ਆ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲ ਲਏ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਜਾਣਦੇ ਓ ਮੈਂ ਇਸ ਆਈਸੋਸਲੇਸ਼ਨ ਚੈਂਬਰ ਵਿਚ ਆਂ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ। ਡੇਵਿਡ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਡੇਵਿਡ ਸਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ ਮਹੀਨੇ 'ਚ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦਾ ਏ। ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਡਾਕਟਰਾਂ ਵਾਲਾ ਗਾਊਨ, ਟੋਪੀ, ਮਾਸਕ—ਸਭ ਪੁਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਨੇ। ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਆਂ ਤੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਏ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਬੇਕਾਰ ਖ਼ਰਚ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕੀ ਫ਼ਾਇਦਾ? ਜਦ ਮੈਂ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ ਤਦ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਕੋਲ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਮੈਂ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਕਹਾਂਗੀ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਆ ਕੇ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲ ਲਵੇ...”
“ਤੂੰ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਕਦੋਂ ਦੀ ਜਾਣਦੀ ਏਂ? ਕਦੋਂ ਮਿਲੀ ਸੀ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ”
“(ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ) ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਬਚਪਨ ਵਿਚ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।”
“ਕਿਹੜੀ ਨਦੀ?” ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਸੱਚ ਦੱਸਾਂ, ਯਕੀਨ ਕਰੋਗੇ...”
“ਹਾਂ, ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ।”
“ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ...”
“ਤੇ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿਚ...”
“ਇਸ ਜਨਮ ਵਿਚ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਡੀ ਸੀ ਦੀ ਮੈਟਰੋ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਸਮਿੱਥ ਸਵਨੇਨ ਦੀ ਆਰਟ ਗੇਲਰੀ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਸੀ ਤੇ ਮੈਥੋਂ ਉਸਦਾ ਪਤਾ ਠਿਕਾਣਾ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਮੈਂ ਸਮਿੱਥ ਸਵਨੇਨ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸਾਂ। ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਆਫ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਫਰੈਂਚ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਨਵੀਂ-ਨਵੀਂ ਇੰਟਰਨਲ ਸ਼ਿਪ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਲੰਚ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਨਜ਼ਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਡੀ ਸੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪੁੱਛਦਾ।”
“ਫੇਰ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਾਦੀ ਕਦ ਹੋਈ?”
“ਅੱਜ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਸਾਡੀ ਸ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।”
“ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਏਂ ਉਹਨੂੰ...”
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰੀਟਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ।
“ਬਹੁਤ ਮਿਸ ਕਰਦੀ ਏਂ ਉਸਨੂੰ? ਰੀਟਾ ਬਈ ਕੁਛ ਤਾਂ ਬੋਲ—ਕੀ ਤੂੰ ਰੋ ਰਹੀ ਏਂ?” ਰੀਟਾ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੋਲੀ, “ਵਿਸ਼ੂ ਮਿਸ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਏ ਜਿਹੜਾ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਡੇਵਿਡ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਜਾਦੂਗਰ ਏ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਾਦੂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਉਹ ਹੁਣ ਇਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਏ ਜਦਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਆਂ ਤਦ ਵੀ। ਅਕਸਰ ਇਸ ਬੁੱਧੂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਈ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਡੇਵਿਡ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਿਊਂਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਏ।”
“ਅੱਛਾ ਕੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਏ ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ?”
“ਵਿਸ਼ੂ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਏ ਨਾ? ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਤੈਨੂੰ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿਚ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਡੀ ਸੀ ਦੀ ਤਪਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੀ ਪਛਾਣ ਗਈ ਸਾਂ।
“ਇਕ ਵਾਰੀ ਸਮਿੱਥ ਸਵਨੇਨ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤਕ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਫਰਬਰੀ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਤੈਹ ਵਿਚ ਦਬ-ਜਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮੇਜ਼ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਡੇਵਿਡ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸਫੇਦ-ਜਿਹੀ, ਦੁਧੀਆ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸਾਂਵਲੇ ਆਸਮਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਹ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ ਰੀਟਾ ਦੇਖ ਠੀਕ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਦਾ ਬੁੱਕ ਬਣਾ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਰਲਕੇ ਇਕੋ ਘੁੱਟ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੇ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਈਏ। ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਦਾ ਬੁੱਕ ਬਣਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਰਾਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਦੇਖ ਬ੍ਰਾਹਮੰਡ ਨੂੰ ਅਸਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੁੱਕ ਵਿਚ ਭਰ ਕੇ ਪੀ ਲਿਆ ਏ। ਹੁਣ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਟ 'ਤੇ ਸੁਸਤਾਉਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਕਿਧਰੇ ਦੂਰ, ਇਸ ਪਾਰ ਤੋਂ ਉਸ ਪਾਰ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਪਏਗਾ—ਬੱਸ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਉਣਾ ਪਏਗਾ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਤੇ ਸਾਡਾ ਵਜੂਦ ਇਸ ਕਾਇਨਾਤ ਦੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆਂ ਹੋਇਆ ਏ। ਤੂੰ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਦੀ ਸਕਾਲਰ ਏਂ। ਮੈਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਵਿਹਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਪਰਤੇ ਨੇ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਕੁੱਖ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ। ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਲੱਗਦਾ ਏ ਕਿ ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੇ ਤੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਜਾਂ ਕਹਿਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕਿਸੇ ਯਾਤਰੀ ਵਾਂਗ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲੇ ਹੋਵਾਂਗੇ।”
ਫੇਰ ਇਕ ਲੰਮੀ ਚੁੱਪ ਪਿੱਛੋਂ ਰੀਟਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। “ਵਿਸ਼ੂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਦੀ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੇ ਤੂੰ ਆਹਮਣੇ-ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵਾਂਗੇ ਉਦੋਂ ਸੁਣਾਵਾਂਗੀ। ਹੁਣ ਮੇਂ ਥੱਕ ਗਈ ਆਂ, ਬੱਸ ਸੌਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਆਂ।”
ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਦੁਪਹਿਰੇ ਠੀਕ ਦੋ ਵਜੇ ਡੇਵਿਡ ਮੇਰੀ ਤਜ਼ਰਬਾਗਾਹ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਕਾਫ਼ੀ-ਹਾਊਸ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਡੇਵਿਡ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੜਾ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਗੱਲ ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
“ਡੇਵਿਡ ਰੀਟਾ ਦੱਸ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦੇ ਸੌ। ਮੈਂ ਇਕ ਦੋ ਵਾਰੀ ਰੀਟਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਬੁਲਾਵਾਂ। ਪਰ ਰੀਟਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਨੀਚਰ ਐਤਵਾਰ ਜਾਂ ਛੁੱਟੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਝਮੇਲਾ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਵਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।”
ਡੇਵਿਡ ਕੁਝ ਚਿਰ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਹਾਂ, ਇਹ ਸੱਚ ਏ ਕਿ ਮੇਰੇ ਇੱਥੇ ਆਏ ਬਗ਼ੈਰ ਹੀ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਰੀਟਾ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ਨੀਚਰ ਐਤਵਾਰ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲ ਲੈਂਦੀ ਸੀ।”
ਮੈਂ ਰਤਾ ਤ੍ਰਬਕੀ, “ਤਾਂ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਰੀਟਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਇੱਥੇ, ਇਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ, ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਆਏ...”
ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਕੁਝ ਰੁਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਰੀਟਾ ਇਸ ਹੱਦ ਤਕ ਬਿਮਾਰ ਐ। ਨਾ ਹੀ ਰੀਟਾ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਪਤਾ ਸੀ।”
ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂਆਂ ਨੂੰ ਡੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਇਕ ਖ਼ਤ ਕੱਢ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਲਗਭਗ ਨੌਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਖ਼ਤ ਸੀ। ਲਿਖਿਆ ਸੀ—
'ਮੇਰੇ ਡੇਵਿਡ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਖ਼ਤ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ, ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਦੂਰ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਣਜਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵਾਂਗੀ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ ਇਸਦਾ ਸਹੀ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੀ। ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸਣ ਵਿਚ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਸੁਖ ਹੈ। ਤੂੰ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਜੀਅ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣੇ ਇਹੋ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਵੇਲੇ ਜਿਹੜੇ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਵਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਰਹੀ ਹਾਂ ਮੈਂ। ਇਸ ਫੈਸਲੇ 'ਤੇ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਏਨੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅੱਜ ਤੋਂ ਨਾ ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਘਰਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ ਦਿਖਾਵਾਂਗੀ। ਬੱਸ ਤੈਨੂੰ ਏਨਾ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਚੀਨ ਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਪਿੱਛੋਂ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ ਹੈ—ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਵਿਚ ਵੱਸ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਚਾਹਾਂ ਵੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸਾਲ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਿਊਂਵਾਂਗੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਤੇ ਮਰਾਂਗੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ। ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਵੀਂ।
ਤੇਰੀ ਅਹਿਸਾਨਮੰਦ
ਰੀਟਾ।'
ਖ਼ਤ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਂ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਖ਼ਤ ਕਦੋਂ ਦਾ ਏ?”
ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਸਾਡੀ ਸ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦਾ। ਰੀਟਾ ਸਮਿੱਥ ਸਵਨੇਨ ਵੱਲੋਂ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਮਹਿਕਮੇ ਦੀ ਕਿਸੇ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਚੀਨ, ਜਾਪਾਨ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਤੇ ਗਈ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਉਸਦਾ ਇਹ ਖ਼ਤ ਆਇਆ ਸੀ।
“ਮੈਂ ਅਰਸੇ ਤਕ ਉਸਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਮਿੱਥ ਸਵਨੇਨ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰੀਟਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਏ।”
ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਇਕ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਖਿਚਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਕਾਸ਼ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਵੱਸ ਗਿਆ ਏ ਉਹ ਕੋਈ ਦੂਸਰਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਰੋਗ ਏ।”
“ਡੇਵਿਡ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਹੀਂ ਏ ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਰੀਜ਼ ਝੂਠ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਏ। ਇਹ ਹਸਪਤਾਲ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਦਾ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਸਪਤਾਲ ਏ ਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਜਿਹੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਾ-ਇਲਾਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਜਿਹੜੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਸਾਇੰਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਇਕਰਾਰਨਾਮ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਉਹ ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਜਿਸਮ ਦਾ ਖ਼ੂਨ, ਹੱਡੀਆਂ, ਸੈੱਲ ਤੇ ਜਿਸਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਆਪਣੀ ਸਾਇੰਟੇਫਿਕ ਰਿਸਰਚ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਨੇ।”
ਰੀਟਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਤੇ ਨਾ ਟਲਣ ਵਾਲੀ ਮੌਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਰੀਟਾ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕੈਸਟ ਸੁਣਾ। ਪਰ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੈਸਟ ਇਕ ਵਾਰ ਨਹੀਂ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਸੁਣ ਚੁੱਕਿਆ ਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਾਪੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਏ। ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਮੇਰਾ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਏਂ ਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਅੜਿੱਕਾ ਨਾ ਲੱਗਦਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਕਲ੍ਹ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੁਪਹਿਰ ਤਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਬਿਤਾਉਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ।”
ਕਾਰ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਮੈਂ ਹਸਪਤਾਲ ਨਾ ਜਾ ਸਕੀ। ਮੈਂ ਡੇਵਿਡ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਸਵੇਰੇ ਧੁੱਪ ਚੰਗੀ ਨਿਕਲੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਵੇਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ਤਾ ਬਾਹਰਲੇ ਵਰਾਂਡੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ 'ਤੇ ਹੀ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਹ ਪੀਂਦੇ-ਪੀਂਦੇ ਡੇਵਿਡ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਬੂਟਿਆਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਖਿੜੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਝੁਕ ਕੇ ਗੁਲਾਬ ਦੀ ਕਿਆਰੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ। ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿਓ ਤਾਂ ਮੈਂ ਰੀਟਾ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖ ਤੁਹਾਡੀ ਗੁਲਾਬ ਦੀ ਕਿਆਰੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ 'ਚ ਰਲਾ ਦਿਆਂ। ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਕਿਆਰੀਆਂ 'ਚ ਫੁੱਲ ਖਿੜਣਗੇ, ਤਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਫੁੱਲਾਂ 'ਚ ਰੀਟਾ ਦੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਵੇਗੀ।” ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਥਰੂ ਵਹਿ ਤੁਰੇ।
“ਇਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਕਿਆਰੀਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਇੱਜ਼ਤ-ਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਹੋਏਗੀ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਰੀਟਾ ਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੜੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹਾਂ।
ਗੁਲਾਬ ਦੀਆਂ ਤਾਜ਼ਾ ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਲੋਸਦਾ ਹੋਇਆ ਡੇਵਿਡ ਬੋਲਿਆ, “ਵਿਸ਼ੂ ਜੀ—ਰੀਟਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਕਦੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਏ? ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ਼ 'ਚੋਂ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿਟਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੋਏਗਾ।”
“ਹਾਂ ਡੇਵਿਡ ਜੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇੰਜ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਰੀਟਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਨ ਨੇ ਤੇ ਇਸ ਹਸਪਤਾਨ ਵਿਚ ਆਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਕੁਛ ਸਿਖਾਇਆ ਏ।”
ਰੀਟਾ ਦਾ ਜਦੋਂ ਤੀਜਾ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੋਇਆ, ਇਕ ਲੰਮੇਂ ਅਰਸੇ ਤਕ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਹੋਈ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ 'ਵਿਸ਼ੂ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਏ ਕਿ ਮੈਂ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕੋ ਝੱਟਕੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਮਰਾਂਗੀ। ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੇ ਟੁੱਕੜਿਆਂ 'ਚ ਹੋਵੇ। ਕਿੰਨਾ ਲਾਚਾਰ ਤੇ ਨਿਕੰਮਾਂ ਏ ਮੇਰਾ ਇਹ ਜਿਸਮ। ਫੇਰ ਵੀ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਸਪਾਸ ਤੋਰੀ ਫਿਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਆਂ। ਵਿਚਾਰੀ ਨਰਸ, ਜੋਲੀ, ਮੇਰੇ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਬਗ਼ੈਰ ਨਲੀ ਦੇ ਸਾਹ ਲੈ ਸਕਦੀ ਆਂ। ਮੇਰਾ ਜਿਸਮ ਕਈ ਨਲੀਆਂ ਤੇ ਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਮਸ਼ੀਨ ਬਣ ਗਿਆ ਏ। ਹਰ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਜਿਸਮ 'ਚੋਂ ਖ਼ੂਨ ਕੱਢ ਕੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਜਿਸਮ ਦੇ ਸੈੱਲ ਕੱਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਦੁਪਹਿਰੇ ਡਾਕਟਰ ਮੇਰੀ ਧੜਕਣ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਈ ਸੀ ਜੀ ਮੋਨੀਟਰ 'ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਨੇ ਕਿ ਮੈਂ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਰੀ ਨਹੀਂ। ਅਜੇ ਤਕ ਜਿਊਂਦੀ ਹਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਿਸਰਚ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ ਆਂ। ਇਹ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਸਾਇੰਟੀਫ਼ਿਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿਚ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਉੱਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨਗੇ। ਮੇਰੇ ਹਰ ਸਾਹ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਏਗਾ। ਮੇਰੇ ਜਿਸਮ 'ਚੋਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸੈੱਲ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਣਗੇ—ਸਿਰਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਹਿਸਟਰੀ ਦਾ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕੇਸ ਸਮਝ ਕੇ। ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਿਕਾਰਡ ਬੁੱਕ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਮਰੀਜ਼ ਨੰਬਰ 312 ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਵਿਸ਼ੂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਬੜਾ ਕੁਝ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮੇਰੇ ਨੰਬਰ ਨਾਲ ਪਛਾਣੇਗਾ।'
“ਜਾਣਦੇ ਓ ਡੇਵਿਡ, ਰੀਟਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਲੈਬ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।”
ਰੀਟਾ ਜੋ ਕੁਛ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ ਉਹੀ ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਰ ਰਹੀ ਆਂ। ਮੈਂ ਇਕ ਸਾਇੰਟਿਸਟ ਆਂ ਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਮੇਰਾ ਪੇਸ਼ਾ ਏ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਜਿਸਮ 'ਚੋਂ ਕੱਢੇ ਹੋਏ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲੈਬ ਵਿਚ ਮਾਈਕਰੋਸਕੋਪ ਦੇ ਹੇਠ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਦੀ ਆਂ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਸਤਹਿ ਵਿਚ ਰੀਟਾ ਦਾ ਅਣਦੇਖਿਆ ਚਿਹਰਾ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦਾ ਏ।
ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਜੀਅ ਭਰ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ। ਹਰੇ ਘਾਹ 'ਤੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰ ਤੁਰਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਨ ਦੀ ਖ਼ਵਾਇਸ਼, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਿਚਹਾਟ ਕੀ ਮਿਠਾਸ, ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨੂੰ ਸੁੰਘਣ ਦਾ ਸੁਖ ਰੀਟਾ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ, ਸਮਝਾਇਆ ਏ ਮੈਨੂੰ।
ਰੀਟਾ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ—
'ਆਸਮਾਨ 'ਚ ਨਾ ਉੱਡ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦਾ ਆਸਮਾਨ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਏ।'
ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਆਂ ਉਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਦਰਦ ਭਰੇ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਫ਼ੌਰਨ ਮਨ ਵਿਚ ਉੱਠਦਾ ਏ ਤੇ ਉਸ ਅਣਕਹੇ ਨਾ-ਕਾਬਿਲੇ-ਬਿਆਨ ਸੁਖ ਨੂੰ, ਜਿਹੜਾ ਮਿਲਦਾ ਏ ਕਿਸੇ ਮਰਦੇ ਹੋਏ ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਕੋਲ ਬਗ਼ੈਰ ਕੁਝ ਬੋਲੇ, ਕੁਝ ਪਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ ਲੈਣ ਵਿਚ!
ਡੇਵਿਡ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੇਰੇ ਵਲ ਦੇਖ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਹਾਲੇ ਤਕ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਰੀਟਾ ਬਾਰੇ, ਹੁਣ ਏਨੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਏਨੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ ਕਿਓਂ ਆਇਆਂ?” ਫੇਰ ਉਹ ਬੋਲਦਾ ਰਿਹਾ, “ਇੰਜ ਕਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਛੇਤੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਓ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ 'ਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਆਫ਼ਿਸ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿਆਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜਿਸ ਵਾਰਡ ਵਿਚ ਰੀਟਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ, ਰੀਟਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਤਕ ਲੈ ਚੱਲਣਾ। ਫੇਰ ਉੱਥੋਂ ਮੈਂ ਸਿੱਧਾ ਸਾਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਇੱਥੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਏਂ।”
ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਣ ਲਈ ਮੈਂ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਡੇਵਿਡ ਦੀ ਕਾਰ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਈ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਡੇਵਿਡ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੜਾ ਖ਼ਤ ਰੀਟਾ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਏ। ਪੇਸ਼ੈਂਟ-ਪਾਰਕਿੰਗ ਵਿਚ ਗੱਡੀ ਪਾਰਕ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਪੇਸ਼ੈਂਟ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਖੋਹ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਹਾਲੇ ਤਕ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਓਂ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਪਾਰਕ ਨਾ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਰੀਟਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸ਼ਾਇਦ ਕਦੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। ਰੀਟਾ ਜਿਹੜੀ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵੰਡਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸਭ ਕਹਿ ਗਈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਵੀ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਨਾ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ, ਨਾ ਉਸਦੀ ਰਿਕਾਰਡਡ ਆਵਾਜ਼ ਮੇਰੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦੀ।”
ਰੀਟਾ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬੱਧੀ ਦੀਵਾਨਿਆਂ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਤਕ ਆਪਣੇ ਘਰ ਫਰਾਂਸ ਰਿਹਾ। ਉੱਥੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਘਰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਦੋਸਤੀ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਨਾਂਹ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਨਾ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕਰਦਾ। ਬੱਸ ਸਿਰ ਦਰਦ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਕਰਕੇ ਉੱਥੋਂ ਟਲ਼ ਜਾਂਦਾ। ਰਿਸਤੇਦਾਰਾਂ, ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਇਹ ਇੱਛਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਕਾਸ਼ ਕਿਤੋਂ ਮੇਰੀ ਰੀਟਾ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਏ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਏ ਕਿ 'ਉਹ ਮੈਥੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਗਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਈ ਏ।' ਜਦੋਂ ਰੀਟਾ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੁਣੀ ਮੈਂ ਤ੍ਰਬਕ ਗਿਆ। ਰੀਟਾ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਸਾਂ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਣ ਆਇਆ ਆਂ। ਰੀਟਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਜੂਦ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਕੇਸ ਨੰਬਰ 312 ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਤੇ ਉਹ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਗੰਵਾਅ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਪੇਸ਼ੈਂਟ-ਪਾਰਕਿੰਗ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਕੇ ਬਚੇ-ਖੁਚੇ ਸਾਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸਦੇ ਵਜੂਦ ਨੂੰ ਕਾਰਆਮਦ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
“ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਏ ਰੀਟਾ ਨੇ ਪਾਰਕਿੰਗ ਲਈ ਬੜੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਤੁਹਾਡੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਮਰੀਜ਼ ਅਲੀਸ਼ਾ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾਂ ਵੀ ਭੇਜਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਨਾ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਤੁਸੀਂ ਅਲੀਸ਼ਾ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਗੱਡੀ ਪਾਰਕ ਕਰ ਲਿਆ ਕਰਨਾ।
“ਮੈਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਇਸ ਪਾਰਕਿੰਗ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰ ਪਾਰਕਿੰਗ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਆਂ। ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਟੇਸ਼ਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਤਾਂ ਅਲੀਸ਼ਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਜਿਸਮ ਨੇ ਇਸ ਪਿਓਂਦਕਾਰੀ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਰੀਟਾ ਵਾਂਗ ਇਹਨਾਂ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ ਇਕ ਨਵਾਂ ਕੇਸ ਨੰਬਰ ਬਣ ਗਈ ਏ।”
ਮੈਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠੀ ਡੇਵਿਡ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦੀ ਰਹੀ। ਇੱਛਾ ਹੋਈ ਕਿ ਕੁਝ ਬੋਲਾਂ ਪਰ ਲਫ਼ਜ਼ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੇ ਸਨ।
ਐਨ ਆਈ ਐਚ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਪੇਸ਼ੈਂਟ-ਪਾਰਕਿੰਗ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ ਤੇ ਉਸੇ ਲਾਟ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਗੱਡੀ ਪਾਰਕ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਤੁਸੀਂ, ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਅਲੀਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਕੰਧ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਦੇਖ ਸਕਾਂਗੇ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਅਲੀਸ਼ਾ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਪਾਰਕਿੰਗ ਟਿਕਟ ਉੱਤੇ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਦਾ ਠੱਪਾ ਲਗਵਾਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿਕੇ ਅਲੀਸ਼ਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ, ਉਸਦੇ ਡਾਕਟਰ ਦਾ ਨਾਂ, ਉਸਦਾ ਕਮਰਾ ਨੰਬਰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਤਾ ਇਹ ਸਭ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਇਕ ਕਾਗਜ਼ ਮੇਰੇ ਹੱਥ 'ਚ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ।
ਕੁਝ ਚਿਰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇ ਡੇਵਿਡ ਕੱਚ ਦੀ ਕੰਧ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਲੇਟੀ ਅਲੀਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਸਨ ਤੇ ਉਸਦੇ ਜਿਸਮ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਈ ਸੀ ਜੀ ਦਾ ਮੋਨੀਟਰ ਧੱਕ-ਧੱਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਨਰਸ ਨੇ ਅਲੀਸ਼ਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਨੰਬਰ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਲੀਸ਼ਾ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੀ ਫ਼ੋਨ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਕੱਚ ਦੀ ਕੰਧ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਹਾਂ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਅਲੀਸ਼ਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਫ਼ੋਨ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਅਲੀਸ਼ਾ ਦੀ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ—“ਵਿਸ਼ੂ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੀਟਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ 'ਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ ਏ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਆਓਗੇ ਕਦੀ...”
“ਹਾਂ, ਹਾਂ ਜ਼ਰੂਰ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਾਂ ਈ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੀ। ਪੇਸ਼ੈਂਟ-ਪਾਰਕਿੰਗ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਰ ਵੀ ਪਾਰਕ ਕਰਿਆ ਕਰਾਂਗੀ।”
ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਕੱਚ ਦੀ ਕੰਧ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਅਲੀਸ਼ਾ ਦੇ ਫਿੱਕੇ-ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਖਿੜੀ ਮੁਸਕਾਨ ਦੇਖ ਕੇ ਡੇਵਿਡ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਰੀਟਾ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਇਵੇਂ ਈ ਖਿੜ ਜਾਂਦੀ ਹੋਏਗੀ, ਬੱਸ ਮੈਂ ਇਹੀ ਦੇਖਣ ਲਈ ਆਇਆ ਸਾਂ।”
--- --- ---
Mohinder Bedi, Jaitu.

ਬੇਦੀ ਡੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ, ਬਾਜਾ ਰੋਡ, ਜੈਤੋ-1 51202. (ਪੰਜਾਬ)
ਮੋਬਾਇਲ ਨੰ : 94177-30600.

 

ਕਥਾ ਸਾਵਿਤਰੀ ਤੇ ਬੇਤਾਲ ਕੌਣ :: ਲੇਖਕ : ਵਿਜੈ

ਵਿਅੰਗਮਈ ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ :


ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ



ਪਹਿਲੀ ਦੁਰਘਟਨਾ :

ਇਕ ਕਸਬਾਈ ਤਹਿਸੀਲ। ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਛੋਂਹਦੇ ਖੇਤ। ਉਤਰ ਵਿਚ ਅਦਾਲਤ ਤੇ ਥਾਣਾ। ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਹਸਪਤਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਡਾਕਟਰ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਕੰਪਾਊਂਡਰ ਹੀ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਮਰੀਜ਼ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਚੌਕੀਦਾਰ ਦਵਾਈਆਂ ਵੰਡ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ ਬਸਤੀ। ਸੋਮੋਤੀ। ਦਸ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਧਵਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਤੀ, ਤਿਰਲੋਚਨ ਸੇਠ ਦੇ ਗੋਦਾਮ ਵਿਚ ਬਾਊ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਹੋਏ ਟਰੱਕ ਵਿਚ ਭਰੀਆਂ ਬੋਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਿਆ। ਤਿਰਲੋਚਨ ਸੇਠ ਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧੀ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤਕ ਉਹ ਉਸਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰੇਗਾ। ਉਦੋਂ ਸੋਮੋਤੀ ਇਕੱਤੀਆਂ ਦੀ ਸੀ ਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਖਰਚੇ 'ਤੇ ਤਿਰਲੋਚਨ ਸੇਠ ਨੇ ਸੋਮੋਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਦਾਹ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਇਆ/ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਦੀ ਰਸਮ ਵਿਚ ਸੋਮੋਤੀ ਦੀ ਇਕੋ-ਇਕੋ ਦੌਲਤ—ਉਸਦੇ ਬਕਸੇ ਵਿਚ ਪਏ ਇਕ-ਦੋ ਸੋਨੇ ਦੇ ਜੇਵਰ ਵੀ ਵਿਕ ਗਏ। ਦੁਕਾਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਉਧਾਰ ਦੇਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਸੇਠ ਨੇ ਸੋਮੋਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਪਏ-ਪਏ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜਰ ਲੱਗ ਜਾਦੀ ਐ। ਇੱਥੇ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਰ। ਗੁਜਰ-ਬਸਰ ਮੈਂ ਦੇਖ ਲਵਾਂਗਾ।”
ਸੋਮੋਤੀ ਗੋਦਾਮ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਬਾਕੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕਦੀ ਚਾਹ ਕਦੀ ਨਾਸ਼ਤੇ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਵੀ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ ਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਸੇਠ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲਿਆ। ਸੋਮੋਤੀ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਪਰ ਕੌਣ ਆਉਂਦਾ? ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਨਾਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸਿਚੁਏਸ਼ਨ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ। ਸੋਮੋਤੀ ਨੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿ ਲਿਆ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਗੱਦੀ ਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਣੇ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਏ ਉਸਨੇ। ਰੋਜ ਸਵੇਰੇ ਦਸਵੀਂ ਤਕ ਦੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ। ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ। ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੀ ਹੋਈ ਜੂਠ, ਮਾਂ-ਧੀ ਰਲ ਕੇ ਖਾ ਲੈਂਦੀਆਂ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਿਚੜੀ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀ ਸੋਮੋਤੀ।
ਸਤਾਰਾਂ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਹੀ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੂੰ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਗਿਆਰਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈਣਾ ਪਿਆ। ਸੋਮੋਤੀ ਝਾੜੂ, ਬਰਤਨ ਤੇ ਸੇਠ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦੀ ਇਕਤਾਲੀ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਈ ਪੰਜਾਹ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਪਰ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਅਜਿਹਾ ਖਿੜਿਆ ਕਿ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ, 'ਜ਼ਰੂਰ ਕਿਸੇ ਰਾਈਸ ਦਾ ਬੀਅ ਆ।' ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਸੋਮੋਤੀ ਅੰਦਰੇ-ਅੰਦਰ ਸਹਿਮੀ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਪਤੀ ਤੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਦੀ...'ਸਭ ਕੁਛ ਤੇਰੀ ਬੱਚੀ ਲਈ ਸਹਿ ਰਹੀ ਆਂ, ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਂ।'

ਅਗਿਆਤ—ਦੂਜੀ ਦੁਰਘਟਨਾ :

ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ 'ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਤਾਂ ਮਰਦੇ ਹੀ ਸੀ, ਮਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਉਸਦੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਚਿਪਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਜਵਾਨ ਟੀਚਰ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਨੋਟਿਸ ਲਿਖਣੇ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਕਈ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਪਰ ਸਾਵਿਤਰੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹ ਰਹੀ। ਇਕ ਅਣਹੋਣੀ ਹੋਣੀ ਸੀ, ਸੋ ਹੋਈ...ਕਲਾਸ ਟੀਚਰ ਨੇ ਇਕ ਦਿਨ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਸਮੇਟ ਕੇ ਕਈ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਉਹ ਚੀਕ ਪਈ। ਮੁੰਡੇ ਆ ਗਏ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਆ ਗਿਆ। ਕਲਾਸ ਟੀਚਰ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਗੱਲ ਦੱਬ-ਨੱਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਘਰ ਗਈ। ਸੋਮੋਤੀ ਸਵਰਗੀ ਪਤੀ ਦੀ ਫ਼ੋਟੇ ਸਾਹਵੇਂ ਧੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਰੋਂਦੀ ਕੁਰਲਾਂਦੀ ਰਹੀ—ਫੋਰ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਟੁੱਟੀ ਦੇਹ ਸੌਂ ਗਈ।
ਸਹਿਮੀ ਹੋਈ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਕੂਲ ਗਈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਛੇੜਿਆ। ਵਿਚਕਾਰ ਬੱਸ ਐਤਵਾਰ ਈ ਲੰਘਿਆ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਸੁੱਜਿਆ ਮੂੰਹ ਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ 'ਤੇ ਪਲਸਤਰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਲਾਸ ਟੀਚਰ ਆਇਆ। ਬਿਨਾਂ ਅੱਖਾਂ ਚੁੱਕਿਆਂ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਾਈ, ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਤੋਂ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੂੰ ਬੱਸ ਏਨਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਕੁਝ ਬੋਲਿਆ ਤਾਂ ਜਾਨੋਂ ਹੱਥ ਧੋਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦੇ ਭਰਾ ਮਾਸਟਰ ਤੋਂ ਥਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਲੱਖ ਪੁੱਛਿਆ, ਪਰ ਮਾਸਟਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੱਸ ਸਕਿਆ। ਥਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਕੋਈ ਜੁਗਤ ਸੋਚਣੀ ਪਏਗੀ, ਇਸ ਹੀਰੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਉਣ ਲਈ। ਆਖ਼ਰ ਇਸੇ ਕਸਬੇ ਦੀ ਏ, ਸੋ ਸਾਡੀ ਓ ਹੋਈ।”
ਰਾਤ ਸੋਮੋਤੀ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਫੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਰੋਣ ਲੱਗੀ—ਕੈਸਾ ਹੀਰਾ ਏ ਕਿ ਕੋਈ ਅੰਗੂਠੀ 'ਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਏ।

ਪਤਾ ਨਹੀਂ—ਤੀਜੀ ਦੁਰਘਟਨਾ :

ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਸਹਾਬ ਨੇ ਕੂਟਨੀਤੀ ਖੇਡੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਤੂਤੀ ਵਜਾ ਦਿੱਤੀ, “ਸਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਮਰੀ ਐੱਮ.ਐੱਲ.ਏ. ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮਿਸੇਜ਼ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜਿਲ੍ਹਾ ਸਕੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣ ਸਕਦੇ ਨੇ।” ਜਿਲ੍ਹਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਮਰੀ ਐੱਮ.ਐੱਲ.ਏ. ਦੇ ਦਿਲ 'ਚ ਜੋਤ ਜਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਤਿਕੜਮਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਮਰੀ ਇਕ ਉੱਚਾ ਨਾਂ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਬਾਦ ਸੀ। ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬੁਰੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਉੱਚੇ ਆਸਨ 'ਤੇ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਕੰਮਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਅਪਮਾਨਤ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਸਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉਹ ਡਾਢੇ ਡਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਕਲ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਕਿ ਚੋਣ ਵਿਚ ਜਿੱਤੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਜੀਪ ਵਿਚ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਂਦੀ।
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਿਆਰ ਤੇ ਪਿਆਸ ਦਾ ਜੰਗਲ ਬਲਣ ਲੱਗਾ। ਮਕੜਜਾਲ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਗਿਆਰਵੀਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਛੱਬੀ ਜਨਵਰੀ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਸਮੇਤ ਪੰਜ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਪ੍ਰੇਡ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੁਬਲੀ ਲਾਜ ਵਿਚ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਕੱਪੜਿਆਂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਤੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦਾ ਕਾਰਜ ਬਿਊਟੀ ਪਾਰਲਰ ਦੀ ਇਕ ਪੱਕੀ ਉਮਰ ਦੀ ਚਾਲੂ-ਜਿਹੀ ਔਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਔਰਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕੀਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪੁਆਉਂਦੀ, ਚੱਲਣਾ ਤੇ ਮੁੜਣਾ-ਮਟਕਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਰੂਪ 'ਤੇ ਮੁਗਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ।
ਛੱਬੀ ਦੀ ਰਾਤ ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਹਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਹੋਈ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆਂ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਸੋ ਚੁਣੀ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ੀਲਡ ਦੇ ਨਾਲ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਵੀ ਮਿਲੇ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀ ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗੀ ਕਿ ਲਾਜ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਬੁਝ ਗਈ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ। ਇਕ ਅਸਪਸ਼ਟ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਛਾਵਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਸਹਿਮ ਗਈ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਬੈਟਰੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਈ, ਇਕ ਰੁਮਾਲ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਮਰੀ ਦੇ ਨੱਕ 'ਤੇ ਚਿਪਕ ਗਿਆ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਮਰੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਕੀ...ਪ੍ਰਛਾਵਾਂ ਤੇ ਰੁਮਾਲ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਅਚਾਨਕ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਗਏ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਹਿਮੀ ਹੋਈ ਸਾਵਿਤਰੀ ਸੌਂ ਗਈ। ਸਵੇਰੇ ਸਾਮਾਨ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਹੋਰ ਕੁੜੀਆਂ-ਮੁੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਬਸ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਈ। ਬਿਊਟੀ ਪਾਰਲਰ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਅਜੀਬ ਰਹੱਸਮਈ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਬਸ ਤਹਿਸੀਲ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਈ।
ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ 'ਤੇ ਸਨਸਨੀ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ...ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਮਰੀ ਲਾ-ਪਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਤ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਦੱਸ ਕੇ ਗਏ ਸਨ। ਕਾਰ ਇਕ ਨਾਲੇ ਵਿਚ ਡਿੱਗੀ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਮਰੀ ਦਾ ਕਿੱਧਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਪਾਰਟੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲ ਨੇ ਇਹ ਘਿਰਣਤ ਕਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਚਾਰ ਕੁੜੀਆਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸਭ ਨੇ ਇਕੋ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ...ਪਤਾ ਨਹੀਂ।
ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀ ਅਕਲ ਕੰਮ ਕਰ ਗਈ। ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਸਵਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ? ਮੇਰਾ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਵਾਸਤਾ ਸੀ?” ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੱਸ ਸਾਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿਚ ਖੁਫ਼ੀਆ ਪੁਲਿਸ ਤੈਨਾਤ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਕੋਈ ਆਏ ਤਾਂ ਫੜ੍ਹ ਲਓ, ਪਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਅੰਦਰੇ-ਅੰਦਰੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਮੁਸਕਰਾਈ...ਜ਼ਰੂਰ ਕੋਈ ਟਾਰਜਨ ਜਾਂ ਫ਼ੈਂਟਮ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੋਵੇ!
ਵੀਹ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੱਸਦੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਪੁੱਟਦੇ ਹੋਏ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਮਰੀ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਮਿਲੇ। ਪੁਲਿਸ, ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਖਿੜ-ਖਿੜ ਕਰਕੇ ਹੱਸੇ...ਪਤਾ ਨਹੀਂ।
ਵਿਰੋਧੀ ਦਲ ਨੇ ਸੱਤਾ ਦਲ ਉੱਤੇ ਤਵਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ...'ਸੁਨੋਂ ਪਾਇਲ! ਬਨੋਂ ਪਾਗਲ!' ਜਿਲ੍ਹਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਬੋਰਡ ਲਾ ਗਿਆ...ਪਾਗਲਖਾਨਾ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਸੋਚਦੀ—ਆਇਆ ਤਾਂ ਸੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰੀ, ਪਰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਕੌਣ ਲੈ ਗਿਆ ਹੋਇਆ? ਕੌਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ? ਰਾਤੀਂ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਿਆਤ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਖਿੜ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ...ਥੈਂਕਯੂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ।

ਮਨਹੂਸ—ਚੌਥੀ ਦੁਰਘਨਾ :

ਜਿਲ੍ਹਾ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਹਾਕਮ, ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦਾ ਬੇਦਾਗ਼ ਬਚ ਜਾਣਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਹੈ। ਇਕ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ। ਏਰੀਆ ਆਫ਼ ਅਟੈਕ (ਹਮਲੇ ਲਈ ਸਹੀ ਸਥਾਨ) ਕਾਫ਼ੀ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਪਿੱਛੋਂ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਤੇ ਡੈਲੀਗੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਸੇਠ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਮੇਵਾ ਤੇ ਵਿਸਕੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ। ਬਹਿਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸੇਠ ਨੇ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਵਿਤਰੀ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅੱਖ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦੇ ਭਰਾ ਦੇ ਮਾਰ ਪਈ, ਐੱਮ.ਐੱਲ.ਏ. ਸਾਹਬ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਨੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
“ਕਰਨਾਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਛ ਪਏਗਾ ਈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰੂਟਾਂ 'ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪਰਮਿਟ ਦੌੜਦੀਆਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਵੀਹ ਬਸਾਂ ਅੰਦਰ ਕਰਾ ਦਿਆਂਗਾ ਤੇ ਗੋਦਾਮ ਵਿਚ ਪਿਆ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਲ ਵੀ ਫੜਾ ਦਿਆਂਗਾ।” ਜਿਲ੍ਹਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਬੌਂਦਲ ਗਏ ਸੇਠ ਜੀ। ਦਿਮਾਗ਼ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਤਰਕੀਬ ਸੁੱਝ ਪਈ। ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ, “ਤੁਹਾਡੇ ਕੰਮ ਨਾ ਆਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਦੇਸ਼-ਧਰੋਈ ਨਾ ਕਹਾਵਾਂਗੇ। ਆਪਣੇ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਭਰਾ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਏ ਸੁਜਾਨ। ਦਿਮਾਗ਼ ਪੱਖੋਂ ਜਰਾ ਪੌਣ 'ਚ ਐ। ਉਸ ਨਾਲ ਕਰ ਦੇਨੇਂ ਆਂ, ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਦਾ ਜੁਗਾੜ।” ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਨਿਹਾਲ ਹੋ ਗਏ ਸੇਠ ਜੀ—ਦੰਦ, ਕਾਲੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੰਧ ਟੱਪ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਏ ਸੀ।
“ਮਜ਼ਾ ਆ ਗਿਆ ਸੇਠ ਜੀ।”
ਸਾਰੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।
ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਦਬੋਚ ਲਿਆ ਸੋਮੋਤੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸੇਠ ਨੇ, “ਤੂੰ ਤੇ ਤੇਰੀ ਲਾਡਲੀ ਐਸ਼ ਕਰੋਂਗੀਆਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ...”
ਸੋਮੋਤੀ ਰੋਈ, ਫੇਰ ਮੰਨ ਗਈ। ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਤੇ ਕੁੜੀ ਦੇ ਗਹਿਣੇ, ਕੱਪੜਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਲੱਖ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸੇਠ ਨੇ। ਸੋਚਿਆ, ਘਰੇ ਈ ਤਾਂ ਆਏਗਾ ਸਾਰਾ ਮਾਲ।
ਸੋਮੋਤੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਵਿਲ੍ਹਕ ਪਈ ਸਾਵਿਤਰੀ, “ਪਾਲ-ਪੋਸ ਕੇ ਕਸਾਈ ਨੂੰ ਨਾ ਸੌਂਪ ਮਾਤਾ।”
“ਕਸਾਈ! ਕੇਹਾ ਕਸਾਈ? ਮੁਰਗਾ ਏ ਸੁਜਾਨ। ਦੇਹ ਦਾ ਠੀਕ ਏ। ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸੇਠ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਅੱਧ ਦਾ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਏ। ਪਹੁੰਚਦੀ ਈ ਸੰਭਾਲ ਲਵੀਂ ਲਗਾਮ।”
ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮਾਂ ਵੀ ਉਸਦੇ ਸਹਾਰੇ ਸੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲ 'ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੌਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਅਦਿੱਖ ਅਗਿਆਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ...ਮੇਰੀ ਲਾਜ ਬਚਾਈ ਏ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਵਾਰ ਦਿਓ ਰਾਜਕੁਮਾਰ।
ਸ਼ਾਦੀ ਦਾ ਦਿਨ ਆ ਗਿਆ। ਹਵੇਲੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਵਾਜੇ ਵੱਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸੇਠ ਗੁਲਾਬੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੀ, ਜਿਲ੍ਹਾ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ., ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਮਾਣਯੋਗ ਬਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਨਾਲ ਲਾੜਾ ਬਾਹਰ ਆਇਆ। ਦੋ ਆਦਮੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਚੱਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਠਾਹ-ਧੜੰਮ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਟਾਂ ਨਿਕਲਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਘੋੜੀ ਡਰ ਗਈ ਤੇ ਪੁੱਠਾ ਝੂਲ ਗਿਆ ਲਾੜਾ। ਜਿਲ੍ਹਾ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਦੂਜੇ ਅਫ਼ਸਰ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਰਫ਼ੂਚੱਕਰ ਹੋ ਗਏ। ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸੇਠ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਦੌੜੇ ਤਾਂ ਡਿੱਗਦੀ ਕੰਧ ਹੇਠ ਇਕ ਲੱਤ ਫਸ ਗਈ। ਬੈਂਡ ਵਾਲੇ ਤੇ ਹੋਰ ਬਾਰਾਤੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਅੱਗ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਸਕੇ। ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸੇਠ ਨੇ ਪੈਟ੍ਰੋਲ ਵਾਲੇ ਪੀਪੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਧਮਾਕਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਤੀਜਾ ਤੇ ਚਾਚਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਇਕ ਨਰਸਿੰਗ ਹੋਮ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
ਸੋਮੋਤੀ ਰਾਤੀਂ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੀ। ਡਾਢਾ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ, “ਲਾਲਾ ਹੁਣ ਤਾਂ ਦੂਜੀ ਸੈਂਤ ਕਢਵਾਉਣੀ ਪਊਗੀ।”
“ਸੈਂਤ! ਕਾਹਦੀ ਸੈਂਤ! ਮੈਂ ਨ੍ਹੀਂ ਲਿਆਉਣਾ ਉਸ ਮਨਹੂਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ। ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਰੁਪਿਆ ਵੀ ਤੇਰਾ। ਖਸਮ ਦੀ ਜਾਨ ਦਾ ਮੁਆਵਜਾ ਸਮਝ ਲਵੀਂ।”
ਉਪਰੋਂ ਦੁਖੀ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਸੋਮੋਤੀ ਰੋਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰਦੀ ਘਰ ਪਰਤ ਆਈ। ਸਵੇਰੇ ਬੈਂਕ 'ਚ ਰੋਕੜ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਾਉਣੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਲਦੀ ਸੌਂ ਜਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਸੋਮੋਤੀ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚ ਵੜ ਗਈ। ਸਾਵਿਰਤੀ ਨੇ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਤੇ ਬੁੜਬੁੜਾਈ, “ਥੈਂਕਯੂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ।”
ਉਸੇ ਰਾਤ ਨਗਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਮੰਤਰੀ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਬੁਲਾਈ ਗਈ। ਕਈ ਵੱਡੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਤੰਤਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਮੰਨਿਆਂ ਗਿਆ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਇਸ ਪੜਯੰਤਰ ਨੂੰ ਨੱਥ ਪਾਉਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਡ੍ਰਾਫ਼ਟ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਉਪਅੰਤ—ਪੰਜਵੀਂ ਦੁਰਘਟਨਾ :

ਅਜੇ ਦਸ ਦਿਨ ਬੀਤੇ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਇਆ। ਸੋਮੋਤੀ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਸੁਨੱਖਾ ਨੌਜਵਾਨ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਸੋਮੋਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੌਣ ਓਂ?”
“ਚੰਦ। ਮੈਂ ਈ ਹੁਣ ਤਕ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੂੰ ਹਰ ਦੁਰਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਏ।”
“ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਓ,” ਕਹਿੰਦਿਆਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੋਮੋਤੀ ਨੇ।
ਸਾਵਿਤਰੀ ਵੀ ਉਠ ਬੈਠੀ ਹੋਈ। ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ।
ਸੋਮੋਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿੰਜ ਆਏ? ਕੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਆਫ਼ਤ!”
“ਮਾਂ ਮੈਂ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਆਂ।”
“ਕਰਦਾ ਕੀ ਏਂ?”
“ਐਨਾ ਕੁਛ ਕੀਤਾ , ਫੇਰ ਵੀ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਓਂ? ਸਰਕਾਰ ਮੈਨੂੰ ਬਾਗੀ ਤੇ ਗਰੀਬ ਤੇ ਪੀੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਕਰਾਂਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ।”
ਸੋਮੋਤੀ ਉਲਝ ਗਈ, ਫੇਰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੇਰੀ ਜਾਤ...”
“ਜਾਤ ਕੀ, ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ।”
“ਫੇਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ।”
“ਮਾਂ, ਸਾਡੀ ਜਾਤ ਦਾ ਤਾਂ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਵੀ ਏ। ਜਾਤ ਨਾਲ ਆਦਮੀ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਏ, ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ।” ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
“ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਓ। ਮੈਂ ਦੋ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਆਵਾਂਗਾ।” ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਨੌਜਵਾਨ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬਾਹਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਉਸਨੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਬਹਾਦੁਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਏ। ਇਸੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਾਂਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਏ।”
“ਪਾਗਲ ਨਾ ਬਣ। ਅੱਜ ਜੋ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਜਨਤਾ ਲਈ ਕਰਾਂਤੀ ਕਰਦਾ ਏ, ਉਸਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਧਰੋਹੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਮੰਤਰੀ, ਸੰਤਰੀ, ਪੁਲਿਸ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਉਹ ਇਕ ਦਿਨ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਨੇ। ਸ਼ਾਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜ ਰਹੀ ਹੋਏਂਗੀ ਤੇ ਭਰੀ ਦੁਪਹਿਰ ਭਾਂਡੇ ਮੰਜਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੈਨੂੰ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਖਿੱਚਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਭੁੱਖ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਬੋਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕੇਂਗੀ। ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਗਈ ਤਾਂ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਕੀਲ ਤੈਨੂੰ ਈ ਮਾੜੀ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਏਗਾ।”
“ਪਰ ਮਾਂ, ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਪਤੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।”
ਸੋਮੋਤੀ ਉਸਨੂੰ ਯੁੱਗ-ਯਥਾਰਥ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਗਈ।

ਅੰਤ—ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਦੁਰਘਟਨਾ ਦੀ ਉਡੀਕ :

ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਦੇ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਉੱਡ ਕੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਟਾਹਣ ਨਾਲ ਲਟਕੇ ਬੇਤਾਲ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਦੇਖਿਆ...ਲੇਖਕ ਮੌਕੇ ਦਾ ਲਾਹਾ ਤੱਕ ਕੇ ਨੌਂ ਦੋ ਗਿਆਰਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਇਕ ਥੱਕਿਆ-ਹਾਰਿਆ ਪਾਠਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਸੁਸਤਾਉਣ ਲਈ ਆ ਖਲੋਤਾ ਸੀ। ਬੇਤਾਲ ਉਸਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਨਾਲ ਝੂਟ ਗਿਆ ਤੇ ਸੋਮੋਤੀ ਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਦੱਸ, ਕੀ ਸਾਵਿਤਰੀ ਚੰਦ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰੇਗੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਜਵਾਬ ਗ਼ਲਤ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਖੋਪੜੀ ਚਕਨਾਚੂਰ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।”
--- --- ---
Mohinder Bedi, Jaitu.

ਬੇਦੀ ਡੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ, ਬਾਜਾ ਰੋਡ, ਜੈਤੋ-151202. ( ਪੰਜਾਬ )
ਮੋਬਾਇਲ ਨੰ : 94177-30600.

“ਮੈਂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵਰਗੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖਦੀ ਆਂ”...

ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਲਾਕਾਤ :

—ਮਹਾਸ਼ਵੇਤਾ ਦੇਵੀ*

(ਮਹਾਸਵੇਤਾ ਦੇਵੀ ਕਿਸੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੀ ਮੋਹਤਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੱਧਵਰਗੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ-ਧੰਦਾ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਐਨੀ ਉਮਰ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਮਹਾਸ਼ਵੇਤਾ ਦੇਵੀ ਜੀ ਉਹਨਾਂ ਅਣਗੌਲੇ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਨੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੜਾ ਹੀ ਔਖਾ ਹੈ। ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਹਾਲੇ ਵੀ ਜੁਟੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਇੰਡੀਆ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੀਡੀਏ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਪੱਤਰਕਾਰ-ਔਰਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰੀ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਖ਼ੁਸ਼ਨਸੀਬੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ—ਅਜੇਯ ਕੁਮਾਰ।)


ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ**


ਸ. ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਜ ਜੁੜੇ ?
ਜ. ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ, ਜਿਹੜੀ ਕਦੇ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਈ, ਜਦ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਕੋਰਟ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪੁੱਤਰ ਕਾਲਜ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘਰ ਵਿਚ ਝਾੜੂ-ਪੋਚਾ ਲਾਉਣ ਪਿੱਛੋਂ, ਰਸੋਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਬਾਅਦ, ਘਰੇ ਹੀ ਸਕੂਲ ਚਲਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਸੀ ਜਿਹੜੀ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਸੀ, ਘਰ ਵਿਚ ਸੂਤ ਕੱਤ ਕੇ ਵੇਚਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਗਲੀ-ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਹਿਸਾਬ ਆਦਿ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
1945 ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਬਹਿਰਾਮਪੁਰ, ਮੁਰਸ਼ੀਦਾਬਾਦ ਵਿਚ ਹੋ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਧੋਬੀ, ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਆਦਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ ਤੇ ਸਾਡੀ ਇਹ ਡਿਊਟੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਔਰਤ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਮੈਲਾ ਢੋਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ—ਉਸਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਲਿਆਉਣਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਹਾਉਣਾ, ਕੰਘੀ ਕਰਨਾ ਤੇ ਖਾਣਾ ਖੁਆ ਕੇ ਸੰਵਾਅ ਦੇਣਾ ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਰੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਔਰਤ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ 'ਦਾਈਅਰਮਾ' ਸੀ, ਸਾਡੇ ਘਰ ਆ ਕੇ, ਨਹਾਅ-ਧੋਅ ਕੇ, ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਕੋਲ ਸੌਂ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਚਾਰ ਕੁ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਦਾਈਅਰਮਾ, ਮੈਂ ਚਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਏ। ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਕਰਜ਼ਾ ਲਾਹੁਣ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆ ਗਈ ਐ।” ਦਾਈਅਰਮਾ ਨੇ ਫ਼ੌਰਨ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬੜੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਮਿਲਦੀ ਆ।” ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਸ਼ਾਇਦ 4 ਜਾਂ 5 ਰੁਪਏ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਪੈਸੇ ਨ੍ਹੀਂ ਚਾਹੀਦੇ। ਤੂੰ ਇਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਪੜ੍ਹਨੇ ਪਾ ਦੇ।” ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਲੈ ਗਈ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸਪੀਪਲ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, “ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰ ਲਓ, ਪਰ ਫੀਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ ਜੀ।” ਇੰਜ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਹੀ ਦੇਖਿਆ ਏ। ਜਦੋਂ ਵੰਡਾਰਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਕਈ ਲੋਕ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚੋਂ ਇਧਰ ਆਏ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਈ ਦੇ ਰਾਸਤੇ ਲਾਇਆ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਇੰਜ ਵੀ ਕਰਦੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬੈਂਕ ਵਿਚ ਖਾਤਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਕਿੰਨੀ ਏਂ, ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਬੈਂਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕੰਮਕਾਰ ਕਰ ਸਕਣ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ 13 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਅੰਨ੍ਹੀ ਰਹੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।
ਘਰ ਦੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ—'ਘਰੇ ਵਿਹਲੇ ਨਾ ਬੈਠੋ, ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰੋ।' ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਇਹੋ ਪਰੰਪਰਾ ਏ।

ਸ. ਲਿਖਣ ਵੱਲ ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਜ ਆਏ ?
ਜ. ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿਚ ਲਿਖਣਾ, ਗਾਉਣਾ ਆਦਿ ਸਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। 'ਘਟਕ' ਪਰਿਵਾਰ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਅੱਛਾ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਅੱਛੀ ਐਕਟਿੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਚਿੱਤਰਕਾਲਾ ਵਿਚ ਉਹ ਅੱਛੀਆਂ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਅੰਕਲ ਰਿਸ਼ੀਤਵਿਕ ਘਟਕ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਈ ਨੇ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦਾ ਫਰਕ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀਤਵਿਕ ਘਟਕ ਦਾ ਇਹ ਹਾਲ ਸੀ ਕਿ ਹੱਥ ਵਿਚ ਤੀਹ ਰੁਪਏ ਆਉਂਦੇ ਈ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਫੇਰ ਪੈਸੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਈ ਬੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਮੈਂ ਇਕ ਬੰਗਾਲੀ ਪਰਚੇ 'ਵਰਤਿਕਾ' ਦਾ 1980 ਤੋਂ ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਇਸ ਪਰਚੇ ਨੂੰ ਛੋਟੀ-ਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਕੱਢਦੇ ਸਨ। ਸਥਾਨਕ ਕਵੀ ਤੇ ਲੇਖਕ ਇਸ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਥੋਂ ਵਾਅਦਾ ਲਿਆ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿਆਂ।

ਸ. ਲੇਖਕ ਦੀ ਸਾਮਾਜਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਮੰਨਦੇ ਓਂ?
ਜ. ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਇਕ ਸਾਮਾਜਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਲੇਖਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਅੱਜ ਸਮਾਜ ਦੀ ਜੋ ਹਾਲਤ ਏ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਹੋ ਏ ਕਿ ਹਰ ਆਦਮੀ ਸਵਾਰਥੀ ਹੋ ਗਿਆ ਏ, ਉਸਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਤੰਗ ਹੋ ਗਿਆ ਏ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਏ। ਕੋਈ ਘਟਨਾ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦੀ ਈ ਨਹੀਂ। ਭੋਪਾਲ ਗੈਸ ਕਾਂਢ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਉਦਯੋਗ ਲੱਗਦਾ ਏ, ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ—ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਰਬਦਾ ਬੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਇਹੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ—ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਮੰਨਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਐਨੀ ਖ਼ਰਾਬ ਏ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਇਹ ਅਫੋਰਡ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਹ ਸਾਮਾਜਿਕ ਆਤਮਾ ਨਾ ਰੱਖੇ। ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਜੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਝੌਂਪੜਪੱਟੀ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਆਉਂਦਾ ਏ ਜਾਂ 4-5 ਗ਼ਰੀਬ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਖਰ ਕਰਦਾ ਏ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਏ।
ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਡਕੈਤੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬੜੀਆਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਚੀਕ ਸੁਣਾਈ ਦਏ ਤਾਂ ਘੱਟੋਘੱਟ ਦੋ ਸੌ ਆਦਮੀ ਉਸ ਘਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਣਗੇ ਤੇ ਡਕੈਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਸੜਕ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿਚ ਬੱਸ ਜਾਂ ਕਾਰ ਹੇਠ ਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਬੱਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣਗੇ। ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਅਜਿਹਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਏ। ਇਸ ਲਈ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ, ਡਰਾਈਵਰ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਨੇ। ਉੱਥੇ ਹਰ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਲੋਕਲ-ਯੂਥ ਕਲਬ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਐਬੂਲੈਨਸ ਹੁੰਦੀ ਏ।
ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਲੋਕਮਤ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਏ।

ਸ. ਤੁਸੀਂ ਆਦਿਵਾਸੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਓਂ ?
ਜ. ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਨਾ ਕਹੋ। ਸਾਡਾ ਇਹ ਸਮਾਜ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਇਕ ਸਮਾਜ ਏ। ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਉੱਚੇ ਚੁੱਕਣ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਕੀ ਹੋਏਗਾ? ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਕੀ ਹੋਏਗਾ? ਮੈਂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵਰਗੀ-ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖਦੀ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ 'ਜੰਗਲ ਕੇ ਦਾਵੇਦਾਰ', 'ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ ਔਰ ਉਸਕਾ ਤੀਰ', 'ਅੰਤਿਮ ਅਰਣਯ', 'ਸਾਲਗਿਰਹ ਕੀ ਪੁਕਾਰ ਮੇਂ' ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਆਂ। ਇਹ ਵਰਗੀ ਦਮਨ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ। ਸਮਾਜ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਏ।
ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਈ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਈ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਏ।

ਸ. ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵਾਮਪੰਥੀ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਓਂ ਕਦੀ ?
ਜ. ਕੀ ਬਾਬਾ ਆਮਟੇ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਏ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਏ? ਪਰ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਮਪੰਥੀ ਰਹੀ ਆਂ, ਜੇ ਨੱਪੇ-ਪੀੜਿਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਲਿਖਣਾ ਵਾਮਪੰਥੀ ਹੋਣਾ ਏਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵਾਮਪੰਥੀ ਆਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਮੰਨਦੀ ਆਂ ਕਿ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਆਂ।

ਸ. ਤੁਸੀਂ ਜਦੋਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਝਾਤ ਮਾਰਦੇ ਓਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਲੱਗਦਾ ਏ? ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੜਾ ਅੰਦੋਲਨ ਕੀਤਾ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀ ਪਰੀਵਰਤਨ ਆਇਆ?
ਜ. ਸੀਗਲ ਦੀ ਛਾਪੀ ਮੇਰੀ ਕਿਤਾਬ 'ਇਸਟ ਆੱਨ ਦ ਰੋਡ' ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਏ। ਬੰਧੁਆ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਇੱਟ-ਭੱਠੇ ਦੇ ਠੇਕਾ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੰਹਭੂਮੀ ਦੇ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿਲਿਕੋਸਿਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪ. ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪੁਰੁਲੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ 'ਡਾਇਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ' ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ, ਮੈਂ ਬੜੇ ਅੰਦੋਲਨ ਕੀਤੇ ਨੇ। ਪੁਰੁਲੀਏ ਦੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਵੀ ਜਿਸ ਨੇ ਬੜੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਥਾਲ ਕਵੀਆਂ ਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਉੱਥੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਨੇਤਰੀਤਵ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤਕ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਰਹੀ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਉੱਥੇ 'ਡਾਇਨ ਹੱਤਿਆ' ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਏ। ਸੰਥਾਲ ਦੀਆਂ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਾ ਠੀਕ ਹੋਏਗਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਗੱਲ ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਆਂ ਕਿ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਏ। ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਏ। ਪਰ ਅਜੇ ਤਕ ਭਾਰਤ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਏ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਏ। ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ-ਟ੍ਰਾਈਬ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਮੈਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਏ।
ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਵਾਸੀ ਨੇ। ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗ਼ਰੀਬ ਨੇ, ਉਹ ਨੇ ਲੋਦਾ ਆਦਿਵਾਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ। ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲੋਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸੈਲ ਬਣਾਇਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀਆਂ-ਚੰਗੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਇਧਰ ਪੁਰੁਲੀਆ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਸਿਰਫ਼ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗ਼ੈਰ-ਆਦਿਵਾਸੀ ਵਰਕਰ ਵੀ ਨੇ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਇਕ ਸਭਾ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਸਭਾ ਦੀ ਲਗਨ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਭਰੋਸਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਏ। ਫਰਬਰੀ 98 ਵਿਚ ਕਲਕੱਤਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਕ ਆਦਿਵਾਸੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਕੇਸ ਫਾਈਲ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਬੜੌਦੇ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਡਾ. ਗਣੇਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਦਿਵੀ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਹਰ ਸਾਲ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲੈਕਚਰ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਏ। ਉਸ ਸਾਲ ਦਾ ਲੈਕਚਰ ਮੈਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਡਾ. ਦਿਵੀ ਵੀ ਬੜੇ ਅਜੀਬ ਆਦਮੀ ਨੇ। ਐੱਮ.ਐੱਸ. ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੇ ਹੈੱਡ ਸਨ ਪਰ ਭੀਲ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੋ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਛਾਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਈ ਲੜਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਏ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ 'ਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਨੇ।
ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਦੇ ਹੀ ਸੰਗਠਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਆਂ ਜਦੋਂ ‘Denotified and Nomadic Tribe Right Action Group’ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ DNTRAG ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਪਿਛਲੀ 98 ਮਈ ਤੋਂ ਇਸ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਫਰਬਰੀ ਤਕ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ਗਈ—ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ, ਇਧਰ-ਉਧਰ।
1952 ਵਿਚ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਕਹਿ ਕੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨੋਟੀਫਾਈ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰਸੋਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਿਆਂ ਕਿ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਡੀਨੋਟੀਫਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਏ। ਕਰੋੜਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਏ। ਕੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੀ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਐਨੇ ਪਾੜੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਿ ਕੋਈ ਓ.ਬੀ.ਸੀ. ਏ, ਕੋਈ ਐੱਸ.ਸੀ., ਕੋਈ ਐੱਸ.ਟੀ.। ਆਦਿਵਾਸੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮਰਦਾ ਏ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਨੇ—ਬਾਵਰੀਆ, ਸੰਸੀ, ਕੰਜਰ...ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨੇ। ਤੇ ਆਮ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਐ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਕਰਾਈਮ ਇਹੋ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਨੇ—ਜੋ ਕਿ ਸਰਾਸਰ ਝੂਠ ਏ। ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਐਨਾ ਵੱਡਾ ਸਿੱਖਿਅਤ ਸਮਾਜ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠੇ ਓ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ, ਕਦੀ ਇਕ ਲੈਟਰ ਲਿਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਰਾਈਮ ਸੰਸੀ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਕਰਾਈਮ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹਿਲਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਏ—ਕੀ ਇਹ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਨੇ?
ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਿਯੂਮਨ ਰਾਈਟ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਜਸਟਿਸ ਵੇਕਟੇਂਚੈਲੇਯਾ ਸਨ—ਉਹਨਾਂ ਸਾਨੂੰ ਬੜਾ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਕੇਸ ਫਾਈਂਡਿੰਗ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਕੀ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਕੀਤਾ?
'59 ਵਿਚ ਹੈਬੀਚਯੂਅਲ ਆਫੇਂਡਰਸ ਐਕਟ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਤਕ ਚਾਲੂ ਸੀ। ਇਹ ਐਕਟ ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਐਕਟ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ਏ—ਆਂਦਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ 1962 ਵਿਚ ਚਾਲੂ ਹੋਇਆ। ਜਸਟਿਸ ਵਰਮਾ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਇਕ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੌਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਤੇ ਡਾ. ਦਿਵੀ ਨੂੰ ਵੀ। ਗੱਲਬਾਤ 'ਚੋਂ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਿਯੂਮਨ ਰਾਈਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਇਸ ਹੈਬੀਚਯੂਅਲ ਆਫੇਂਡਰਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਇਕ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਏ। ਕਾਨੂੰਨ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਨੇ, ਐਕਟ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ। ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਅੰਦੋਲਨ ਰਾਹੀਂ ਈ, ਪਰੀਵਰਤਨ ਹੋਏਗਾ।
ਸਤੀ ਐਕਟ 1829 ਵਿਚ ਪਾਸ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਔਰਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸਤੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਵਿਧਵਾ ਦੇ ਮੁੜ ਵਿਆਹ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਕਿੰਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਿਆਂ ਸੀ—ਪਰ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਵਿਚ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਧਵਾ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਹੋਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਏ। ਅਖੌਤੀ ਨੀਚ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਈ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਦੀਆਂ ਸੀ, ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ।

ਸ. ਇਕ ਕੰਮਕਾਜੀ ਆਦਿਵਾਸੀ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਇਕ ਆਮ ਪੇਂਡੂ ਕੰਮਕਾਜੀ ਔਰਤ ਨਾਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ?
ਜ. ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਪ. ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਸਕਦੀ ਆਂ। ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਬੜਾ ਮਿਲਿਆ ਏ, ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ ਪਰ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ, ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਐਨੀ ਜਨ-ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਏ—ਕਿਸੇ ਦੀ ਧੀ ਜੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਬੜੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਜਿਹਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਖੜੀਆ, ਪੁਰੁਲੀਆ ਆਦਿ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਆਂ, ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਇੰਜ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਈ ਨਹੀਂ ਏ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਕ ਇੱਟ-ਭੱਠੇ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਉੱਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਏਨਾਂ ਜਬਰਦਸਤ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਇਕ ਨਿਊਜ਼ ਪੇਪਰ ਲਈ ਲਿਖਦੀ ਆਂ, ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ, ਏਨਾ ਵਿਆਪਕ ਜਨ-ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਅਜਿਹਾ ਅਤਿਆਚਾਰ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਜਨਜਾਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਏ—ਔਰਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਰਦ—ਕਿ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਭ ਲਈ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਉਹ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਸ. ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਸਮਰਥਿਤ 'ਵਨਵਾਸੀ ਆਸ਼ਰਮ' ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਏ?
ਜ. ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਨਜਾਤੀ ਦਾ ਹਾਲ ਐਨਾ ਮਾੜਾ ਏ, ਐਨਾ ਮਾੜਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਛੋ ਨਾ। ਮੈਂ ਇਕ ਵੀ 'ਵਨਵਾਸੀ ਆਸ਼ਰਮ' ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਜੇ ਉਹ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨੇ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਏ ਪਰ ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਜੰਡਾ ਧਰਮ ਪਰੀਵਰਤਨ ਏ ਤਾਂ ਗ਼ਲਤ ਏ। ਜਨਜਾਤੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਹਿੰਦੂ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਏ। ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ—ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਟਾਈਮ 'ਚ ਕਾਸਟ ਸਰਟਿਫੀਕੇਟ ਦੇਣ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੋਕ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਛੱਡ ਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝਦੇ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਨੇ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਧਰਮ ਨੇ। ਇਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ-ਧਰਮ ਵੀ ਨੇ। ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਬਾਹੁਲ-ਧਰਮ, ਫਕੀਰ-ਧਰਮ, ਮੋਤੁਆ-ਧਰਮ—ਪਿਛੜੇ ਵਰਗ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਨੇ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ, ਜਮਨਾ ਏ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਨੇ—ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਕੋ ਸਮੁੰਦਰ 'ਚ ਜਾ ਮਿਲਦੀਆਂ ਨੇ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਈ ਨੇ। ਕਾਸਟ ਸਰਟਿਫੀਕੇਟ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸੰਥਾਲ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸੰਥਾਲ ਲਿਖਣ ਪਿੱਛੋਂ ਬਰੈਕਟਾਂ ਵਿਚ 'ਹਿੰਦੂ' ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਦਕਿ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਜਬਰਦਸਤੀ ਹਿੰਦੂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਂ।

ਸ. ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ-ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਏ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ ?
ਜ. ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੰਪਰਦਾਏ ਐ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਂ। ਨਾਂ ਹੁੰਦਾ ਏ ਰਣਜੀਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਸ਼ੀਲ ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਾਂਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਕੈਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੇ ਉਹ...ਮਸਜਿਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ!...ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਘੁੰਮਦੇ ਨੇ—ਇਹੋ-ਜਿਹੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੇ ਉਹ।
ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਇਸੇ ਲਈ ਦੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ-ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਲਤ ਏ। ਸੁਦੀਪ ਚਕਰਵਰਤੀ ਇਕ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਰਿਸਰਚ ਸਕਾਲਰ ਏ। ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਬੜੀ ਵਧੀਆ ਏ—ਮੈਂ ਨਾਂ ਭੁੱਲ ਗਈ ਆਂ। ਉਹ ਇਕ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਭਾਬੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਉਸਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਆਦਮੀ ਮਰ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਸਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ 'ਹਰੀ ਬੋਲ' ਕਹਿੰਦੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਆਏ। ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ—ਸ਼ਰਾਧ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਸੁਦੀਪ ਚਕਰਵਰਤੀ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬੜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ। ਪੁੱਛਿਆ, ਇੰਜ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਤਾਂ ਲੋਕ ਬੋਲੇ, “ਕਿਓਂ ਨਹੀਂ, ਦਾਦਾ, ਉਹ ਇਹੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ।” ਫੇਰ ਉਹ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਭਾਬੀ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ। ਉਸਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਏ। ਸ਼ਰਾਧ ਵੀ ਹੋਇਆ ਏ। ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ, “ਇਹੀ ਲੋਕ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੈ ਨਹੀਂ।” ਫੇਰ ਭਾਬੀ (ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਪਤਨੀ) ਬੋਲੀ, “ਇਸ 'ਚ ਗ਼ਲਤ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਸਮਝਾਓ। ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੰਡ ਕੋਈ ਇਕ ਜਾਤ ਦਾ ਐ? ਇਕ ਧਰਮ ਦਾ ਐ?...ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਾਤ ਦਾ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਦਾ ਏ। ਦੇਖੋ ਇੱਥੇ ਏਨੀਆਂ ਜਾਤਾਂ, ਏਨੇ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਜਾਤਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਸੀ—ਔਰਤ ਤੇ ਮਰਦ। ਬਾਕੀ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਐ, ਉਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਦਮਾਸ਼ੀ ਐ। ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਐ।” ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸਨੇ ਈ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਏ।

ਸ. ਫੈਮਿਨਿਜ਼ਮ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੇ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਨੇ?
ਜ. ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਏ। ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਨੇ, ਕਮਾਉਂਦੀਆਂ ਵੀ ਨੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਦੇਖਦੀ ਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਸੋਈ 'ਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਏ, ਕੱਪੜੇ ਧੋਣੇ ਪੈਂਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਵੀ ਤਾਂ ਆਖ਼ਰ ਇਨਸਾਨ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਦਿਲ ਏ। ਮੈਂ ਬੜਾ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਏ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਟੇਲੈਂਟ ਸੀ, ਫੈਮਿਲੀ ਲਈ ਉਸਨੇ ਟੇਲੈਂਟ ਸਰੰਡਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖੋ। ਸੰਸਦ ਵਿਚ ਮਹਿਲਾ ਆਰਕਸ਼ਣ ਬਿੱਲ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਚੱਲ ਰਿਹੈ। ਗੀਤਾ ਮੁਖਰਜੀ ਕਿੰਨਾ ਲੜੀ, ਪਰ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆਂ। ਨਾਲ ਈ ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੀ ਆਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਆਰਕਸ਼ਣ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਵਰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ, ਮੱਧਵਰਗੀ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਈ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਵ ਹੋਏਗਾ। ਜਿਹਨਾਂ ਲਈ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ, ਜਿਹੜੇ ਪਿਛੜੇ ਵਰਗ ਨੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਕੋਲ ਵਿਦਿਆ ਨਹੀਂ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ—ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਵ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ।

ਸ. ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਧਾਰਣਾ ਇਹ ਐ ਕਿ ਔਰਤ ਕੰਮ 'ਤੇ ਜਾਂਦੀ ਐ, ਮਰਦ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਘਰੇ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਐ।
ਜ. ਔਰਤ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਐ, ਇਹ ਸੱਚ ਏ, ਪਰ ਮਰਦ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਗ਼ਲਤ ਗੱਲ ਏ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ, ਪਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਗ਼ਲਤ ਏ। ਅਸਲ 'ਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੱਧਵਰਗ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਧ ਸੁਸਭਿਅਕ ਸਮਝਦਾ ਏ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖੋ। ਟ੍ਰਾਈਬਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਿਚ ਦਹੇਜ਼ ਪ੍ਰਥਾ ਨਹੀਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਮਾਜ 'ਚ ਐ। ਉੱਥੇ ਜੇ ਬੱਚੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਏ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਬੜਾ ਸਵਾਗਤ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਹਾਲੇ ਤਕ ਨਹੀਂ ਏ। ਟੈਸਟ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪਤਾ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗਰਭ 'ਚ ਈ ਮੁਕਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਉੱਥੇ ਤਲਾਕ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਏ। ਤਲਾਕ ਲੈਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਤੂਫ਼ਾਨ ਖੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ ਉਸਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਹੋਣਾ ਵੀ ਆਮ ਗੱਲ ਏ—ਜਿਸਨੂੰ ਜਨਜਾਤੀ ਸਮਾਜ ਬੜਾ ਸਹਿਜ ਮੰਨਦਾ ਏ। ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਆਂ—ਔਰਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਦੀ ਕੋਈ ਝਗੜਾ ਹੋਇਆ, ਅਜਿਹਾ ਮੈਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸਨਮਾਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਉੱਥੇ ਸਮੱਸਿਆ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਏ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਦਾ ਉਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਲਿਆ। ਕੰਨਿਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸਭ ਖ਼ੁਸ਼ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਪਏਗਾ। ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਬੜੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਏ। ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਬਰਬਰ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸਮਝਦੇ ਆਂ। ਐੱਮ.ਟੀ.ਵੀ. ਨੇ ਇਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਿਖਾਇਆ ਏ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਟ੍ਰਾਈਬਲ-ਡਾਂਸ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਐਨਾ ਅਪਮਾਨ ਐ ਉਸ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਦਾ। ਇਸਨੂੰ ਬੰਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ।

ਸ. 70 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਕੁੱਦ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੱਧਵਰਗੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਅੱਜ ਮੈਂ ਦੇਖਦਾ ਆਂ ਕਿ ਵਧੇਰੇ ਲਫ਼ਜ਼ਸਜੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ ਪਰ ਆਪਣੀ ਵਰਗੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਨਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ। ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਏ?
ਜ. ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਹੋ—ਔਰਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਮਰਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਦਿਲ 'ਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਏ ਪਰ ਘਬਰਾਹਟ, ਨੌਕਰੀ, ਬਾਲ-ਬੱਚੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਟੀ.ਵੀ. ਆਦਿ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਧਰ ਜਾਣਾ ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਗੱਲ ਏ ਨਾ!

ਸ. ਨਕਸਲ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਹਿਲਾਅ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਤੇਭਾਗਾ ਅੰਦੋਲਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਨੇਤਰੀਤਵ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਵਿਚ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਮਰਦਾਂ ਵੀ ਲਿਆ ਸੀ, ਔਰਤ ਨੇ ਵੀ ਲਿਆ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਣ ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਲੋਕ ਨਿਕਲਣਗੇ।
ਜ. ਅਸਲ ਗੱਲ ਵਰਗ ਦੀ ਏ। ਮੱਧਵਰਗ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੇਫ਼ਟੀ ਭਾਲਦਾ ਏ। ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਏ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਰਹੇ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਾਂਤੀ ਵੀ ਆ ਜਾਏ—ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
ਲਿਖਣਾ ਹੀ ਮੇਰੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਏ। ਤੇ ਮੈਂ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੀ ਆਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਬੰਧੁਆ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇੱਕਲੀ ਔਰਤ ਆਂ ਜਿਸਨੂੰ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਰਚਨਾਤਮਕ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਆਂ ਤੇ ਜੋ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਏ, ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਆਂ—ਜੇ ਮੈਂ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਹੋਵਾਂ। ਮੈਂ ਐਨੀ ਪਾਵਰਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਆਂ। ਮੈਂ ਸਾਂਸਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਂ, ਐੱਮ.ਐੱਲ.ਏ. ਨਹੀਂ ਆਂ, ਮਨਿਸਟਰ ਨਹੀਂ ਆਂ—ਪਰ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਿੰਸਯਰਲੀ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰੋਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਏ।
*
ਮਹਾਸ਼ਵੇਤਾ ਦੇਵੀ
18 ਏ, ਬਾਲੀਗੰਜ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੋਡ, ਕਲਕੱਤਾ-700019.
--- --- ---
**
ਬੇਦੀ ਡੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ, ਬਾਜਾ ਰੋਡ, ਜੈਤੋ-151202. ( ਪੰਜਾਬ )
ਮੋਬਾਇਲ ਨੰ : 94177-30600.

'ਹਾਂ ਧਰਮ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ'

ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਲਾਕਾਤ :

 

 

 

—ਤਸਲੀਮਾ ਨਸਰੀਨ

 

 

 

—ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਜੈਤੋ

1962 ਵਿਚ ਜਨਮੀ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੇਖਿਕਾ ਤਸਲੀਮਾ ਨਸਰੀਨ ਨੇ 1993 ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਖੱਟੀ ਜਦੋਂ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਮਾਤ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਧਰਮ-ਅੰਧਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਸਾਹਵੇਂ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਕੇ ਉਹਦੇ ਨਾਵਲ 'ਲੱਜਾ' ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਇਕ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਹਿੰਦੂ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ 6 ਦਸੰਬਰ 1992 ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਢਾਏ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਸਤੰਬਰ 1993 ਨੂੰ ਸਿਲਹਟ ਦੀ ਇਕ ਰੈਲੀ ਵਿਚ ਨਸਰੀਨ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਪਹਿਲਾ ਫ਼ਤਵਾ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਇਸਦਾ ਤਤਕਾਲੀ ਕਾਰਨ 'ਲੱਜਾ' ਦਾ ਛਪਣਾ ਹੀ ਸੀ।
ਪਰ ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਧਮਕੀਆਂ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਤਾਕਤਾਂ ਲਈ ਨਸਰੀਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਲੇਖ ਅਸਹਿ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਲੇਖਾਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਰਤਾਂ ਜ਼ਰੀਏ ਉਸਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਉਸ ਭੂਮਿਕਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ, ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਨ/ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਗਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਸਟੇਟਸਮੈਨ ਦੇ ਕਲਕੱਤਾ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਬਰਦਾਸ਼ ਦੇ ਹੱਦਬੰਨੇ ਉਲੰਘ ਗਈ।
ਜੂਨ 1994 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਪਸ ਪਰਤਨ 'ਤੇ ਨਸਰੀਨ ਨੂੰ ਭੂਮੀਗਤ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕਾਉਣ ਤੇ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਧਰਮ ਦੀ ਤਥਾਕਥਿਤ ਨਿੰਦਿਆ ਲਈ ਨਸਰੀਨ ਦੀ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਸਥਾਨਕ ਮੁੱਲੇ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ 50,000 ਟਕੇ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਫ਼ਤਵਾ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
60 ਦਿਨ ਰੂਪੋਸ਼/ਭੂਮੀਗਤ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ, ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਵਧਦੇ ਜਨੂਨ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਨਸਰੀਨ ਨੂੰ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋ ਬਹਿਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਉਹ ਅਵੈਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਜਾਏ।
ਨਸਰੀਨ ਹੁਣ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਅ ਰਹੀ ਹੈ।
ਨਵੰਬਰ 1999 ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਕ ਯਾਤਰੀ ਵੀਸੇ 'ਤੇ ਇਸ ਉਪ-ਮਹਾਦੀਪ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਕੇ ਨਸਰੀਨ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਆਈ। ਉਹ ਇਕ ਦਿਨ ਲਈ ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਰੁਕੀ ਤੇ ਇਕ ਸਾਂਝੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਬੋਲੀ। ਬੰਬਈ ਦੀ ਇਕ ਦਿਨ ਦੀ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਕਮਿਊਨਲਿਜ਼ਮ ਕੰਬਾਟ ਨੂੰ ਇਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦਿੱਤੀ। ਪੇਸ਼ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਅੰਸ਼...: (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ : ਟੀ.ਡੀ.ਵੈਰਿਯਾ।)
ਸ. ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਮੁੱਦੇ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹਮਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ?
ਜ. ਜਦੋਂ ਦਾ ਮੈਂ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਏ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਤਾਕਤਾਂ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਖ਼ਫ਼ਾ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ 'ਚ ਆਪਣਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ ਏ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਦੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀ-ਵਿਆਖਿਆ ਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਖ਼ੁਦ ਧਰਮ, ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪੀੜਨ ਕਰਦਾ ਏ—ਇਸਨੂੰ ਉਹ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਧਰਮ 'ਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਤੇ ਦਬਦਬਾ ਏ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪੀੜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ, ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਧਾਰਮਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੁਛ ਹਿੱਸੇ ਨੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਏ ਜੋ ਇਹ ਤਰਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਇਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸੌੜਾਪਨ ਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਨੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਨਿਆਂ ਤੇ ਪੀੜਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨੇ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖੀ ਸੱਚਾਈ ਦੱਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਮ ਨਾ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਕੁਰਾਨ ਤੇ ਹਾਡਿਥ ਦੇ ਉਦਹਾਰਨ ਦਿੱਤੇ ਕਿ ਖ਼ੁਦ ਧਰਮ ਈ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਏ। ਇਸ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਦੇਸ਼ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
ਉਹਨਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ 'ਲੱਜਾ' ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। 'ਲੱਜਾ' ਉੱਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੈਨ (ਪਾਬੰਦੀ) ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੀਡੀਏ ਨੇ 'ਲੱਜਾ' ਨੂੰ ਮੁੱਦਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਨ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਲਮ) ਤੋਂ ਹੋਈ।
1993 ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਫ਼ਤਵੇ ਜਾਰੀ ਹੋਏ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਏ ਕਿ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਲਈ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੇਰੀ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹੜੀ ਅਸਲੋਂ ਈ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਗੱਲ ਸੀ।
'ਲੱਜਾ' ਜਨਵਰੀ 1993 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੈਂ ਜਿਹੜੀ ਕਹਾਣੀ ਦਿੱਤੀ ਏ, ਉਸਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਿਆ ਏ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਢੈਣ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ—ਇਹ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਏ। ਫਰਬਰੀ 1993 ਵਿਚ ਢਾਕੇ ਦੇ ਪੁਸਤਕ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਇਸ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਚਲੋ ਖ਼ੈਰ, 1994 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਫਰਾਂਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣ 'ਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਦ ਸਟੇਟਸਮੈਨ ਨੇ ਇਕ ਵਿਵਾਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਛਾਪਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਪਸ਼ਟ ਏ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੁਰਾਨ ਤੇ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭੇਦ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਭੁੱਲ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉਸਨੇ ਉਤਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 'ਕੁਰਾਨ ਵਿਚ ਸੋਧ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ।' ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭੁੱਲ ਵਿਚ ਸੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਰੋਸ-ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਕੁਰਾਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਅਸੰਗਤ ਤੇ ਅਸਾਮਾਜਿਕ ਨੇ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕੁਰਾਨ ਵਿਚ ਸੋਧ ਦੀ ਮੰਗ ਕਿਓਂ ਕਰਾਂ?”
ਮੈਂ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਉਹ ਏ ਸ਼ਰੀਅਤ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ, ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਆਂ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਸਮਾਨ ਨਾਗਰਿਕ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ।
ਮੇਰਾ ਇਹ ਉੱਤਰ ਵੀ ਛਾਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ਛਾਪੀ—ਜਿਸ ਵਿਚ ਭੁੱਲ ਹੋਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭੁੱਲ-ਸੁਧਾਰ ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛਾਪਿਆ। ਚਲੋ ਖ਼ੈਰ, ਉਹ ਗੱਲ ਭੜਕਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਈ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਇਕ ਜੁਟ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ—ਜਿਹੜੇ ਭੜਕਦੇ ਈ ਗਏ।
ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜ ਲੱਖ ਤਕ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਭੌਂਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਦ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਵਾਰੰਟ ਕੱਢਿਆ। ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਦਾ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਚਿਆ।
ਇਹ ਸਾਰੇ ਖਰੂਦੀ ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ 'ਤੇ ਤੁਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਮ ਹੜਤਾਲਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਸਭ ਕਾਸੇ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਬੰਦ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਮ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣੀਆਂ ਚਾਹੀਆਂ ਤਾਂ ਛੇ ਜਣੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਮੈਨੂੰ ਰੂਪੋਸ਼ (ਭੂਮੀਗਤ) ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਦੀ ਜਿਊਂਦੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਾਂਗੀ। ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਹੱਤਿਆ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਪੁਲਿਸ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਜਾਣਗੇ।
ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਿਰ ਲਕੋਣਾ ਬੇਹੱਦ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਕੁਝ ਭਲ਼ੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ, ਨਿਹਾਇਤ ਭਲ਼ੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਰਾਤ ਮੈਨੂੰ ਠਿਕਾਣਾ ਬਦਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਰਾਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗੁਜਾਰਦੀ। ਮੈਂ ਇਕ 15 ਮੈਬਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਹਨੇਰੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹੀ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇੱਕੋ ਮੈਂਬਰ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹਾਂ। 4-6 ਦਿਨ ਤਕ ਮੈਨੂੰ ਖਾਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਛਿਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਖਾਣਾ ਲੈ ਕੇ ਨਾ ਆਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਿੱਲੀ ਵਾਂਗ ਦਬਵੇਂ ਪੈਂਰੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਖਾਣ ਲਈ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ। ਬੱਸ ਇਹੋ ਸਭ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੌਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕੀ, ਬਿਲਕੁਲ, ਸੌਂ ਸਕਦੀ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਡਰ ਖਾਈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਹਨੇਰੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਰਹੀ ਕਿ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਦਲਣਗੀਆਂ। ਮੇਰੇ ਵਕੀਲ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਡੇਢ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਬੇਕਾਰ ਨੇ। ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂ।
ਸਥਿਤੀ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਸਨ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ। ਭਾਵੇਂ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦਾ ਕੁਛ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੀ ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਝੱਲ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੁਝ ਸਮੂਹ ਸਾਹਵੇਂ ਵੀ ਆਏ। ਪਰ ਸਭ ਠੰਢੇ ਪੈ ਗਏ। ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ ਇਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀ-ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕੀ ਜਾਂ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣਾ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੀ।
ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਕ ਲੰਮੇਂ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿੱਗ ਤੇ ਇਕ ਬੁਰਕਾ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਬਚ ਸਕਾਂਗੀ। ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੋਏਗੀ। ਪਰ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਬਾਅ ਬੇਹੱਦ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਮਾਨਤ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ, ਪਰ ਨਿਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝੌਤਾ ਵਾਰਤਾਵਾਂ ਤੇ ਯੂਰਪ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਦੇਸ਼ 'ਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੁਲਿਸ ਮੈਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਸਵੀਡਨ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਤਕ ਲੈ ਗਈ। ਯੂਰਪੀਅਨ ਸੰਘ ਦਾ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੀ ਕਿ ਤਤਕਾਲੀ ਸ਼ਰਣ ਦੇ ਲਈ ਸਵੀਡਨ ਚੰਗਾ ਰਹੇਗਾ।
ਇਹ ਅਗਸਤ 1994 ਦੀ ਗੱਲ ਏ।
ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼-ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਢਾਕੇ 'ਚ ਮੇਰੇ ਗੁਪਤਵਾਸ ਤੋਂ ਲੈਣ ਆਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ ਛੱਡਿਆ ਸਵੇਰ ਦੇ ਦੋ ਵੱਜੇ ਸਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੁਲਿਸ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਤੀਕ ਲੈ ਜਾਏਗੀ। ਮੇਰੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਦੋ ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੀਕ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੱਸ ਦਿਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਮੇਰੀ 45 ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਸਾਰ-ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਧੰਨਵਾਦੀ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਬਾਅ ਸਾਹਵੇਂ ਝੁਕਣਾ ਪਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜੋ ਵੀ ਹੋਏ, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਗਏ ਤੇ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਬਚ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਹ 60 ਦਿਨ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਨੇ—ਉਹ 60 ਦਿਨ ਮੈਂ ਕਿੰਜ ਕੱਟੇ!
ਸ. ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਬਿਓਰਾ ਲਿਖਿਆ ਏ?
ਜ. ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਰੂਪੋਸ਼ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਏ। ਮੈਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਲਿਖ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਮੈਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ—ਇਕ ਸਫਾ, ਦੋ ਸਫੇ, ਪੰਜ ਸਫੇ ਪਰ ਮੈਂ ਲਿਖ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਲਿਖ ਸਕਾਂ। ਅਜੇ ਤਾਂ ਇਹ ਯਕਦਮ ਤਾਜ਼ਾ ਨੇ—ਐਨ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ!
ਸ. ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਪਛਤਾਵਾ ਏ—ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਕੀਮਤ ਏਨੀ ਭਾਰੀ ਪਈ ਏ?
ਜ. ਹਰਗਿਜ ਨਹੀਂ।
ਸ. ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ?
ਜ. ਦੇਸ਼ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਗਿਆਂ ਛੇ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਨੇ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਏ। ਵਰ੍ਹੇ ਗਿਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਏ...ਦੇਸ਼ ਛੱਡਣ ਪਿੱਛੋਂ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹੇ ਤੀਕ, ਮੈਂ ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਸਕੀ। ਤਦ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੈਂ ਫੇਰ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਸ. ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਲਿਖ ਰਹੇ ਓਂ?
ਜ. ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਆਤਮ ਕਥਾ 'ਅਮਾਰ ਮੇਯੇਬੇਲਾ' (ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ) ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ ਏ। ਇਹ ਫਰਾਂਸੀਸੀ, ਜਰਮਨ ਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸੈਂਸਰ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਏ। ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਸਕਰਣ 'ਤੇ ਸੈਂਸਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਏ। ਕਾਲੀ ਫਾਰ ਵੀਮੇਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਸਕਰਣ 'ਤੇ ਵੀ ਸੈਂਸਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ 'ਮੇਰਾ ਜੋਬਨ' 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਆਖ਼ਰ ਤੀਕ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।
ਸ. ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ ਕੈਸਾ ਲੱਗਿਆ?
ਜ. 'ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ' ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਏ। 1962 ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ 1971 ਦਾ ਯੁੱਧ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਏ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖੇ ਸਨ। ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਛਾਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। 1969 ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਜਨਤਕ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ।
1971 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਇਹ ਇਕ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਦੇਸ਼ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਲਈ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਸੀ। 1971 ਦੇ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਯੁੱਧ ਨੇ ਇਸ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ-ਧਾਰਮਿਕ-ਏਕਤਾ ਇਕ ਮਿਥਕ ਏ। ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਗ਼ਲਤ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਬੇਹੱਦ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਸੀ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਸੰਘਰਸ਼—ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਛ ਹੋ ਗਿਆ!
ਰਾਜਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸੱਤਾ ਦੀ ਭੁੱਖ ਵਧ ਗਈ ਤੇ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜਨਕ ਸ਼ੇਖ਼ ਮੁਜੀਬ-ਉਰ-ਰਹਿਮਾਨ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੌੜੇ ਸਵਾਰਥਾਂ ਸਦਕਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ। ਇੰਜ ਧਰਮ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਮੁੜ ਵੜ ਆਇਆ ਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਧਰੀਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲ ਗਈ।
ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਏ ਕਿ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ 1971 ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1975 ਤੀਕ ਇਕ ਅੱਛੀ ਗੱਲ ਇਹੋ ਸੀ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਪਰਟੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਮਾਤ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ, ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਵੈਸੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਗੁੱਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਮਾਤ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁੱਟ ਏ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ ਸੀ ਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਬੰਗਾਲੀ ਨੇ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਬੰਗਾਲੀ ਜਨਤਾ ਨਾਲ ਗੱਦਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਜਨੀਤੀ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਮੁਜੀਬ-ਉਰ-ਰਹਿਮਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਰੋਕ ਹਟਾ ਲਈ ਗਈ।
ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਤਾਕਤ ਨੇ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ ਦੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਏ। ਅਨੇਕ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਨੇ। 1992-1993 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਕੱਟਪੰਥੀਆਂ ਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ 120 ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗ਼ੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਇਹ ਮਿਥਕ ਫ਼ੈਲਾਅ ਕੇ ਕੀਤਾ ਕਿ ਈਸਾਈ ਸਕੂਲ ਸਾਡੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ।
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਅਪਰਾਧੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਹੋ ਨਹੀਂ, ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਦਰਸੇ ਖੋਲ੍ਹਣੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਦਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਫ਼ਤਵੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦੇਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੰਮ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਲਈ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ, ਧਾਰਮਿਕ-ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਨੇ।
ਸ. ਨਿਰ-ਈਸ਼ਵਰਵਾਦ ਵੱਲ ਤੁਹਾਡੀ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹੜੇ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘੀ?
ਜ. ਮੈਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ। ਇਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ। 'ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ' ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਏ ਜਦ ਮੈਂ 13 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਐਨ ਓਵੇਂ ਈ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਬੰਗਲਾ ਸੰਸਕਰਨ ਦੀ ਇਕ ਕਾਪੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਤਾਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਤੇ ਸਮਝ ਸਕਾਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਛੋਟੀ ਸੀ ਤਦ ਤੋਂ ਈ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੈਨੂੰ ਕੁਰਾਨ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਵਾਈ ਗਈ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਬੜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਕੀ ਐ, ਜਿਸਦਾ ਮੈਂ ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੀ ਆਂ?” ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਸਿਰਫ਼ ਆਯਤਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ। ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਬੱਸ ਪਾਠ ਕਰ!”
ਮੈਨੂੰ ਕਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਹਦਾ ਅਰਥ ਜਾਣਨਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਮੈਂ ਪਾਠ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਅਰਥ ਜਾਣਨ ਲਈ ਮੈਂ ਬੜੀ ਉਤਸੁਕ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਇਸਦਾ ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਸਕਰਨ ਲੱਭਣਾ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਮਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਕਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। 'ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ' ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੈਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੀਆਂ—ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੇਰੀ ਦੂਜੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਯਕਦਮ ਵਿਪਰੀਤ ਸਨ—ਜਿਵੇਂ 'ਔਰਤਾਂ ਨੀਚ ਨੇ ਤੇ ਮਰਦਾ ਉੱਤਮ'...ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਂਦੇ ਨੇ। ਜੇ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਪਾਲਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਏ। ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਵੇਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਿੰਜ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਨੇ? ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ।
ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਤੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕੁਰਾਨ ਤੇ ਇਸਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਰਸਪਰ ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ। ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ—ਉਹ ਆਪਾਵਿਰੋਧੀ ਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਦੋਵੇਂ ਈ ਸਨ। 'ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ' ਵਿਚ ਕਈ ਹਿੱਸੇ ਅਜਿਹੇ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਸੈਂਸਰ ਕੀਤਾ ਏ।
ਮੈਂ ਬੜੀ ਸ਼ਰਮੀਲੀ ਸੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਮਾਰਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਕਦੀ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਸਾਰੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਛਿਪਾਅ ਲਿਆ ਤਾਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਪਿਰੋ ਸਕਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕੁਛ ਗੜਬੜ ਏ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ। ਇਤਫਾਕ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਕ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਪਲੀ-ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਵਿਰੋਧ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਏ। ਪਰ ਹਰ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕੱਟੜਪਨ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਧਰਮ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੀੜਦਾ ਹੈ।
ਸ. ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਮੁੱਖ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਕੀ ਨੇ—ਲਿੰਗ ਭੇਦ ਦਾ ਸਵਾਲ ਜਾਂ ਅਲਪਸੰਖਿਅਕ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ?
ਜ. ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਇਹ ਪੀੜ ਜਨਤਾ ਬਾਰੇ ਐ। ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਲਪਸੰਖਿਅਕ ਪੀੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਗ਼ਰੀਬ ਪੀੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਆਂ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਲੈਂਦੀ ਆਂ
ਸ. ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਜ਼ਰੀਏ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਂਦੇ ਓਂ। ਜਿਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਉਠਾਉਂਦੇ ਓ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਪਰੀਵਰਤਨ ਆਉਂਦਾ ਏ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦਾ ਏ?
ਜ. ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਓਂ ਇਸ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਵਿਚ 70-80 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਲੋਕ ਅਣਪੜ੍ਹ ਨੇ। ਇਸ ਲਈ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਕਿੰਨਿਆਂ ਕੁ ਲੋਕਾਂ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਏ? ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਇਹੀ ਏ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਮੱਧਵਰਗੀ ਲੋਕ, ਬੱਸ! ਸਾਡੀ ਵਧੇਰੇ ਜਨਤਾ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਖਾਸੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਏ।
ਫੇਰ ਵੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਲਿਖ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਧਾਰਨ ਔਰਤਾਂ ਹੁੰਘਾਰਾ ਭਰ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਕਦੀ ਬੰਦ ਨਾ ਕਰਾਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੇਰਾ ਮੂਕ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਇਕ ਔਰਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿੰਜ ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਜਬਰਦਸਤੀ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਜ ਮੇਰੀ ਕਿਤਾਬ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੇ ਫੇਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਚਾਲੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਚੁਨੌਤੀ ਦੇਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਆਈ। ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਕੱਥ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਨੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲੇਖ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲੀ।
ਪਰ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਬੜੀ ਘੱਟ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਮੇਰੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਏ। ਉਹ ਪੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ, ਲਿਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਏ। ਜਦੋਂ ਦੇ ਮੇਰੇ ਲੇਖ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿਚ ਫਸੇ ਨੇ, ਮੈਂ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣੀ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਹੋਏ ਨੇ, ਮੈਨੂੰ ਅਪਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਏ, ਇੱਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰੇਆਮ ਪੱਥਰਾਅ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਭ ਨੇ ਦੂਰਦਰਾਜ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਤਕ ਮੇਰੀ ਪਹੁੰਚ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲਾਈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਕੈਦ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ।
ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਮੈਂ ਪਿਆਰ-ਮੁਹੱਬਤ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ 1975 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਤੀਕ ਤਾਂ ਠੀਕ ਸੀ। ਪਰ 1990 ਪਿੱਛੋਂ, ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਲੇਖ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਸੰਬੰਧਤ, ਸਮਾਜਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ, ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਜਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦੇ ਨੇ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ੈਲਦੇ ਨੇ—ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਉਮੀਦ ਏ।
ਸ. ਲੇਖਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਖ਼ਿਆਲ ਏ ਤੇ ਸਾਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨਾ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਕੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਏ?
ਜ. ਮੈਂ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਲੇਖਕਾ ਸੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਕ ਡਾਕਟਰ ਸੀ ਤੇ ਇਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਲਿਖਦੀ ਇਸ ਲਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਮੈਨੂੰ ਕੁਛ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ। ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਮੈਂ ਇਕ ਅੱਛੀ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਰੋਸ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਈ ਏ।
ਸ. ਇਕ ਅਲੱਗ ਬੰਗਾਲੀ ਪਛਾਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ੀ ਤੇ ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪੁਨਰਏਕੀਕਰਨ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਬੜਾ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਏ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਓ?
ਜ. ਇਹ ਓਨਾਂ ਸਰਲ ਨਹੀਂ ਜਿੰਨਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਏ ਬਲਕਿ ਇਹ ਇਕ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਮਲਾ ਏ। ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਏ ਕਿ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਏ। ਭਾਰਤ ਇਕ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਏ ਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਫਾਇਦੇ ਨੇ। ਇਕ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਵੀ ਬੜੇ ਫਾਇਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਬੰਗਲਾ-ਦੇਸ਼ ਇਕ ਗ਼ਰੀਬ ਦੇਸ਼ ਏ। ਜੇ ਇਹ ਇਕ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਇਕ ਲੋਭ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ।
ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਵਾਲ ਵੀ ਇਕ ਮੁੱਦਾ ਏ। ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਏਕੀਕਰਨ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਬੰਗਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਅੱਜ ਦੇ ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਹਿੰਦੂ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀ ਜਨਤਾ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀ ਬਣਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ।
ਇਕ ਲੇਖਕ ਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਕਾਰਜ-ਕਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਏਕੀਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਬੜਾ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਏ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ 'ਰਾਸ਼ਟਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਦਾਰ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ!
ਮੈਂ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ 100-200 ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਤੇ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਸੱਤਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਲੁਕਣਗੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਹੋਏਗਾ। ਇਸਨੂੰ ਹੋਣਾ ਈ ਪਏਗਾ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ੈ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੀ ਕਿ 200 ਤੋਂ 500 ਸਾਲ ਵੀ ਬਾਅਦ ਧਰਮ ਦੀ ਕੋਈ ਹੋਂਦ ਜਾਂ ਹਸਤੀ ਬਾਕੀ ਹੋਏਗੀ।
--- --- ---
ਬੇਦੀ ਡੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ, ਬਾਜਾ ਰੋਡ, ਜੈਤੋ-151202. ( ਪੰਜਾਬ )
ਮੋਬਾਇਲ ਨੰ : 94177-30600.
V